بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

اين جستار بر آن است آن گروه از آرايه هاي ادبي در ديوان خاقاني را که هم بسيار پرکاربرد و هم عناصر اصلي سازنده آنها بر تکرار واک ها استوار است، واکاوي و بررسي کند. در آغاز مقاله بر اين نکته تأکيد شده است که تمامي آنچه را که آرايه هاي لفظي خوانده مي شود، در حقيقت گونه هايي از تکرارهاي هنري يا واج آرايي است . زيرا وجه مشترک همه آنها چيزي جز تکرار واک ها نيست که شاعران با شگردهاي ويژه اي آنها را در گونه هاي بسيار متنوع به کار برده اند . در آرايه هاي "توزيع و تکرار" شاعر واک ها را با آزادي کامل در هر کجاي مصرع و بيت که بخواهد تکرار مي کند . اما در جناس ها، قلب، اشتقاق، تصدير، تسميط و ... واک ها را با قانونمندي ويژه اي به گونه هاي خاص يا در جاهاي ويژه اي از مصرع و بيت به کار مي برد. براي نمونه در جناس، واک ها در واژه هاي قرينه تکرار مي شوند، در اشتقاق و باژگونگي يا قلب با جابه جايي به کار مي روند، در تصدير به صورت واژه هايي در جاهاي خاصي از ابيات تکرار مي شوند و در تسميط واک هاي خاص در جاهايي ويژه به صورت واژه هايي خاص به کار مي روند. خاقاني با چيرگي شگفت انگيزي که بر حوزه زبان و واژگان دارد، به شيوه اي بسيار هنرمندانه و با بسامد بالا از همه شيوه ها و شگرده اي تکرار، براي آفرينش مضامين و آرايش مظاهر سخن خويش بهره برده است و گفتني است که هماهنگي بسياري از اين شيوه ها با بافت کلي فضاي عاطفي بيت، در خور توجه است و هرچه بيشتر موسيقي دروني و معنوي آن را تقويت ميکند.

 نسخه قابل چاپ