پاسخ به:بانک مقالات دفاع مقدس
عنوان : ارجاعات انقلاب
موضوعات مقالات :انقلاب اسلامي
در زمينه هاي گوناگون سياسي، اقتصادي، اخلاقي، فقاهتي، مبارزاتي، روانشناختي، تاريخي، حقوقي، عقيدتي و . . . مي توان ارجاعات و پيشينه هاي ذهني فراواني را براي تحقق انقلاب اسلامي برشمرد كه هركدام به نحوي موجب پيدايش حس و مواضع مشترك مردم در براندازي حكومت ستمشاهي گرديد.....
پيشينه هاي تاريخي يك قوم، چه منفي و يا مثبت، به هرحال قابل انفكاك از آن قوم نيست و سايه يا پرتويي از آن همواره در آينده امتداد مي يابد. تحولات اجتماعي در جوامع گوناگون نيز براساس همين پيشينه ها به وجود مي آيند و موجب حذف يا ثبات يك موضوع مي شوند. اين پيشينه ها گاه در جايگاه استنادات و يا روشن كننده راه جرياناتي مشابه در دوران پس از خود قرار مي گيرند و گاه نيز به عنوان تجربه موجود، از وقوع وقايع مشابه جلوگيري مي كنند. درخصوص انقلاب اسلامي ايران نيز به قطع و يقين مي توان به موارد عديده اي اشاره كرد كه رفتارهاي مردم و رهبران انقلاب براساس ارجاع به جريانات تاريخي گذشته شكل گرفته و تداوم يافته است.
اين پيشينه هاي تاريخي كه مورد ارجاع قرار مي گرفت، درحقيقت موضع گيريهاي مردم را سامان بخشيده و در به وجودآوردن حس و مواضع مشترك در ميان آنها تاثير اساسي داشت؛ به عنوان مثال، به ارجاع حافظه تاريخي جامعه به عملكرد دستگاه ظالمانه بني اميه و در كنار آن به قيام خونين امام حسين(ع) مي توان اشاره كرد كه به موضع گيري مردمي در مقابله با رژيم پهلوي و همراهي با امام خميني(ره) به گونه اي ملموس تر جهت مي بخشيد و شكل گيري حس مشترك قيام عليه ظلم را تسهيل مي نمود.
در زمينه هاي گوناگون سياسي، اقتصادي، اخلاقي، فقاهتي، مبارزاتي، روانشناختي، تاريخي، حقوقي، عقيدتي و . . . مي توان ارجاعات و پيشينه هاي ذهني فراواني را براي تحقق انقلاب اسلامي برشمرد كه هركدام به نحوي موجب پيدايش حس و مواضع مشترك مردم در براندازي حكومت ستمشاهي گرديد؛ از جمله آن كه مردم، مبارزه امام خميني(ره) با محمدرضاشاه را با ماجراي مقابله حضرت موسي(ع) با فرعون در قرآن كريم در تشابه و همساني مي ديدند؛ همچنين آيات و روايات نويد بخش غلبه مستضعفين بر مستكبرين را وعده خدا براي پيروزي انقلاب اسلامي مي دانستند؛ و يا سكوت مراجع پيشين در قبال نظام ستمشاهي را به شيوه مبارزاتي برخي از ائمه (عليهم السلام) ارجاع مي دادند؛ همين طور قيام امام خميني(ره) را به قيام امام حسين(ع) در روز عاشورا تشبيه مي كردند.
مقاله حاضر با برشمردن برخي از اين ارجاعات، پيشينه هاي ذهني مردم و رهبران نهضت اسلامي را مورد توجه قرار داده است.
يكي از اساسي ترين شروط تداوم و موفقيت هر انقلابي، آن است كه ميان رهبران اين انقلابات و مردم پيش زمينه هاي مشترك روانشناختي و ذهني وجود داشته باشد؛ به اين معناكه آنها به لحاظ عقايد، ارزشها و نگرشهايشان با يكديگر همساز بوده و صرفا از جهت تابع و متبوع و يا برتر و پايين تر بودن متفاوت باشند. به نظر مي رسد يكي از علل نافرجامي روشنفكري ليبراليستي در جامعه شيعي ايران در زمينه ايجاد دگرگونيهاي بنيادين و انقلابي نيز درواقع در همين مساله نهفته است؛ چنان كه آنها براي ايجاد تحولات موردنظر خود مجبور مي شدند به كودتا يا اغفال مردم روي آورند و به تبع آن، پس از مدتي كه مردم به حقايق واقف شده و لذا سرخورده و سياست گريز مي شدند، اين روشنفكران نيز منزوي گشته و به ناچار براي حفظ قدرت خود به سرنيزه تكيه مي كردند؛ غافل ازآنكه از سرنيزه هر استفاده اي بشود، مطمئنا براي تكيه دادن هيچ مناسب نيست. تمامي اين پيامدها را مي توان حاصل ناتواني اين رهبران در ارجاع مردم به زمينه هاي مشترك روانشناختي و ذهني و يا اصلا فقدان چنين اشتراكي دانست.
در انقلاب اسلامي ايران، روحانيون و شاخص ترين ايشان حضرت امام خميني(ره)، رهبران اصلي مردم بودند. روحانيت شيعه تاكنون از چند ويژگي مهم برخوردار بوده است:
۱) سلسله مراتب تعليمي، به دو شكل «تقليد از مراجع» و «سلسله مشايخ»
۲) روابط مراد و مريدي ميان مراجع و اساتيد حوزه و طلاب
۳) وجود نظامواره اي ارگانيك (به عنوان بخشي از پيكره اجتماع) به سان سلسله اعصاب حسي و حركتي (انتقال پيام و فرمان) در سراسر كشور بين مردم (مقلدان) و مراجع.
اين ويژگيهاي سه گانه باعث شد كه روحانيت شيعي ايران، دركل در جايگاه رهبر بي بديل و بدون جايگزين انقلاب اسلامي ايران قرارگيرد.
۴) ويژگي ديگري نيز كه در روحانيت سنتي شيعي ايران وجود داشت و موجب شد اين گروه عليرغم انقلابي نبودن اوليه خود، با روحانيون انقلابي همراه شده و يا حداقل مقاومت و كارشكني نكنند، و در نتيجه روحانيت را به طور خاص نيز در راس حركت انقلابي مردم ايران قرار داد، وجود اين تفكر در ميان آنان بود كه چنانچه يك مرجع تقليد براساس نگرش خاص خود به حوزه اختيار و ولايت فقيه، اقدام به تصرف، صدور فرمان و يا عمل خاصي كند كه از تقوا و دينداري به دور نبوده و در چارچوب يكي از بينشهاي فقهي قابل طبقه بندي باشد، اين مراجع سنتي با آن مخالفت ننموده و مردم را به نافرماني از آن نخوانند. اين ويژگي كه هم اكنون نيز در ميان فقهاي سنتي محفوظ مي باشد، موجب شد حضرت امام(ره) بي آنكه از ناحيه كليت روحانيت و حوزه با مقاومت قابل توجهي روبرو شود، ابتكار عمل را به دست گرفته، حوزه و اجتماع، از جمله دانشگاهها و ادارات را يكپارچه عليه حكومت پهلوي به حركت درآورد و سكان راهنمايي آنان را در اختيار گيرد.
رهبران قيامهاي عمومي، در هر انقلابي، مردم را به پيشينه هاي پذيرفته شده ذهني آنان ارجاع داده و تعارض ميان اين پيشينه ها و واقعيات رژيم موجود را به آنها متذكر مي گردند و از مردم مي خواهند با برپاداشتن اعتراض و دستيازي به نهضت و انقلاب، وضع موجود را در جهت همسان ساختن آن با عقايد، انديشه ها، ارزشها و حتي نظام اسطوره اي ذهني اكثريت جامعه، تغيير دهند؛ به عنوان مثال، انقلاب كبير فرانسه به تبع انديشه ها و باورهاي دموكراتيكي شكل گرفت كه دو سه قرن پيش ازآن توسط نويسندگان و متفكران اروپايي ابداع و تبليغ شده بود. همين طور، انقلاب امريكا نيز از همين تفكرات تغذيه كرد؛ چون اكثر مردم امريكا، درواقع اروپايي بودند. البته انقلاب اكتبر روسيه كه توسط كمونيستها شكل گرفت، با دو انقلاب مذكور تفاوت دارد؛ چراكه انقلاب اكتبر درواقع بيشتر شبيه يك كودتا بود، چنان كه پس از سرنگوني تزار به كشتار بيش از چهل ميليون روسي انجاميد. انقلاب اسلامي ايران اما تفاوت خاصي با همه اين انقلابها داشت و آن اين كه رهبران انقلاب، مردم را به حوزه هاي متنوعي ارجاع دادند كه به حضور گسترده اقشار، گروهها و خرده نظامهاي بسيار متعددي در عرصه انقلاب اسلامي منجر شد. مقاله حاضر درواقع بر آن است تا برخي از اين حوزه هاي مورد رجوع و ارجاع رهبران و مردم را در انقلاب اسلامي ايران بازشناسد.
● حوزه هاي ارجاعي انقلاب اسلامي
الف ) حوزه فقه و شريعت:
پيش از دوران پهلوي، حكومتهاي مختلف علي رغم تمامي كاستيها و مفسده انگيزي هايشان، معمولا با فقها روابط حسنه اي داشتند و دست آنها را تاحدودي در رتق وفتق امور مردم و اجراي سنتهاي اسلامي و شيعي باز مي گذاشتند؛ البته شايد هم مجبور بودند چنين كنند و به عبارتي فقها را به اين شيوه تحمل مي كردند. پس از آنكه زمينه هاي سكولاريستي به ويژه به تبع فعاليتهاي بابيه، بهائيه و روشنفكري دين ستيز (دهري مسلك و مادي) و نيز بر اثر انقلاب مشروطه، اعدام شيخ فضل الله نوري و سرانجام انزواي روحانيت ايجاد شده و قوام يافت، رضاخان ميرپنج طي كودتايي در راس قدرت قرارگرفت و درصدد برآمد روحانيت را سركوب كرده و شريعت را از صحنه جامعه و حكومت حذف و منزوي نمايد؛ همان رويه اي كه پسرش محمدرضا نيز همان را ادامه داد. بنابراين رهبران انقلاب اسلامي، كه برخلاف حاكمان با مردم به لحاظ انديشه مبتني بر فقه و شريعت اشتراك داشتند و درواقع اين تفكر را نيز خودشان در مردم شكل داده بودند، همواره مردم را به تناقض سياستها و رفتار حكام پهلوي و شخص شاه با احكام نوراني اسلام و فقه شيعه متذكر مي گرديدند و از آنها مي خواستند به اين وضع اعتراض كرده و تغيير اين رويه را از حكومت خواستار شوند و چنانچه ترتيب اثر داده نشد، حكومت را سرنگون كنند. اعتراض به دو موضوع مباين با فقه شيعي در ماجراي لايحه انجمنهاي ايالتي و ولايتي، يعني حق راي زنان و رسميت يافتن سوگند به كتب آسماني غير از قرآن ــ كه اولي در آن زمان به فساد زنان و دومي به سيطره غيرمسلمانان مي انجاميد ــ از جمله مواردي بودند كه در اين راستا محل تذكر قرارگرفتند. همچنين به عنوان يكي ديگر از اين موارد، مي توان به تاكيد امام خميني (ره) به وعاظ مبني بر افشاي اين عمل رژيم پهلوي اشاره كرد كه به آنها اخطار كرده بود در سخنرانيهايتان در ماه محرم «نگوييد اسلام در خطر است» بلكه توصيه مي كردند وعاظ اين پرسش انكاري را كه «آيا اگر ما نگوييم اسلام در خطر است، در خطر نيست؟!»، در سخنرانيهايشان تكرار و تلقين كنند. همچنين توجه خاص امام خميني و ياران روحاني ايشان به ارجاع مردم به عنصر «امر به معروف» و «نهي از منكر» با هدف طرد حكومت پهلوي و ايجاد حكومت اسلامي، از جمله ديگر مصاديق اين گونه ارجاعات به پيش زمينه هاي فكري مشترك ميان رهبران انقلاب و مردم مي باشد كه باعث شده بود مردم شاه را به اتهام زيرپاگذاشتن شريعت، «زنديق» بخوانند.
ب ) حوزه اخلاق:
هدف از بعثت پيامبر اسلام(ص)، به استناد حديث مشهور نبوي، تمام كردن مكارم و فضائل اخلاقي بيان شده است. در قرآن كريم و احاديث شيعي نيز توجه و اهتمام فراواني به اخلاق الهي شده است. اين اهتمام، روحانيت شيعه را بر آن داشت تا همواره بيشتر در راستاي تهذيب نفس خود و تربيت نفوس مردم بكوشند. حكومتها نيز از آنجا كه معمولا اين حوزه را غيراجتماعي، غيرسياسي و خنثي تلقي مي كردند، نسبت به آن حساسيت كمتري از خود نشان مي دادند و حتي گاه روحانيون را بر اين اهتمام تحسين و ترغيب مي كردند. ازاين رو، مي توان به عنوان يك پيش زمينه مشترك كه بعدا در جريان انقلاب مورد استناد واقع شد، به همين تاثير عميقي اشاره كرد كه روحانيت شيعه در آن دوران در حوزه اخلاق اجتماعي برجاي گذاشت؛ كه در حقيقت بيشترين و عميقترين حوزه تاثير روحانيت نيز به حساب مي آيد؛ چنان كه به عنوان نمونه، مي توان به دروس اخلاق امام خميني(ره) و ديگران در دوره پهلوي اشاره كرد. باتوجه به بي مايگي فرهنگي و ابتذال اخلاقي شاه و كارگزارانش و نيز فساد اخلاقي رايج در دانشگاهها، ادارات، رسانه ها و ساير مراكز دولتي و حتي خصوصي عصر پهلوي، به واقع يك امر ضروري هم شده بود كه روحانيون شيعه همواره مردم را به تعاليم اخلاقي اسلام ارجاع داده و متوجه تعارض وضع اخلاقي و سياستهاي مربوط در اين عصر با تعاليم مذكور باشند؛ چنان كه اعتراضات حضرت امام خميني(ره) و مرحوم آيت الله شهيد سيدعبدالحسين دستغيب به جشنهاي شيراز، درواقع براساس ضرورت بود كه صورت مي گرفت. اهميت مسائل اخلاقي در نزد حضرت امام، به اندازه اي بود كه ايشان حتي پس از پيروزي انقلاب اسلامي نيز همواره تاكيد مي كردند كه اگر همه انبياء(ع) در يكجا جمع شوند، هيچ اختلافي ميان آنان پيش نخواهد آمد، چراكه همه اختلافات درواقع از «نفس» ناشي مي شود؛ و لذا به هنگام صحبت درباره «طاغوت» و از جمله در دوره حكومت بني صدر، همواره تاكيد داشتند كه «هي نگوييد من، بگوييد مكتب من!» اين قبيل موارد، همگي اهميت ارجاع ايشان به نظام اخلاقي اسلام براي تهذيب نفس در جريان انقلاب اسلامي و پس از پيروزي آن را نشان مي دهد كه نقش بسيار مهمي در تحريك و هدايت مردم انقلابي داشت و هنوز هم مي تواند داشته باشد.
ج ) حوزه روانشناختي:
اين حوزه به شخصيت و انگيزشهاي عالي انساني مربوط مي شود و به همين جهت نيز آن را با حوزه اخلاق (كه به يك نظام اخلاقي خاص نظر دارد) عليرغم نزديكي و قرابت بسيار در يك طبق بندي قرار نمي دهيم. يكي از ويژگيهاي رژيم شاه، تحقير مردم و ناديده گرفتن يا پايمال كردن شخصيت و حقوق مردم بود. روحانيت و امام نيز از همين ويژگي بهره برده و مردم را به شخصيت و حقوق خود متوجه و عليه رژيم تحريك مي نمودند. به عنوان مثال، حضرت امام (ره) در نطق خود عليه كاپيتولاسيون، پس از ذكر آيه استرجاع در ابتداي سخنراني خود، به عنوان مهمترين نكته بيان داشتند كه شخصيت ايرانيان به قدري ناديده گرفته و تحقير شده است كه اگر مثلا به يك سگ امريكايي آسيب برسانند، محاكمه مي شوند، اما اگر امريكاييان شاه ايران يا يك مرجع تقليد را لگدكوب كنند، ايرانيان حق تعقيب قضايي و محاكمه و مجازات آنها را ندارند. ارجاع به تباين سياستها و رفتارهاي شاه و رژيمش با شخصيت متعالي انساني ايرانيان، در تحريك عليه شاه و گسترش نفوذ و محبوبيت رهبران روحاني تاثير فراواني داشت.
د) حوزه اقتصاد:
اصلاحات ارضي و اقتصادي رژيم پهلوي، اقتصاد ايران را تك محصولي و وابسته به نفت بار آورده بود و لذا كشاورزي ايران رو به نابودي رفت و شهرها پرجمعيت و روستاها ويران شدند. لازمه اصلاحات ارضي شاه، سلب حق مالكيت اراضي از مالكان بزرگ و ايجاد خرده مالكاني بود كه امكانات لازم را براي كشاورزي و بهره وري از زمين نداشتند و به زودي با مهاجرت نيروي كشاورزي به شهرها، آنان به كارگران ساده اي تبديل شدند كه بالاجبار در حاشيه شهرها سكونت گزيده و به فقر و مسكنت دچار گرديدند. توجه به پيامها و مبارزات امام خميني(ره) از سال۱۳۴۲ تا پيروزي انقلاب اسلامي، به خوبي معلوم مي كند كه سياست نادرست اقتصادي رژيم شاه، وابستگي او به سياستهاي امريكا، بازگذاشتن دست بهائيان، يهوديان و غيرمسلمانان براي تصرف در بيت المال مسلمين و نيز جهت گيري اقدامات رژيم در راستاي فقير و وابسته كردن مردم تا چه اندازه در ميان مردم انعكاس سوء داشته است؛ چنان كه مردم در سال۱۳۴۴، حتي به تعطيل كردن اجباري روزهاي جمعه از سوي دولت، كه با هدف رونق بخشيدن به كسب و كار سينماها و مراكز مشابه صورت مي گرفت، با اين توجيه كه اين مركز در مالكيت عمال رژيم مي باشد، اعتراض كردند. پس از پيروزي انقلاب اسلامي نيز، رژيم شاه به عنوان عامل اصلي مشكلات اقتصادي حكومت اسلامي قلمداد مي شد و همچنان سياستهاي آن رژيم مورد ارجاع واقع مي شد. نكته مهم اين بود كه پيش از پيروزي انقلاب اسلامي، در ارجاع به حوزه اقتصاد، به برهم خوردن توازن قبلي اقتصادي بين ايرانيان مسلمان و غيرمسلمان به زيان مسلمانها، و نيز ميان ايران اسلامي وكشورهاي غيراسلامي به نفع كشورهاي غيرمسلمان و كافر توجه خاصي مي شد و اين را به حق، به عنوان عامل بسيار مهمي در سيطره كفار بر ايران و نفوذ آنها در سياستگذاري حكام پهلوي قلمداد مي نمودند. همچنين ارجاع به مكتب اقتصادي اسلام كه در كشف الاسرار و ساير آثار امام ديده مي شود، باعث توجه به تباين اصولي اين مكتب با مكاتب اقتصادي ليبرال و سوسيال و درنتيجه اميد بستن به آن براي رسيدن به عدالت مي شد.
هـ ) حوزه روابط بين الملل:
پس از جنگ جهاني دوم و به ويژه از ابتداي دهه۱۹۵۰، نظام بين المللي دوقطبي گرديده و كشورهاي جهان، هركدام تابع ايالات متحده امريكا (غرب) يا اتحاد جماهير شوروي (شرق) شدند. اين وضعيت نه تنها به معني هم پيماني و همراهي با يكي از آن دو يا حتي لحاظ كردن منافع و سياستهاي آنها در سياستها و رفتارهاي حكام كشورهاي ديگر بود، بلكه حكومتهاي كشورهاي جهان سوم (كشورهاي پيرامون) به مثابه سايه بازيگران اصلي عرصه بين المللي عمل مي كردند. اين تسليم و تذلّل محض رژيم پهلوي در مقابل امريكا ــ كه باتوجه به موقعيت ژئوپليتيك خاص ايران، بسيار مهم بود ــ همواره مورد توجه و ارجاع امام خميني(ره) و يارانش قرار مي گرفت. از آنجاكه انقلاب اسلامي ايران براساس «حق الهي فقيه براي حكومت كردن» و «پيوند دين، معنويت و اخلاق با سياست» شكل گرفته و تجربه مي شد، لذا لازم بود همواره تاكيد شود كه وابسته به هيچ يك از دو ابرقدرت مذكور نيست. به همين جهت، رهبريت روحاني انقلاب، مردم را به جايگاه مستقل و ناهمگون حكومت اسلامي در نظام بين المللي دوقطبي ارجاع مي داد كه در شعار «نه شرقي، نه غربي، جمهوري اسلامي» تبلور يافت، شعاري كه ريشه اصلي درگيريهاي قدرتهاي مسلط بر روابط بين الملل موجود در بيش از دو دهه پس از پيروزي انقلاب با حكومت اسلامي ايران بود؛ زيرا همه اين قدرتها درخصوص دو اصل «غيرالهي بودن حق حكومت» و «دنيوي و غيرديني بودن سياست» با يكديگر اتفاق و اشتراك نظر داشتند. بااين وجود، بايد گفت يكي از اصلي ترين ارجاعات رهبران انقلاب اسلامي كه در راستاي تداوم، پيروزي و سالم ماندن انقلاب و حكومت نقش اساسي ايفا كرد، درواقع پايبندي به عكس اين شعارها بود.
و) حوزه حقوق:
وقتي از «حقوق» صحبت مي شود، درواقع دو طرف وارد بحث مي شوند؛ طرفي كه «حق» دارد و طرفي كه «وظيفه» دارد؛ همچنين هركه «حق» دارد، متقابلا «وظيفه» هم دارد. در تعاليم اسلامي و شيعي، حقوق فراواني براي پدر، مادر، همسر، فرزند، معلم، شاگرد، همسايه، برده و كنيز، دوست و ساير اشخاص و امور و اشياء ذكر گرديده است كه برخي از آنها در نظام حقوقي رژيم پهلوي ــ به ويژه در حقوق مدني ــ لحاظ شده و برخي نيز مورد بي توجهي قرار گرفته بود. از جمله مهمترين حقوقي كه در سيستم حقوقي رژيم طاغوت جايگاهي نداشت، حقوق و وظايف متقابل «والي» و «رعيت» (حاكمان و مردم) بود. البته حكومت پهلوي حتي اگر آن را مي پذيرفت، از آنجا كه يك حكومت غاصب، جائر و ناحق تلقي مي شد، باز هم از نظر فقهاء حقي بر مردم و رعايا نداشت. حضور پررنگ اين نظر در تعاليم شيعه تا بدانجا است كه حتي مردم براي گرفتن حق خود از همديگر، مجاز به مراجعه به محاكم قضايي چنين حكومتي نيستند. لذا اين حوزه ــ نظر به شدت و تندي آن ــ پيش از پيروزي انقلاب اسلامي كمتر مورد ارجاع قرار مي گرفت، جز در يك مورد كه «حق فقيه براي حكومت كردن» را اعلام داشت و همين يك مورد، به عنوان اصلي ترين ادعاي براندازانه حضرت امام خميني(ره) در برابر رژيم پهلوي مورد استفاده قرار گرفت؛ چنان كه همواره، به ويژه در سالهاي۱۳۵۷ــ۱۳۵۶، بر آن تاكيد شد و ايشان همه نخست وزيران شاه را عليرغم آن كه پياپي عوض مي شدند، انكار و رد كرده و غيرقانوني دانستند و برهمين اساس امام(ره) در بهشت زهرا اعلام كرد: «من توي دهن اين دولت [بختيار] مي زنم، من به پشتيباني ملت دولت تعيين مي كنم» و حتي پيش از سقوط رژيم پهلوي، مهندس بازرگان را به سمت نخست وزيري منصوب كرد.
اما مجموعه حقوقي «حقوق بشر» كه حاوي حقوق دموكراتيك بشر براساس اومانيسم (انسان محوري) است، از آنجاكه با اصول اسلام ناسازگار مي باشد، نه تنها پيش از پيروزي انقلاب اسلامي بلكه پس از آن هم از سوي رهبران انقلاب مورد ارجاع واقع نمي شد و صرفا در دهه اخير، آن هم به صورت اقناعي، اين ارجاع صورت پذيرفته و لذا همواره مورد مناقشه غربيها قرارگرفته است. بي ترديد هرنوع اعمال محدوديت شرعي و نابرابري ميان افراد، كه در تعاليم اسلام موارد آن يافت مي شود، با حقوق دموكراتيك بشر ــ به شيوه اي كه در چارچوب موسوم به «حقوق بشر» غربي تدوين شده ــ ناسازگار و معارض است و ارجاع به اين حقوق، به معني ناديده گرفتن تعاليم عقيدتي و اخلاقي اسلام خواهد بود. البته به دليل برحق دانستن ولايت فقيه، در سالهاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي به حقوق و وظايف متقابل واليان و رعايا تاكيد و ارجاع داده شده است كه طرح و تبيين ولايت مطلقه فقيه در جهت حل معضلات مردم (مثلا مساله مسكن) در همين راستا مي باشد.
ز) حوزه تاريخ:
قرآن كريم به مناسبتهاي گوناگون مردم را به سرگذشت اشخاص، اقوام يا دولتها اشاره و ارجاع مي دهد تا بنيادي ترين آموزشهاي عقيدتي، اخلاقي، اقتصادي و سياسي را با موثرترين شيوه و به عميق ترين شكل به انجام رساند؛ چنان كه در اين كتاب مقدس، گاه حتي يك ماجراي واحد به صور مختلف بيان و تكرار مي شود و ازاين ميان، بيش ازهمه، مي توان به ماجراهاي مربوط به قوم بني اسرائيل (حكايتهاي مربوط به جمع) و نيز به داستان حضرت يوسف(ع) (حكايت مربوط به فرد) اشاره كرد. اغلب روحانيون پيش از پيروزي انقلاب اسلامي، به آموختن علوم جديد ــ حتي علوم انساني ــ توجه زيادي نداشتند و بيشتر به آموزش ادبيات، فلسفه، فقه، حديث، اخلاق و تاريخ مي پرداختند و البته اصلي ترين پلهاي ارتباط ذهني و فكري آنها با مردم شيعه، همين فقه، حديث، اخلاق و تاريخ بود و از اين ميان نيز، تاريخ جايگاه بسيار مهمي داشت. مقصود از تاريخ، در اينجا تاريخ صدر اسلام، تاريخ زندگي اهل بيت (ع) و نحوه تعامل آنها با حكومتها و مردم، گاه نيز تاريخ ايران و روم پيش از اسلام و همچنين تاريخ پيامبران مي باشد. ازاين جهت به مرورزمان و در طي قرنها، نوعي بينش مشترك تاريخي ــ كه وجه عمده آن براي عبرت گرفتن يا ابراز همدردي بود ــ ميان روحانيت شيعه و مردم پديد آمد كه در جريان انقلاب اسلامي مورد ارجاع رهبران انقلابي جهت تحريك و هدايت مردم عليه رژيم پهلوي قرار گرفت.
ارجاع به تاريخ، گاه براي استناد به سنت يا كتاب خدا جهت اثبات مشروعيت اعمال صورت مي گرفت؛ به عنوان مثال، سكوت سياسي و حركت علمي و فقهي مرحوم آيت الله حاج شيخ عبدالكريم يزدي(ره) در دوره رضاخان و مرحوم آيت الله حاج سيدحسين طباطبايي بروجردي(ره) در دوره محمدرضا پهلوي را به رفتار سياسي و علمي امام محمدباقر(ع) و امام جعفرصادق(ع) در اواخر عصر اموي و اوائل عصر عباسي ارجاع مي دادند كه ايجاد نهضت علمي و فقهي، جهل زدايي و تربيت هزاران شاگرد را كه موجب احياء و تداوم حيات انديشه اسلامي شد، بر قيام و نهضت سياسي و نظامي ترجيح دادند؛ و يا همين طور، قيام امام خميني(ره) را به قيام امام حسين (ع) ارجاع مي دادند كه به فرموده خود آن حضرت(ع) براي امربه معروف ونهي ازمنكر و احياء سنت نبوي و استواركردن دين خدا صورت گرفت و چنانچه تحقق نمي يافت، دين خدا نابود مي شد و شايد امام(ره) نيز به همين خاطر بود كه تقيه را حرام اعلام كردند.
چنين ارجاعاتي براي اثبات مشروعيت رفتار سياسي صورت مي گرفت و بي آنكه به تفصيل چنداني نياز باشد، موجب برانگيختن پيروان روحانيت مي شد؛ چنان كه به عنوان مثال وقتي در توضيح علت قيام نكردن مرحوم آيت الله بروجردي(ره) و اعلام نهضت امام خميني(ره) گفته مي شد كه «آيت الله بروجردي، سيدحسني و امام، سيدحسيني است»، بلافاصله در ذهن شنونده ميان شخصيت امام خميني(ره) و امام حسين(ع) پيوند و پْل زده مي شد و او را تحريك مي كرد كه به همان گونه درباره قيام امام(ره) بينديشد و همدردي كند كه درباره وقايع سال۶۱ ــ۶۰ هجري از مدينه تا كربلا مي انديشيد و همدردي مي كرد. ارجاع وقايع پانزدهم خرداد به عاشورا نيز همين خصوصيت را داشت. كماآنكه پس از پيروزي انقلاب، ارجاع جبهه هاي جنگ تحميلي به كربلا نيز بسيار برانگيزنده بود (شعار معروف «نداي هل من ناصر حسيني ــ لبيك يا خميني!» يكي از همين ارجاعات بود). ارجاع شخصيت شاه، و بعدا صدام، به يزيدبن معاويه نيز همين گونه بود. گاه ارجاعات مذكور حتي از تاريخ اسلام نيز فراتر مي رفت؛ به عنوان مثال، زماني كه شاه ادعا كرد وقايع تبريز (در سال۱۳۵۶) را عده اي ماركسيست اسلامي(!) ــ كه از آن سوي مرز (از شوروي) آمده اند ــ به پا كرده اند، اين موضع گيري شاه فورا به موضع گيري فرعون عليه حضرت موسي (ع) ارجاع داده شد كه عوام فريبانه گفته بود: «مرا واگذاريد تا موسي را بكشم و او هم خدايش را (به حمايت از خود) بخواند، همانا من مي ترسم كه او دينتان را دگرگون سازد يااينكه فساد را در زمين آشكاركند!» (غافر/آيه۲۶) همين طور تبعيد حضرت امام خميني(ره) از ايران، به راحتي به خروج حضرت موسي(ع) از مصر يا پيامبراسلام(ص) از مكه به خاطر ترس از كشته شدن و ناتمام ماندن ابلاغ رسالت الهي ارجاع داده مي شد و البته با ارجاع به بازگشت پيروزمندانه آن دو پيامبر اولوالعزم به مصر و مكه و سپس غلبه بر فرعون و بت پرستان، آتش شوق و اميد به بازگشت و غلبه امام خميني(ره) نيز در دلهاي پيروانش شعله ور مي شد. به همين ترتيب، روحانيون از آسانترين و موثرترين نوع ارجاعات بهره مي بردند و همواره ميان وقايع و شخصيتهاي هر مرحله از انقلاب اسلامي با وقايع و شخصيتهاي تاريخ اسلام و تاريخ پيامبران نوعي تناظر يافته و پل مي زدند. اين ارجاعات به جاي برنامه ريزي حزبي و تئوريزه كردن مراحل مبارزه، به كار مي رفت و حتي از آن موثرتر بود؛ زيرا علاوه بر آن كه دشواري درك مطالب تئوريك و پيچيده از سوي عامه مردم را به راحتي مرتفع مي ساخت، اين تناظر و ارجاع براي بسياري از تحصيلكردگان دانشگاهي نيز به قدركافي وجهه داشت كه آنان را به همراهي با انقلاب و امام برانگيزد. البته اين فقدان طرح و فقر برنامه ريزي، پس از پيروزي انقلاب اسلامي موجب ايجاد برخي گرفتاريها شد ــ كه خود مقاله ديگري مي طلبد ــ اما تا آنجا كه به قبل از انقلاب مربوط مي شود، بايد گفت كه اين ارجاعات تاريخي بدون ترديد از مهمترين ابزارهاي تداوم و تشديد انقلاب اسلامي و پيروزي آن بوده است.
ج ) حوزه عقيده و آرمان:
عقايد شيعي، با آرمانهايش، به ويژه با آرمان سيطره نهايي عدل مطلق كه با عقيده به امام دوازدهم(عج) و ظهور، قيام و حكومت ايشان، پيوندي ناگسستني يافته است. براين اساس، يكي از حوزه هاي مهمي نيز كه در انقلاب اسلامي به آن ارجاع داده مي شد، حوزه عقيده و آرمان بود. در ايران انقلابي، شاه را «طاغوت» و رژيمش را «طاغوتي» مي گفتند. «طاغوت» واژه اي مهم در عقايد توحيدي به حساب مي آيد و به معني شخص طغيانگري است كه به جاي خدا از او اطاعت مي شود. به اين ترتيب، پيروي از امام خميني(ره) و انقلابي گري، به توحيد و پيروي از خدا و رسولش(ص) ارجاع داده شده و بين آنها ملازمه ايجاد مي شد.
همچنين اصل ولايت فقيه كه به سلسله ولايت از خدا تا به امام معصوم(ع) ارجاع داده مي شد، مبناي انقلاب اسلامي بود. ضرورت تشكيل حكومت اسلامي به فراهم كردن زمينه هاي عبوديت و بندگي خدا در جامعه ارجاع داده مي شد. از آنجا كه هر ولي فقيه، نايب عام امام مهدي (دوازدهمين و آخرين امام معصوم كه مردم پيوند معنوي حضرت امام خميني را با ايشان بسيار نيرومند مي دانستند) تلقي مي شد و انقلاب اسلامي نيز توسط فقهاء و مراجع هدايت و رهبري مي شد، بنابراين روحانيون مي توانستند علاوه بر حكومت عادلانه و الهي پيامبراسلام(ص) و اميرالمومنين(ع) ــ كه در كنار حكم و حدود و شريعت خدا، از شخصيت و حقوق انسانها نيز حفاظت، حراست و دفاع مي فرمودند ــ آرمانهاي انقلاب اسلامي را به آرمانهاي مهدويت ارجاع داده و آن را مقدمه ظهور و قيام امام مهدي(عج) و آماده سازي شرايط براي ياري به ايشان در هنگام ظهور بدانند. بنابراين در حوزه عقيده، همواره به توحيد، نبوت و امامت و در گستره آرمان، به مهمترين و شيرين ترين آرمان، يعني به تحقق عدالت و نيز سيطره دين خدا بر زمين و همچنين به تحقق ولايت و نيز به نابودي كفار و طاغوتها و قدرتهاي فاسد دنيوي ارجاع داده مي شد. يكي از رواياتي كه در اين زمينه به آن استناد مي شد، اين روايت از امام موسي كاظم(ع) بود كه فرمودند: «مردي از قم، مردم را به سوي خدا دعوت مي كند، افرادي گرد او جمع مي شوند كه قلبهايشان همچون پاره هاي آهن ستبر است، بادهاي تندحوادث آنان را نمي لغزاند، از جنگ خسته نشده و نمي ترسند، اعتماد آنان برخداست و سرانجام كار از آن پرهيزكاران است.» همچنين اين روايت كه از حضرت امام محمدباقر(ع) در بحارالانوار علامه مجلسي(ره) و الملاحم و الفتن سيدبن طاووس(ره) آمده است مورد استناد قرار مي گرفت: «گوئيا مي بينم گروهي از مشرق زمين خروج مي نمايند و طالب حق اند، اما آنها را اجابت نمي كنند. مجددا بر خواسته هايشان تاكيد دارند، اما مخالفان نمي پذيرند. وقتي چنين وضعي را مشاهده مي كنند، شمشيرها را به دوش كشيده در مقابل دشمن مي ايستند و اينجا است كه پاسخ مثبت مي گيرند. اما اين بار، خودشان نمي پذيرند تااين كه همگي قيام مي كنند . . . و درفشِ هدايت را جز به دست تواناي صاحب شما (حضرت مهدي (عج) به كسي ديگر نمي سپارند. كشته هاي آنان شهيد محسوب مي شوند. اگر من آن زمان را درك مي كردم، خويشتن را براي ياري صاحب اين امر نگه مي داشتم.» معمولا مراحلي كه در اين روايت نقل شده، با مراحل مختلف انقلاب اسلامي، يعني به ترتيب با نهضت سالهاي ۱۳۴۳ــ۱۳۴۰، دوره انقلاب در سالهاي۱۳۵۷ــ۱۳۵۶ و در مرحله آخر با مقطع پيروزي انقلاب از سال۱۳۵۷و پس از آن تطبيق مي شد.
● مباحث پيراموني درخصوص ارجاعات انقلاب
الف ) تقابل سكولاريزم با مقدسات مورد ارجاع رهبران انقلاب اسلامي:
يكي از اساسي ترين و راهبردي ترين اهداف كشورهاي غربي در دو قرن اخير ، اين بوده و هست كه جوامع و كشورهاي پيرامون را هرچه بيشتر با خود همگون كنند. تحولات جوامع غربي از قرن شانزدهم تاكنون همواره در جهت سكولاريزم و دنيوي شدنِ همه چيز پيش رفته است؛ يعني در فرهنگ نوين غربي، شيء و امرِ «مقدس» كه جنبه غيرمادي داشته باشد، جايگاهي ندارد؛ هرچند شايد اين جوامع هنوز به برخي مقدسات در عمل پايبند هم باشند. اصلي ترين نهادهايي كه در غرب، از سكولارماندن آنها با وسواس مراقبت مي شود، نهاد آموزش، حقوق، اقتصاد و به ويژه سياست و قدرت مي باشد.
جريان سكولاريزم در ايران، با پيدايش بابيه و بهائيه و پس از آن روشنفكري غيرديني، آغاز شد؛ در مشروطيت مداخله و آن را مصادره كرد؛ توسط رضاخان نهادهاي مذكور را در اختيار گرفت و در زمان محمدرضا پهلوي فراگير شد. اين جهاني سازي سكولاريزم، درواقع نقطه بنيادين استعمار نوين بود. اما انقلاب اسلامي ايران، درواقع حركتي در جهت عكس اين جريان بود؛ يعني تصور مردم ما از انقلاب، از همان آغاز، آن بود كه «انفجار نور» و «مُطلَع فجر» است و به «جهاني سازي، فراگيركردن، دينداري و معنويت» منتهي خواهد شد. در ملاحظه ارجاعات انقلاب اسلامي ايران ، آشكار مي گردد كه اين ارجاعات همگي به امور، اشياء و اشخاص «مقدس» و يا «ضدمقدس» معطوفند. شهداء اين انقلاب به امام حسين (ع) و ياران شهيدش، جانبازانش به حضرت ابوالفضل عباس(ع)(جانبازكربلا)، اسرايش به امام سجاد(ع) و كاروان اسراي كربلا، سياست ضدصهيونيستي آن به ستيز اميرالمومنين(ع) با يهوديان قلعه خيبر، منافقان و مخالفان باطن پوش ظاهر الصلاح انقلاب به منافقان عصر پيامبراسلام(ص)، مخالفان خشك انديش و جامدالفكر به خوارج عصر امام علي (ع) و خلاصه هرچيزي از آن، به يك چيز متناظر تاريخ عصر پيامبر(ص) و ائمه اطهار(ع) معطوف مي گرديد.
بايد توجه كرد كه يكي از ويژگيهاي تفكر شيعه، ارتباط طولي آن با اشياء، اشخاص و امور مي باشد؛ يعني شيعيان تحت تعليم قرآن مجيد و سنت طاهره، وظيفه خود مي دانند نسبت به هر چيز يا شخص يا جريان بدي در طول تاريخ ــ از حضرت آدم(ع) تاكنون و تا آينده دور ــ «برائت» (بيزاري و جدايي) و نسبت به هر چيز يا شخص يا جريان و امور خوب در طول تاريخ جوامع بشري و آينده اش، «ولايت» (تولي، دوستي و پيوند) داشته باشند و اعتقاد دارند كه سرنوشت آيندگان و گذشتگان براساس «رضا» (خشنودي) و «سخط» (ناخشنودي) بوده و اعمال ايشان با هم پيوند خورده و مشترك و يكسان مي شود. به همين جهت، ارجاعات انقلاب اسلامي، آنها را به راحتي به حركت درآورده و به خروش و خيزش وامي داشت. اين مساله درواقع از رموز ناكامي دشمنان انقلاب اسلامي در فروپاشي نظام منبعث از آن (جمهوري اسلامي ايران) به شمار مي آيد و لذا نسل جديد و نسلهاي آينده هرچه كمتر اسلامي بينديشند و از اسلام و تاريخ اسلام و شيعه آگاهي كمتري داشته باشند و با نسلهاي گذشته و به ويژه با روحانيت و حوزه ارتباط اندكي يابند، دشمنان غربي به هدف خود نزديكتر و در رسيدن به مقصودشان كامرواتر خواهند بود؛ درحقيقت، اگر آنها بتوانند در اين نسل يا نسلهاي آينده تفكري سكولاريستي ايجاد كنند، انقلاب اسلامي ايران به ركود و مرگ خواهد رسيد. به همين دليل بايد فعاليت آموزشي و پرورشي و توليد فكري و فرهنگي شيعيان آگاه و به ويژه اساتيد حوزوي هرچه بيشتر، عميقتر و قويتر باشد و به خصوص به كربلا و عاشورا بيشتر توجه شود؛ زيرا ادامه حيات اين انقلاب و نظام، بلكه حيات تشيع و اسلام به آن وابسته است. بيهوده نيست كه امام علي(ع) و امام حسين(ع) هر دو «خونِ خدا» خوانده مي شوند؛ زيرا مايه تداوم زندگي معنوي مسلمانان ــ بلكه جوامع بشري ــ و احياء اسلام شده اند كه قرار است بر همه زمين حكمفرما شود. آيا هرگز انديشيده ايد كه چرا در هر مناسبتي از جمله در اول ماه رجب و نيمه آن، نيمه ماه شعبان، شبهاي قدر (ماه رمضان)، عيد فطر، روز عرفه، شب و روز عيد قربان، روز عاشورا (دهم محرم)، روز اربعين (بيستم ماه صفر) و روز مباهله (بيست وچهارم ذيقعده) و روز نزول سوره دهر (بيست وپنجم ذيقعده) و روز ولادت ايشان (سوم ماه شعبان) و هر شب جمعه، بلكه بنا به فرمايش امام صادق(ع) در هر وقت و هر زماني، زيارت امام حسين( ع) از بهترين مستحبات است؟ اين كه در برخي از زيارات، از جمله زيارات عرفه از خداوند مي خواهيم كه ما را در دنيا و آخرت در كنار امام حسين (ع) و ياران پاكش قرار دهد، مفهومي جز اين ارتباط طولي شيعيان و نحوه تفكر تاريخي و عقيدتي ايشان ندارد. همين پيوند يا درآميختگي عقايد، ارزشها، احساسات مذهبي و اطلاعات تاريخي شيعه، مهمترين عامل ارجاعات انقلاب اسلامي و توفيق آن مي باشد. به همين جهت، اين انقلاب و نظام نه فقط به روحانيان انقلابي، بلكه به همه روحانيان، مبلغان، معلمان، مربيان، اولياء و تك تك افرادي وابسته است كه گامي كوچك يا بزرگ در راه تقويت، تعميق و يا ترويج آن اطلاعات، احساسات، ارزشها و عقايد برمي دارند يا براي وحدت كلمه مسلمانان و شيعيان مي كوشند تا آنها به جاي توجه به آن منابع، به «خويشتن» (نفس) اهتمام نكرده و تعصب نورزند.
ب ) توجه رهبري انقلاب اسلامي به پذيرندگان (مخاطبان) ارجاعات:
يكي از اولين شروط موفقيت هر انقلابي، تشخيص و تصميم و عمل صحيح رهبري آن در ارتباط با مخاطبانش مي باشد. در بسياري از انقلابها، اتباع كشور انقلابي از ابتدا به دوگروه طرفدار رژيم و طرفدار انقلاب تقسيم مي شوند (بي طرفها به مرور به يكي از دو طرف مي پيوندند و يا همچنان بي طرف مي مانند كه اين به معناي پذيرش هر نوع «تقدير» و سرنوشت يا پيشامد از سوي آنان مي باشد.) و از طريق «شكافت»، نيروي انقلابي و شورش و نزاع داخلي براي تغيير وضع موجود، پديد مي آيد و رهبري انقلاب از آن نيرو بهره مي برد. پديده شگفت و متعالي در انقلاب اسلامي ايران، آن بود كه امام خميني(ره) اين نيرو را از طريق «گداخت» همه اقشار و نهادها و سازمانها ــ جز سازمانهاي كاملا وابسته به رژيم و شريك جناياتش (مثل ساواك) ــ پديد آورد و مورد استفاده قرار داد. از مهمترين وجوه اين استراتژي، مي توان به نحوه برخورد ايشان با ارتش، نيروهاي ملي گرا و نيز اهل سنت و حتي كمونيستها (پيش از پيروزي انقلاب اسلامي) اشاره كرد. ايشان بدواً مردم را به دو گروه طرفدار و مخالف انقلاب اسلامي تقسيم نكردند؛ زيرا هدف ايشان در اصل انجام وظيفه و تكليف الهي امربه معروف و نهي ازمنكر بود و نه خودِ انقلاب. در اين بحث، يك مقوله فيزيكي، يعني روشهاي توليد انرژي هسته اي (شكافت هسته اي و گداخت هسته اي) الهام بخش ماست. در انقلابهاي بزرگي چون انقلاب فرانسه و روسيه، آيين نفرت و خشونت تبليغ مي شد، اما در انقلاب اسلامي ايران كيش مهر، محبت و وحدت توصيه و عمل مي شد (تنها استثنائي كه به نظر نگارنده مي رسد، مبارزه ضداستعماري مهاتما گاندي در شبه قاره هند است). گلهاي ميخكي كه مردم انقلابي بر سر لوله هاي تفنگ ارتش شاه مي زدند، درواقع عمل به اين الگو بود. بي ترديد امام خميني(ره) در اين شيوه رهبري، به پيامبر اسلام(ص) اقتدا مي نمود كه در بحبوحه جراحات و صدمات در جنگ اُحْد دعا فرموده بود: «اللهم اهد قومي فانهم لايعلمون.» همچنين امام خميني(ره) حتي راه را بر نخست وزيران و وزراي رژيم شاه جهت پيوستن به انقلاب نبست و تنها شرط ايشان استعفاي آنها از مقام رسمي خود در دولتي بود كه از نظر فقهي و قانوني (قانون اساسي مشروطه) مشروعيت نداشت. نمونه ديگر اين روش ايشان را در انتخاب اعضاي دولت موقت و نيز برخي از اعضاي شوراي انقلاب مي توان مشاهده كرد. پس از پيروزي انقلاب اسلامي نيز بااينكه ايشان به اين شيوه رهبري كردن پاي بند بودند، ولي هرگاه شخص يا گروهي با اصول اساسي انقلاب و جمهوري اسلامي درگير شده و درصدد استحاله يا براندازي آن برمي آمد، در نهايت ايشان مجبور به تغيير روش و طرد، تنبيه و يا حتي سركوب آنها مي شد كه نمونه آن را در مورد احزاب كمونيستي، فدائيان، كومله، دموكرات، توده و نيز حزب خلق مسلمان، مجاهدين خلق و يا اشخاصي چون قطب زاده و بني صدر مي توان مشاهده كرد. بنابراين پس از پيروزي انقلاب هم اصل بر شيوه گداخت بود و شيوه شكافت در موارد حاد و استثناء به كار گرفته مي شد.
امام خميني(ره) در ارائه طريق و رهنمود يا تحريك به انقلاب، ذائقه مخاطبان و پذيرش آنها را مورد نظر داشته و رعايت مي نمود. مثلا ارتشيان و كارمندان سازمانهاي مرفه نظير شركت نفت و راديو و تلويزيون را بيشتر به حوزه روانشناختي (شخصيت و هويت ايشان) ارجاع مي دادند و طبقات فقير شهري و روستايي را به حوزه اقتصاد، تحصيلكرده هاي ليبرال مخالف رژيم استبدادي را به حوزه حقوق (مشروعيت سياسي و مشاركت) و روابط بين الملل (استعمار و امپرياليسم در مقابل استقلال و آزادي)، متدينين تحصيلكرده حوزه و دانشگاه را به فقه و شريعت و عامه متدينين را به حوزه تاريخ (اعم از سنت نبوي، سيره اهل بيت عليهم السلام، تاريخ خلفاء، تاريخ شاهنشاهي ايران طي بيست وپنج قرن و نهضتهاي معاصر در ايران) و نيز به آرمانها ارجاع مي دادند و خلاصه با هر گروهي به زبان خودشان سخن مي گفتند. پرواضح است كه اين شيوه پيامبران(ع) و به ويژه شيوه خاتم و سيد ايشان(ص) بوده است.
همچنين نبايد از نظر دور داشت كه طبق نظريه سياسي اهل سنت، شاه «ولي امر» و واجب الاتباع تلقي مي شد و لذا از نظر آنها هيچ گونه خدشه اي بر مشروعيت سياسي او وارد نبود و به همين جهت هم به عنوان مخاطبان امام(ره)، به اين مساله قابل ارجاع نبودند. همچنين آنها فقط دركتاب خدا و سنت نبوي (با منابعي متفاوت) با شيعه مشتركند؛ لذا كمتر به حوزه تاريخ، عقيده و آرمان موردنظر رهبران انقلاب ارجاع داده مي شدند. به علاوه از آنجا كه مناطق سني نشين ــ اعم از شرق خراسان، بلوچستان، هرمزگان، خوزستان، كردستان و گنبد ــ معمولا از نقاط ديگر فقيرتر و عقب نگه داشته شده تر بودند (كه البته پس از پيروزي انقلاب و به ويژه پس از پايان جنگ تحميلي، تلاش فراواني براي رفع اين محروميت شده است)، لذا اين مناطق قابل ارجاع به حوزه هايي كه نياز به اطلاعات نسبتا پيچيده اي چون حقوق و روابط بين المللي داشت، نبودند بلكه به راحتي به حوزه اقتصاد ارجاع داده مي شدند. البته پس از پيروزي انقلاب اسلامي، دشمنان انقلاب از همين زمينه بهره برداري كرده و مردم اين مناطق را به شورش عليه جمهوري اسلامي واداشتند؛ كه درواقع پيش درآمدي بر جنگ تحميلي بود. بدون ترديد، هرچه از طريق رسانه ها و وسايل ارتباط جمعي، كتب درسي و نظام آموزشي، قوانين، زبان و . . . در جهت ايجاد پيوند و همسطح سازي و همگون سازي و امتزاج اين مناطق و اجتماعات با فرهنگ و اقتصاد مركزي و رسمي كشور كوشيده شود، ارتباط ميان رهبران انقلاب و حكومت ايران با جوامع سنّي آسانتر خواهد شد. عليرغم اين كه همين مشكل در مورد اقليتهاي ديني (زردشتي، يهودي و مسيحي) ايران به شكل حادتري (زبان، دين، تاريخ و حتي اقتصاد) وجود داشت، اما آنها در زمان رژيم پهلوي به قدري مرفه بودند كه قابل ارجاع به حوزه هاي مؤثر روانشناختي، حقوق، روابط بين الملل و حتي آرمانهاي مشترك بين الاديان و انساني نبودند بلكه جنگ و تااندازه اي نيز ترس مداوم از همسوتلقي شدن با دشمنان خارجي (مسيحي و يهودي)يِ نظام، در نزديكي و پيوند آنها با جمهوري اسلامي ايران موثر واقع شد.
ج ــ تخريب منابع مورد ارجاع از طريق تهاجم فرهنگي داخلي و خارجي:
بي آنكه تمامي تلاشهاي انجام شده قابل طبقه بندي در مفهوم «تهاجم فرهنگي» را ارادي و عمدي بدانيم، باتوجه به مضمون و نتيجه اقدامات مخالفان خارجي (اشخاص، گروهها يا دولتها) و نيز داخلي در دهه اخير، مي توان فهرستي از تخريب منابع مذكور فراهم كرد:
۱) تقليل و تنزل مفهوم و موقعيت «خدا» و «شريعت» در ذهن مردم، به نحوي كه حضور خدا در زندگي انسان به تجربه فردي محدود شود و شريعت به امري حداقلي مبدل گردد كه اداره امور دنيوي به عهده آن نبوده و صرفا حاوي برخي از رهنمودها در اين زمينه باشد. درواقع تصوير جامع الاطرافي اسلام مخدوش مي گردد و اين دين به گونه اي معرفي مي شود كه بتوانند آن را به سطحي تقليل دهند كه حكومت و تدبير امور را به «تعقل آزاد» بشر بسپارد.
۲) انكار وجه حكومتي پيامبراسلام(ص) با طرح اين ادعا كه ايشان حكومت نمي كرد؛ يا انكار «حق الهي» ايشان براي حكومت كردن و ترويج اين تفكر كه حكومت كردن، حق همه بر خودشان است كه آن را به طرقي از قبيل قرارداد، راي دادن، تمكين به حاكم خاص، شورش و يا حتي به صورت اعتراض نكردن، به يك فرد يا گروه تفويض مي كنند.
۳) انكار وجه ناپسند و غيرمشروع ماجراي سقيفه و ايجاد تصويري مطلوبتر و امروزي از نحوه دخالت ابوبكر و عمر و عايشه در سياست، به گونه اي كه در مقوله مشروعيت سياسي، تاريخچه وقايعي كه اين سه شخصيت در آنها نقش اساسي داشتند، قابليت ارجاع و عبرت آموزي را از دست بدهد. «مشاركت سياسي» و «بشري و غيرالهي بودن حق حكومت» و «حق برابر زنان با مردان» آموزه هاي اساسي اين گونه تلاشها به شمار مي آيد.
۴) توجيه سرمايه داري و مظاهر آن و نيز تخريب پتانسيل مرجع واقع شدن وقايع تاريخي مربوط به نخستين ثروت اندوزان پس از عصر نبوي، به ويژه عثمان و طلحه و زبير در حوزه اقتصادي.
۵ ) ايجاد تصوير غيرمعصوم و نامقدس از پيامبراسلام(ص) و اميرالمومنين(ع) و ساير ائمه اطهار(ع) براي تخريب مرجعيت سنت نبوي و سيره ائمه معصوم.
۶ ( ايجاد تصور پلوراليستي و به شدت تسامح آميز از نحوه برخورد پيامبراسلام(ص) و اميرالمومنين(ع) با مخالفان فكري (منحرفان و مرتدان).
۷) سعي در پوشاندن وقايع مربوط به معاويه، يزيد، بني اميه و كربلا و عاشورا، با طرح نظريات، معادلات و بازيهاي سياسي و نيز خشونت آميزخواندن عمل امام حسين(ع) و ياران پاكش.
۸ ) تخريب مرجعيت فقه شيعه به وسيله انكار يا تشكيك در احكام فقهي (مثلا تشكيك در ديه نابرابر زن و مرد، يا حقوق مربوط به زنان و كودكان و اهل كتاب و يا نحوه برخورد و روابط مومنان با كفار و . . .).
۹) تخريب تصور آرمانگرايانه شيعه و سني از آينده جهان و ظهور منجي، و تبليغ ضرورت شركت در جريان جهاني شدن كه به منزله پذيرش جهاني با رهبريت و آمريت ايالات متحده امريكا و نيز پذيرش نظام سياسي و اقتصادي ليبرال دموكرات مي باشد.
۱۰) تخريب تصوير تاريخي ايرانيان از وقايع و حقايق دو قرن اخير و نفي يا كاهش مسئوليت و سبك كردن بار گناهان استعمارگران و متوجه كردن اتهامات به خودِ ايرانيان (ما چگونه ما شديم؟!) و نيز انكار نقش علماي دين در نهضتهاي ضداستبدادي و ضداستعماري دوران قاجار و پهلوي.
۱۱) تخريب وجهه علماء و متدينين شيعي مخالف فساد، استبداد و استعمار، كه باعث فقر گروه مرجع براي انقلابيگري شيعيان مي شود.
۱۲) تخريب وجهه انقلابيون ديني به اتهام مطلق گرايي يكجانبه، محدودنگري، عدم تعادل، كج انديشي، كين ورزي و بيزاري، مخالف ستيزي، خشونت گرايي و توجيه خشونت، خشك انديشي (جزميت) و . . . و متقابلا تبليغ واژه هاي زيبايي چون تساهل، تسامح، تحمل مخالفان، مدارا، حقانيت موازي تفاسير مختلف، انبساط و انقباض فهم ديني، گسترش تجربه نبوي، ضرورت مديريت علمي، انعطاف پذيري، مشروعيت از طريق دموكراسي و مشاركت سياسي، حقوق برابر (به معناي انكار امكان قرارگرفتن افراد در طول يكديگر) و . . . كه موجب اخلال در سازوكار انديشه انقلابي شيعه مي شود.
در بيشتر مواردي كه ذكر شد، به افكاري برمي خوريم كه اشخاص، آراء، گزاره ها و آموزه هايي كه به يك جريان بزرگ سكولاريستي منتسب هستند تقديس مي شوند و اين جريان همانا جوامع و حكومتهاي سكولار غربي و پرورش يافتگان ايراني آنان هستند. اين جريان كه از ابزارهاي موثري چون كرسيهاي درسي دانشگاهها، كنفرانسها و همايشهاي دولتي و غيردولتي، امكانات نشر كتاب دولتي و غيردولتي، روزنامه ها و مجلات دولتي و غيردولتي، ماهواره، سي دي، ويدئو، سينما، تئاتر و . . . بهره مي برد، متاسفانه از حمايت بخشي از رجال سياسي نيز برخورداري يافته است. اما مهمترين نهادها و عناصري را كه فعلا در كندي و ناكامي اين جريان موثرند، مي توان چنين برشمرد: حوزه علمي روحاني (فقهي) شيعه و نهاد مرجعيت و رهبري، نهاد آموزشي عمومي پيش از دانشگاه، نهاد خانواده و الگوهاي موجود در آن، وعاظ و گروههاي مختلف مذهبي فعال در ميان عامه مردم، بخش مهمي از بازاريان، بخشي از صدا و سيماي دولتي، برخي از مطبوعات و ناشران و بالاخره بخشي از دانشگاه.
همانطور كه پيشتر نيز گفته شد، ادامه حيات انقلاب و حكومت اسلامي ايران، به حفظ آن حوزه هاي مورد ارجاع بستگي تام و تمامي دارد و يكي از مهمترين عوامل كاميابي يا ناكامي آن جريان سكولاريستي داخلي و پيراموني، خرابي يا بهبود وضع اقتصادي و معيشت عامه مردم مي باشد.
ارجاعات انقلاب اسلامي، مقوله اي است كه گذشته، حال و آينده جامعه ما را به هم مي پيوندد و به اندازه اي از اهميت حفظ و صيانت برخوردار است كه بايد سرمايه گذاريها، فداكاريها و تلاشهاي فراوان و بزرگي در اين راستا صورت پذيرد.
● نتيجه
آيين مبين اسلام شيعي كه قابليت خود را در انقلاب اسلامي نشان داد، ثابت كرد كه جمله نوراني «الاسلام يعلو و لا يعلي عليه» (اسلام برتري مي يابد و بر آن برتري يافته نمي شود) صحيح است. جامع الاطراف بودنِ اين دين الهي باعث شد رهبران انقلاب اسلامي ايران بتوانند مخاطبان خود را به حوزه هاي مختلف ارجاع داده و آنان را به تغيير وضع موجود برانگيزند. در اين مقاله برخي از اين حوزه ها عنوان گرديد و نتيجه بحث را چنين مي توان جمع بندي كرد كه: هرچه حوزه هاي مورد ارجاع در انقلاب متنوع تر و پرطرفدارتر باشد و هرچه آگاهيهاي مشترك مردم از آنها بيشتر باشد و هرچه رهبران در اعتقاد و احاطه به اين آگاهيها با مردم بيشتر مشترك بوده و آن را بيشتر تعليم داده و تبليغ كنند و در بيان آن صادقتر باشند، مردم نيز بيشتر به اين ارجاعات تن داده و با رهبران انقلاب همراه خواهند شد. تنوع حوزه هاي ارجاعي باعث مي شود اقشار و گروههايي كه از نظر وضعيت اقتصادي و همچنين به لحاظ نقش و پايگاه اجتماعي و يا نحوه تفكر و وضع فرهنگي، با يكديگر تفاوت بسيار دارند، همگي يكپارچه به انقلاب بپيوندند، واقعيتي كه در تجربه انقلاب اسلامي ايران رخ داد و عملا تئوريهاي كمونيسم را درهم شكست.
نكته حائز اهميت در اين مقاله آن است كه آگاهيها، باورها، ارزشها و ارجاعات مشترك در ايران دوران انقلاب، به مثابه بخشي از ريشه هاي انقلاب اسلامي و نيز به عنوان بخشي از شيوه هاي مبارزه رهبران انقلاب اسلامي قابل بررسي مي باشد.
مصطفي امه طلب
ماهنامه زمانه
شنبه 13 خرداد 1391 9:03 AM
تشکرات از این پست
