بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

بي ترديد، در ميان بينا نگذاران فرهنگ و ادب اسلامي، جاحظ چهره اي ممتاز است . حوزه وسيع اطلاعات، ژرفاي دانش و به ويژه نگاه خاص به ادبيات و فنون ادبي از او شخصيتي کم نظير ساخته است. او علاوه بر زمينه هاي عام دانش و تسلط بر غالب علوم اسلامي و ادبي، در حوزه نقد ادبي و به ويژه در حوزه نقد بلاغي جايگاه ويژه اي دارد . اگر چه چنان که بايد در تمدن اسلامي و خصوصاً دنياي فارسي زبان، به آراء و آثار او توجه نشده است؛ امّا اکثر نظريه پردازان علوم بلاغي و شاعران و نويسندگاني که گرايش هاي بلاغي دارند، عميقاً متأثر از نظريات جاحظ هستند . او در حوزه خاستگاه شعر و علل ظهور آن، ويژگي هاي سخن و شعر خوب، تمايزات لفظ و معنا و ويژگي هاي ساخت ، بافت و محتوا، روان شناسي شعر و شاعر، دلايل تفاوت رويکردهاي ملت ها به سخن منظوم و منثور و عدم اقبال پاره اي از آنها به فرهنگ مکتوب ، سخناني تازه و قابل تحليل دارد ؛ چنان که در زمينه ريشه شناسي لغات، آواشناسي تطبيقي، معناشناسي و نظاير آنها نيز نکته هاي فراواني گفته است که درک و تفسير آنها جان و تواني تازه به ادبيات فارسي و نظريه پردازان جهان اسلام مي بخشد . وي اگر چه بيش از 360 اثر آفريده است ، ولي عمده نظريه هاي ادبي خو د را در دو کتاب « البيان و التبيين » و « الحيوان » گنجانده و برخي رساله هاي مستقل ادبي هم نگاشته است . هدف اين مقاله تبيين دو نکته عمده است : اول بررسي، طبق ه بندي، تفسير و تحليل آراء و آثار جاحظ درباره ادبيات و نقد ادبي و بيان جايگاه او به عنوان پدر علوم بلاغي . دوم تأکيد بر تأثير عظيم و عميق جاحظ بر متفکران ايراني به خصوص شاعران و نويسندگان آن و بالاخص در حيطه نقد ادبي و رويکرد بلاغي آن . چون نويسنده معتقد است که مهم ترين رويکرد نقد ادبي در زبان و ادب فارسي ، رويکرد بلاغي بوده است و جاحظ « موسس علوم بلاغي » در جهان ايراني اسلامي است.

 نسخه قابل چاپ

تفسير و تأويل اساطير در ادبيات کلاسيک ايران به دلايل زيادي از جمله کفرآميز پنداري آنها چندان مورد توجه قرار نگرفته است . در کنار تأويلات اندک و از هم گسيخته سنايي، شاعر قرن پنجم، شيخ اشراق، عارف و فيلسوف بزرگ قرن ششم يکي از کساني است که با جدّيت تمام در پي تفسير و تأويل اساطير ايران باستان برآمده است . شيخ اشراق با اين تأويلات مي خواهد پيوندي عميق ميان سه فرهنگ مجزّا از هم؛ يعني فرهنگ اسلامي، حکمت ايران باستان و فلسفه يونان برقرار کند . زيرا وي از يک سو به عنوان مسلمان معتقد، با فرهنگ اسلامي و عناصر فرهنگي آن از جمله تصوّف به خوبي آشناست و از طرف ديگر به عنوان ايراني نژاده و اصيل، ميراث دار تمدن ايران قبل از اسلام است و نيز نمي تواند به فلسفه يونان که محصول با ارزش خرد و عقلانيت بشري است، بي اعتنا باشد. سهروردي با ژرف بيني خاص خود پي برده است کلّيت سه فرهنگ به ظاهر مخالف هم نه تنها تضادّي با يکديگر ندارند، بلکه در صورت اتحاد و سازش ميان آنها، مي توان به تجربه اي گرانسنگ براي هدايت و رشد بشريت دست يافت . در اين مقاله سعي شده است تلاش و کوشش اين نابغه بزرگ در ايجاد پيوند و سازش جريان هاي تفکر بشري که در تأويل وي از داستا ن اسطوره اي رستم و اسفنديار منعکس شده است، تبيين و دلايل چنين تأويلي ضمن نشان دادن عناصر فرهنگ هاي مذکور باز نموده شود. پيداست که در دوره سهروردي اين داستان و ديگر داستان هاي شاهنامه به اندازه اي مشهور شده بودند که به راحتي و جز براي اغراض ويژه اي در هم ريختن ساختمان آنها سهل و آسان نبود . اما شيخ اشراق با توجه به ذهنيت خاص خود از عهده اين مهم بر آمده و اين داستان را ساختارشکني کرده است تا بتواند نظرات اشراقي خود را در لابه لاي آن باز گويد.

 نسخه قابل چاپ

شعر و موسيقي ارتباط تنگاتنگي با يکديگر دارند . اما امروزه به دليل گسترش فراواني که هر يک از آنها يافته اند، از هم جدا شده اند. با وجود اين، هنوز هم بين شعر و موسيقي پيوندي ديرينه برقرار است؛ به گونه اي که هر کدام بدون ديگري ناقص و نارسا است . به ويژه ، موسيقي که بدون شعر طراوت لازم را ندارد . در اين مقاله سعي شده است اصطلاحات موسيقي مستعمل در ديوان خواجو مورد بررسي قرار گيرد و ارتباط بين نغمات موجود مقام ها، شعبه ها و آوازها تبيين شود . به اين معنا که اگر اشاره کرده است، تقارن اين دو اصطلاح در کنار « اصفهان » و « راست » شاعر مثلاً در بيتي به مقام يکديگر از روي تصادف نبوده است، بلکه شاعر به ارتباط موسيقي اين دو مقام و تناسب نغمات بين آنها نظر داشته است . در اين راستا براي اثبات گفته خويش از کتب قديم موسيقي نظير « مقاصدالالحان » و« جامع الالحان » مراغي و« بحورالالحان » فرصت الدوله شيرازي و کتب امروزي موسيقي و مقالات موجود استفاده گرديده است.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

در کنار"انواع ادبي" جديد، همانند "رمان" و "داستان"، "افسانه"ها، قصه ها، سرگذشت ها، حكايت ها و ...) را ميتوان از انواع ادبي گذشته تاريخ ادب فارسي به حساب آورد."افسانه ها" به آثاري اطلاق م يشود که از زبان حيوانات يا به صورت اشعار هجايي براي سرگرمي اطفال سروده شده است. يا متضمّن سرگذشت اشخاص واقعي همچون شاعران، عارفان و ... بوده است که رفته رفته، شاخ و برگ گرفته و با نثري آراسته در خلال کتب تذکره و آثار ديگر درج شد ه اند و فراز و فرود زندگي شاعران و ابعاد گونه گون ادبي، فکري، روحي و اخلاقي آنها را نشان مي دهند. در اين مقاله، علاوه بر اشاره به تعاريف افسانه، ويژگيهاي اساسي آن از جهات مختلف نقد و تحليل شده است. اين تحقيق در دانش هايي مانند تاريخ ادبيات، سبک شناسي، نقد ادبي، معاني، بيان و بديع کاربرد دارد و نقاط مبهم و تاريک تاريخ ادبيات را روشن و جزئيات علوم مذکور را بيان ميکند.

 نسخه قابل چاپ

حکايت "جدال سعدي با مدعي" يكي ازحكايت هايي است كه تحت تاثير مقامه نويسي در ادبيات عربي و فارسي آفريده شده است. سعدي در خلق حکايت فوق علاوه بر آثار اهل تصوف پيش از خود، از کتاب« احياءعلوم الدين » امام محمد غزالي تأثير گرفته و مسأله رايج در نزد صوفيه؛ يعني فقر و غنا و رجحان يکي بر ديگري را مورد توجه قرار داده است. به نظر مي آيد آنچه اهل تصوف و به ويژه غزالي درباره فقر و غنا گفته اند، ذهن وقاد سعدي را قانع نکرده و خود با طرح ريزي مقامه اي جدلي مي خواهد اصالت و برتري غنا را بر فقر اثبات کند. در اين مقاله بدون توجه به شيوه استدلال و محتواي براهين طرف هاي درگير، عناصر ساختاري متن از نظر شخصيت پردازي، نحوه روايت، ساختار متن در سطوح آوايي، توازن واژگاني، توازن نحوي و انسجام دستوري، واژگاني و پيوندي مورد بررسي قرار گرفته است. هر چند ساختمان حکايت قوي است، ولي در آن اصول اساسي گفتگو يعني؛ رعايت ادب و احترام و دادن فرصت کافي به طرف مقابل، رعايت نشده است.

 نسخه قابل چاپ

متون صوفيانه با وجود رمز و رازها و پيچيدگي هاي معنايي و مفهومي و نيز بهره گيري از زبان نمادين ، آهنگين، سحر آميز و تأثير گذار، از ساير متون (ادبي و غيرادبي ) آشکارا ممتاز و متفاوت هستند . عده اي اين تفاوت را صرفاً در ساختار زباني اين متون ديده و رموز معنايي آن را نيز برخاسته از همان زبان ويژه دانسته اند. بر خلاف ديدگاه فوق، در اين نوشته به تقدم مفه وم و معني بر زبان در متون صوفيه تأکيد شده و نشان داده مي شود که کشف، فهم، تأويل و انشراح معني، مقدم بر الفاظ و تناسبات زباني است . هر چند دريافت هاي تازه مبتني بر شهود معني و مفهوم، خود زبان تازه اي را به وجود مي آورد که البته با ساير زبان ها متفاوت است . بدين منظور فهم و تفسير مفسران عامه از يک آيه قرآن کريم، با فهم و تأويل صوفيان خراساني و پس از آن ابن عربي در فصوص الحکم مورد بررسي قرار گرفته است . حاصل اين نوشته و تحقيق علاوه بر اثبات تقدم معني بر لفظ و انديشه بر زبان در متون صوفيه، نشان دادن سير و تحول تکويني تأويل عرفا از آيات قرآن کريم تا زمان ابن عربي و تأثير و تأثر آنها از يکديگر ميباشد.

 نسخه قابل چاپ

نوشتار حاضر، در سه بخش با عناو ين عرفان و علم، عرفان و منطق و عرفان و د ين، به بررسي نظريه هاي معرفت شناختي جد يد در باره عرفان مي پردازد . در بخش عرفان و علم سخن بر سر اين اصل است که معرفت شناسي جديد عرفان، به تبع معرفت شناسي جديد دين، در دامن معرفت شناسي جديد علم پرورش مييابد. در ا ين بخش، چند ين نظريه با دسته بند ي محتوا يي مورد مطالعه قرار گرفته است؛ نظريه هايي که از مفهوم عينيت، به عنوان قاعده بحث، تلقّي تحد يدي ارائه ميکند يا تلقّي توسعي قر يب و يا تلقّي تو سعي بعيد. بخش عرفان و منطق نيز، به مطالعه چند ين نظر يه د يگر در باره نسبت ميان ا ين دو پد يده ميپردازد تا از اين رهگذر، جنبه هاي عقلاني و غير عقلاني تجربه عرفاني را بررسي نمايد . اين بخش با طرح سه دسته نظر يه غيرمنطقي، منطقي و فرامنطقي بودن اين نوع تجربه پايان مى پذيرد. در بخش رابطه دين و عرفان نيز دو تلقي از د ين؛ يعني سنت د يني و تجربه ديني مبنا ي دو نظر يه در رد و قبول نسبت ميان آن دو قرار ميگيرد تا در کنار نظريه سوم؛ يعني فرا ديني بودن تجربه عرفاني ، نمايانگر تشتت آرا صاحب نظران در اين زمينه باشد . به طور کلى، مي توان گفت درباره نسبت عرفان با علم، منطق و دين سه دسته نظريه قابل شناسايى است: نظريه هاى نفيى که معتقد به غير علمى، غير منطقى و غيردينى بودن تجربه عرفانى هستند . نظريه هاى اثباتى که به علمى، منطقى و دينى بودن ا ين نوع تجربه باور دارند و نظر يه هاى تبا ينى که آن را فراعلمى، فرامنطقى و فرا دينى ميدانند. بيگمان، از ا ين ميان، نظريه هاى دسته سوم که معرفت شناسى جد يد عرفان در واپسين گامهاي پيشرفت بدآنها دست يازيده است، با تجربه عرفانى، همسويى بيشترى دارد.

 نسخه قابل چاپ

هدف از تدوين اين مقاله اين بود که داستان "خسرو و شيرين" را كه در دو منظومه آمده است، به صورت تطبيقي با هم مقايسه کنيم. نخست خلاصه اي از دو منظومه؛ يعني شاهنامه و خسرو و شيرين نظامي فراهم آورديم تا چهارچوب و طرح کلي داستان در دو منظومه پيش چشم خواننده باشد. سپس دو صورت اين داستان را با يک منبع تاريخي مقايسه کرد ه ايم تا معلوم شود کدام يک از سرايندگان به روايات تاريخي پا يبندتر بود ه اند. مسلماً اين مراجعه ميبايست به منبعي صورت گيرد که قبل از اين دو منظومه به رشته تحرير در آمد ه باشد؛ چرا که احتمال اينکه تاريخ هاي بعد ي خود تحت تأثير يکي از اين دو منظومه باشند ، کم نيست . در ضمن ممکن است در طول زمان شاخ و برگ هايي به اين داستان افزوده و وارد تاريخ شود. براي اين کار تاريخ طبري را انتخاب کرديم که از همه منابع قديمي تر است و خلاصه اي هم از روايت تاريخ طبري فراهم کرديم تا دو خلاصه قبلي را با اين يکي محک بزنيم. مواردي نيز بود که در شاهنامه يا خسرو و شيرين يا هر دو ذکر شده بود ، ولي در تاريخ طبري نبود. در چنين مواردي نيز به کتابهاي مجمل التواريخ و تاريخ ثعالبي مراجعه کرديم که حداقل قبل از نظامي تأليف يافته اند.

 نسخه قابل چاپ

اين جستار بر آن است آن گروه از آرايه هاي ادبي در ديوان خاقاني را که هم بسيار پرکاربرد و هم عناصر اصلي سازنده آنها بر تکرار واک ها استوار است، واکاوي و بررسي کند. در آغاز مقاله بر اين نکته تأکيد شده است که تمامي آنچه را که آرايه هاي لفظي خوانده مي شود، در حقيقت گونه هايي از تکرارهاي هنري يا واج آرايي است . زيرا وجه مشترک همه آنها چيزي جز تکرار واک ها نيست که شاعران با شگردهاي ويژه اي آنها را در گونه هاي بسيار متنوع به کار برده اند . در آرايه هاي "توزيع و تکرار" شاعر واک ها را با آزادي کامل در هر کجاي مصرع و بيت که بخواهد تکرار مي کند . اما در جناس ها، قلب، اشتقاق، تصدير، تسميط و ... واک ها را با قانونمندي ويژه اي به گونه هاي خاص يا در جاهاي ويژه اي از مصرع و بيت به کار مي برد. براي نمونه در جناس، واک ها در واژه هاي قرينه تکرار مي شوند، در اشتقاق و باژگونگي يا قلب با جابه جايي به کار مي روند، در تصدير به صورت واژه هايي در جاهاي خاصي از ابيات تکرار مي شوند و در تسميط واک هاي خاص در جاهايي ويژه به صورت واژه هايي خاص به کار مي روند. خاقاني با چيرگي شگفت انگيزي که بر حوزه زبان و واژگان دارد، به شيوه اي بسيار هنرمندانه و با بسامد بالا از همه شيوه ها و شگرده اي تکرار، براي آفرينش مضامين و آرايش مظاهر سخن خويش بهره برده است و گفتني است که هماهنگي بسياري از اين شيوه ها با بافت کلي فضاي عاطفي بيت، در خور توجه است و هرچه بيشتر موسيقي دروني و معنوي آن را تقويت ميکند.

 نسخه قابل چاپ

در اين ‌پژوهش ‌سه ‌منظومه،‌ يعني خسرو و شيرين و ليلي و مجنون‌ اثر حكيم‌ نظامي‌گنجوي و ويس ‌و رامين اثر فخرالدين ‌اسعدگرگاني ‌به ‌عنوان‌ منابع‌ اصلي ‌در جهت ‌تفسير روان‌شناختي‌ انتخاب‌ و با استفاده ‌از روش‌ تحليل ‌محتوا بررسي‌ شده‌اند. سه ‌فرضيه ‌مطرح ‌شد و درجه ‌انطباق ‌مفاهيم ‌روان‌شناختي‌ مكنون ‌در اين‌ آثار با رويكرد روانكاوي ‌فرويد و رويكرد روان‌شناسي‌تحليلي‌ يونگ‌ و نيز با ويژگي‌هاي‌ شخصيتي‌ مصنف‌ ـ كه‌ خود مفهوم ‌روانكاوانه ‌دارد ـ بررسي ‌گرديد. پس‌ از تعيين ‌واحدهاي ‌كدگذاري‌ و تعريف‌ عملياتي ‌هر يك‌، كدگذاري‌ به عمل‌آمد و ضريب ‌پايايي‌ كدگذاران ‌برابر81% تعيين ‌گرديد. با استفاده‌ از آزمون‌ آماري ‌مجذور خي‌(X²) واحدهاي‌كدگذاري ‌شده‌ براي ‌هر يك ‌از متون،‌ به‌ منظور تعيين ‌فراواني ‌انطباق ‌هر يك ‌با دو نظريه ‌روانكاوي ‌فرويد و روان‌شناسي‌ تحليلي‌ يونگ‌، مورد تحليل ‌قرار گرفتند. نتايج ‌نشان ‌مي‌دهد ‌آزمون‌ آماري ‌به عمل‌آمده ‌براي‌ دو منظومه ‌خسرو و شيرين‌ و ليلي ‌و مجنون ‌تفاوت‌ معني‌داري از نظر درجه‌ انطباق‌پذيري ‌با دو نظريه ‌فوق ‌نشان ‌نمي‌دهد؛ اما اين‌ تفاوت ‌در منظومه ‌ويس ‌و رامين ‌معني‌دار است و نشان ‌مي‌دهد ‌اين‌ منظومه ‌رابطه ‌بيشتري ‌با نظريه‌ روانكاوي ‌فرويد دارد؛ البته ‌با توجه ‌به ‌پيچيدگي‌ كدگذاري ‌و كمي‌سازي ‌مفاهيم ‌ادبي ‌و مشكلات‌روش‌شناختي ‌موجود، سعي‌ شد در ادامه ‌بحث‌، تفسيرهاي‌ ممكن ‌با استفاده‌ از دو رويكرد فوق‌ در مورد سه‌ منظومه ‌مورد مطالعه‌ ارائه‌ شود.

 نسخه قابل چاپ