بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

تحقيق حاضر در حوزه  نقد نقد به مقاله ها، سخنراني ها و مصاحبه هايي مي پردازد كه درباره زندگي، آثار و افكار سهراب سپهري شاعر و نقاش ايراني بر جاي مانده است. در اين پژوهش سعي شده تا شيوه هاي انتقادي و رويكرد هاي نقد ادبي، تبيين ارزش، سلامت نقدها، ميزان توفيق يا عدم توفيق منتقدان درباره سپهري، مضامين اصلي نوشته ها و رويكرد به آثار سپهري و…  از آغاز تا سال 1376 در نشريه هاي ادبي فارسي، تحليل و بررسي شود.
در عرصه شعر معاصر، پس از نيما يوشيج بيش از هر شاعر ديگري ـ به افراط و تفريط ـ درباره سهراب سپهري سخن گفته شده است. اين ستايش ها و نكوهش ها از زمان حيات اين شاعر نقاش تا به امروز ادامه دارد. ارتباط شعر و نقاشي سپهري، توجه شاعر به عرفان و فلسفه شرق، طبيعت گرايي، سادگي و صميميت در شعر، عدم كاركرد سياسي ـ اجتماعي، مفاهيم انتزاعي، زبان و سبك بيان از موضوعاتي است كه مضامين غالب نقدها را تشكيل مي دهد. در اين ميان منتقداني كه بر اساس اظهار نظر هاي علمي ـ پژوهشي به شعر و هنر اين شاعر معاصر نقاش پرداخته اند، انگشت شمارند. علاوه بر اين بسياري از ديدگاه ها، گرته برداري و تقليد از آثار ديگران است. نگارندگان اين مقاله بر اين باورند كه بايد نقدهاي منتقدان را نيز به محك نقد زد و عيار آنها را مشخص كرد.

پيوند شعر اخوان با زبان و ادب كهنسال فارسي و استفاده از واژه ها و تركيبات و عبارات آن زبان كه به صورت متنوع و پراكنده در اشعار او مشهود است، يكي از تمهيدات شاعرانه او است كه به زبانش شكل و نمايي حماسي و با صلابت بخشيده  است. اين تمهيد كه يكي از شيوه هاي آشنايي زدايي با عناصر گذشته (آركاييك) زبان و معروف به باستان گرايي يا كهن گرايي است، از ويژگي هاي مهم شعر اخوان است. در مقاله حاضر در محدوده واژگان به بررسي و توصيف عناصري از اشعار اخوان مي پردازيم كه رنگ و بوي كهن دارد و موجب برجستگي زبان شعر او شده است. نتيجه تحقيق نشان مي دهد كه كهن گرايي واژگاني اخوان به دو بخش عمده قابل تقسيم است: بخش اول مربوط به واژگاني است كه امروزه كاربرد ندارد يا به ندرت به كار مي رود و شامل واژگان عام، اصطلاحات اساطيري و اصطلاحات مربوط به علوم و فنون مختلف از قبيل اصطلاحات علم طب، موسيقي و غيره است. بخش دوم واژگاني است كه به شيوه كهن تغييرات آوايي همچون تخفيف، تشديد، ابدال و قلب در آنها ايجاد شده است.

سبك، نمودار گزينش و تركيب شاعر و نويسنده از امكانات متعدد زباني است. همچنين بيانگر تقليد يا نوآوري در دستگاه هاي مختلف زبان مانند دستگاه آوايي، دستگاه واژگاني و نحوي است. از جمله مهم ترين دستگاه هاي زبان، دستگاه بلاغي است كه شامل همه تزئينات بياني و بديعي و به تعبيري همه عناصر جمالي متن مي شود. دستگاه بلاغي برجسته ترين و مهم ترين دستگاه زبان ادبي است كه مي توان روند آفرينش ادبي را در آن ملاحظه نمود. زيرا به نظر مي رسد نخستين دگرگوني هاي سبكي در اين دستگاه روي مي دهد. اساسي ترين ركن اين دستگاه تشبيه است كه ساير اجزاي دستگاه مانند استعاره، تشخيص و حتي كنايه از آن ناشي مي شود. با بررسي ساختار تشبيه به صورت دقيق مي توان تحولات سبكي دستگاه بلاغي را نشان داد.
در اين مقاله، با استفاده از آماري كه از تحليل كامل تشبيهات اشعار نيما، اخوان و سهراب سپهري در دست است، سعي مي شود تحولات سبكي ناشي از تشبيه در شعر نو به اجمال بررسي شود.

درباره زبان فارسي دستورهاي متفاوتي نوشته شده است و نظريه هاي مختلفي در خصوص اجزا و خصوصيات «جمله» و «واژه» مطرح شده است. گوناگوني مطالب، غالبا اين مساله را به ذهن دانشجويان و فراگيران دستور زبان القا كرده است كه دستور زبان قاعده و قانون مشخصي ندارد و اختلاف نظر در آن امري بديهي و ناچار است و همه در جست و جوي منبعي هستند كه مطالب آن شيوه علمي دقيق تري داشته باشد. اين مقاله به همين منظور نوشته شده است تا خوانندگان محترم هم با دستور زبان آشنا شوند و هم آگاهي اجمالي از تمام دستورهاي نوشته شده، داشته باشند. در اين مقاله به تعريف دستور زبان بر مبناي علمي اشاره شده و ويژگي هاي دستورهايي كه تا به حال تاليف شده اند و نيز معايب و محاسن آنها بيان گرديده است. در واقع با نقد دستور زبان فارسي 2 به صورت كاربردي معايب و محاسن نظريات سنت گرايان و زبان شناسان مطرح شده است.
در نقد تمام مطالب كتاب شيوه هاي علمي زبان شناسي در مد نظر است.

استفاده از ساخت هاي همپايه در كليله و دمنه يكي از تمهيدات زباني نصراله منشي در پديد آوردن نثر فني است. منظور از ساخت هاي همپايه، تشكيل گروه هاي واژگاني يا جمله از طريق ساختار همپايگي با ادات همپايه ساز است. ساخت هاي همپايه در كليله و دمنه با توجه به تعداد سازه ها، از ساخت هاي دو سازه اي تا ساخت هاي همپايه زنجيره اي را شامل مي شود. سازه هاي سازنده ساخت هاي همپايه نيز از يك واژه تا يك عبارت چند جمله اي را در بر مي گيرد كه از لحاظ معنايي داراي روابطي از قبيل ترادف، تضاد، تقابل، تجانس و غيره هستند. ساخت هاي همپايه در كليله و دمنه از نظر توزيع نحوي در محور همنشيني زبان در جايگاه همه نقش هاي نحوي قرار مي گيرد. مهم ترين بهره نصراله منشي از ساخت هاي همپايه، نقش زيبا شناختي آنها در ساختار كلام است كه سخن او را به مرز شعر نزديك كرده است. مقاله حاضر نتيجه پژوهشي است كه به منظور بررسي و تحليل ساخت هاي همپايه در كليله و دمنه انجام شده است.

واژگان زبان فارسي در كنار واژگان بسياري از زبان هاي ديگردر ادوار مختلف به روش هاي متنوع و يا دلايل گوناگون به حوزه زبان انگليسي وارد شده اند و در فرهنگ هاي واژگان يا لغت نامه هاي مختلف به فراخور دامنه واژگان، به آنها نيز پرداخته شده است. فرهنگ ريشه شناختي آكسفورد كه به عنوان يكي از معتبرترين فرهنگ هاي اختصاصي ريشه شناسي زبان انگليسي شناخته مي شود، به برخي از واژگان دخيل از زبان فارسي نيز پرداخته است. در اين فرهنگ، تعدادي از واژگان فارسي كه به عربي رفته، صورتي معرب يافته اند و سپس به زبان انگليسي وارد شده اند، به اشتباه به عنوان واژه عربي ريشه يابي شده اند. امروزه مراجعه كنندگان به اين فرهنگ معتبر واژگاني، تحت تاثير معرفي نادرست ريشه اين واژگان در اين فرهنگ معتبر چنين مي پندارند كه اين دسته از واژگان در اصل عربي بوده اند، در حالي كه مقاله حاضر نشان خواهد داد كه اين تلقي از ريشه شناسي اين گونه واژگان درست نيست. در انجام اين تحقيق مجموعه سي و هشت هزار واژه فرهنگ مذکور بررسي شده و مجموعا حدود نود واژه با ريشه فارسي و حدود يکصد و شصت واژه با ريشه عربي معرفي شده است. با بررسي واژگاني که در اين فرهنگ به عنوان واژگاني با ريشه عربي معرفي شده اند در مي يابيم که حدود بيست واژه از اين مجموعه نه واژگاني با ريشه عربي که واژگاني معرب با ريشه فارسي اند. براي تاييد اين ادعا، ده فقره از اين واژگان به شيوه تحليلي ـ توصيفي بررسي شده اند.

ترجمان‌‌البلاغه به عنوان نخستين كتاب منثور فارسي در حوزه‌هاي نقد ادبي و بلاغت، نقشي يگانه و ممتاز در تأسيس و تحليل اين مباحث و موضوعات دارد. رادوياني با نوشتن اين كتاب، هم نخستين سنگ بناي مباحث ادبي را به نثر گذاشت و هم مجموعه ديدگاه‌ها و انديشه‌هاي رايج در حوزه مسائل زيباشناختي شعر را كه غالباً‌ به زبان عربي بود، وارد زبان فارسي و فرهنگ ايراني كرد و تا حدودي آن مقوله‌ها را بومي ساخت. ضمن آن كه با خلق اين اثر گام مهمي در علمي ساختن نثر فارسي نيز برداشت و زمينه را براي طرح وسيع‌تر اين مقوله‌ها ـ در اين زبان ـ آماده ساخت و موجي نو در ميان متفكران و صاحب‌نظران ادبي‌ ـ از جمله رشيد و طواط و متابعان او ـ در انداخت و تا قرن‌ها بعد اين موضوعات را از اشتغالات ذهني و قلمي انديشه‌ورزان و دوستداران ادبيات ساخت. ترجمان‌البلاغه، علاوه بر نقش ممتازي كه در آغازگري و پيوند مباحث فرهنگي و ادبي داشت، خود نيز بسياري ديدگاه‌ها و آراء تازه در زمينه نقد و بلاغت و بديع مطرح كرد و گهگاه به نقد عملي و حتي ساختاري فكر و شعر روزگار خود پرداخت و نكته‌هايي تازه و راهگشا را هديه ‌ارباب معرفت كرد. هدف اين مقاله، افزون بر تبيين جايگاه ترجمان‌البلاغه در فرهنگ و ادب ايران ـ كه پيش از آن استاد مرحوم احمد آتش بخشي از آنها را مطرح ساخته بودند و بخش مهمي را هم به ميان نياورده بودند ـ بررسي دقيق و استنادي ديدگاه‌ها و انديشه‌هاي رادوياني در باب شعر و اركان سازنده آن و نيز مسأله ساخت و صورت و معنا در شعر است. ضمن آن كه كل كتاب ترجمان‌البلاغه هم به صورتي يكپارچه و مرتبط، مورد نقد و تحليل دقيق ساختاري و تطبيقي قرار گرفته است و خاستگاه، نوع نگاه، شيوه‌هاي تحليل صنايع ادبي و ضعف و قوت‌هاي رادوياني هم مورد نقد و بررسي قرار گرفته است.

مناسبات نسلي و تفاوت و تقابل نسل‌ها، از دغدغه‌هاي اصلي همه ملل در طول تاريخ بشر بوده و همواره توجه مصلحان اجتماعي را به خود معطوف كرده است. تحولات اجتماعي، سياسي، اقتصادي و به طور كلي تكامل جوامع و مخصوصاً پديده صنعتي شدن، تأثيرات محسوسي بر هنجارهاي رفتاري نسل‌ها داشته است كه از اين ميان، با توجه به اقتضائات خاص دوره جواني، اين تفاوت رفتاري در اين نسل محسوس‌تر و ملموس‌تر جلوه كرده است. سعدي، در ضمن داستان‌ها و حكايات كوتاه با اشاره به پاره‌اي از اين تفاوت‌ها و تقابل‌ها، آن را امري طبيعي و عادي برشمرده، هرچند درصدد بيان علل و عوامل اين گسست برنيامده است. او مي‌كوشد با تكيه بر آموزه‌هاي اخلاقي، جوانان را به طاعت‌پذيري و تجربه‌اندوزي از پيران دعوت كند و اغلب با دفاع از ارزش‌ها و سنت‌هاي اجتماعي، پيران را در شيوه‌هاي رفتاري محق‌تر مي‌داند. در ادامه مقاله پاره‌اي اندرزها و نصايح سعدي به دو نسل جوان و پير احصا شده و قضاوت نهايي را به خواننده واگذار كرده‌ايم كه تا چه حد آموزه‌هاي اخلاقي ادبيات تعليمي گذشته، مي‌تواند امروزيان را در ترميم گسست نسلي ياري نمايد.

هدف از تحقيق حاضر بررسي تأثير جنسيت به عنوان عاملي اجتماعي بر نوع مستقيم يا غير مستقيم بودن نحوه بيان تقاضاي مردان و زنان است. براي بحث درباره  نقش جنسيت برروي نوع كاربرد گفتارهاي امری مثل تقاضا، دستور و امر، اطلاعات لازم از 80 دانشجوي دانشگاه شيراز جمع‌آوري گرديد. بدين منظور پرسشنامه‌اي شامل 6 سؤال تهيه شد كه هر يك از سؤال‌ها موقعيت متفاوتي را تبيين مي‌كردند. نيمي از اشخاصي كه به پرسشنامه پاسخ دادند دانشجويان دختر و نيمي ديگر پسر بودند. اطلاعات به دست آمده در طول تحقيق، با انجام چند فرايند آماري (آزمون t و آزمون كاي ‌2) تجزيه و تحليل شد. نتايج نشان داد زنان به نحوه بيان درخواست‌هاي‌شان، به ويژه در موقعيت‌هاي رسمي و اجتماعي، بيش از مردان توجه نشان مي‌دهند. با توجه به نتايج اين بررسي‌ها مي‌توان گفت زنان در اين نوع رفتار كلامي، رسمي‌تر و محافظه كارانه تر از مردان عمل مي‌كنند و اين مسأله را مي‌توان تا حدي‌ با رعايت ادب اجتماعی آنان در گفتار مرتبط دانست.

فرهنگ فارسي معين، بين سال‌هاي 1342 تا 1352 در شش جلد منتشر و تاكنون بارها تجديد چاپ شده است. استاد معين، اين فرهنگ را به منظور پاسخگويي به بخشي از نيازهاي دانش‌پژوهان گرد آورده؛ از روش علمي در سه بخش لغات، تركيبات خارجي و اعلام استفاده كرده است. مولف همچنين از استادان و خاورشناساني كه در تأليف كتاب با او همكاري كرده‌اند؛ درمقدمه‌ جلد نخست نام برده است. نگارنده با توجه به اهميت و تجديد چاپ اين كتاب و مراجعه‌ گسترده و مكرر اهل نظر، مواردي از «بخش تركيبات خارجي» را به منظور ويرايش و بازنگري در چاپ‌هاي بعدي يادآوري مي‌كند و پس از اشاره به روش استاد معين در نگارش فرهنگ فارسي، از پيشوايان فرهنگ‌نويسي او، سخن مي‌گويد.

تركيبات خارجي فرهنگ فارسي، شامل واژه‌هايي از زبان‌هاي عربي، تركي و اروپايي مندرج در نوشتار و گفتار زبان فارسي است. اين گونه تركيبات، اغلب ويژگي‌هاي اصلي خود را حفظ كرده‌اند. محدود بودن اين گونه تركيبات از نظر هويت دستوري به دو گروه تركيبي و فعلي، موجب شده است  مولّف كتاب، به ويژگي‌هاي دستوري تركيبات خارجي نپردازد و در اين مقاله نيز از آن سخني به ميان نيايد. پيشينه‌ نقد وبررسي فرهنگ معين به چندسال پس از انتشار آن مي‌رسد كه به عنوان نمونه مي‌توان مقاله‌ دكتر علي اشرف صادقي در مجله دانشكده ادبيات دانشگاه تهران را برشمرد. مقاله‌ حاضر، صرف نظر از علل و عوامل و نوع اشتباهات و كاستي‌ها با نگارشي متفاوت از گفتارها و مقالات ديگر، به بازنگري در فرهنگ معين مي‌پردازد. با اين اميد كه گامي در ويرايش اين كتاب مرجع، برداشته باشد.

درباره مضمون آيه 260 سوره بقره كه در آن خداوند زنده كردن مردگان را  از طريق كشته و زنده شدن چهار پرنده به حضرت ابراهيم^(ع) نشان مي‌دهد، مفسران و عارفان سخنان بسياري گفته‌اند. عارفان از اين قصه قرآني كه غالباً براي اثبات معاد جسماني و حشر مردگان به كار مي‌رود، تفسيري روحاني كرده‌ و گاه به آن جنبه‌اي كاملاً نمادين و تمثيلي بخشيده‌اند كه نظير اين تعابير در متون تفسيري غير عرفاني هم ديده مي‌شود. در اين تحقيق، اين قصه از متون مختلف تفسيري و عرفاني استخراج و وجوه افتراق و اشتراك آنها و ديدگاه‌هاي متفاوت مفسران عارف و غيرعارف درباره آن بررسي و تحليل شده است. اين تحقيق نشان مي‌دهد برخي از مفسران قرآني در تفسير خويش تحت تأثير متون منثور صوفيه بوده‌اند. همچنين، نمايانگر توانايي، خلاقيت و تلاش عرفا، مفسران و شاعران در راه پروراندن معاني مختلف ملهم از قصه‌هاي رايج قرآني و افزودن نكات بديع و تأويل‌هاي زيبا و شورانگيز روحاني به اين قصه‌ها و روايات است.

شباهت ظاهري و دشواري تمايز اصول و قواعد مكاتب ناتوراليسم و رئاليسم، منشأ اشتباهات فراواني براي منتقدان بوده است. تا آنجا كه گاهي آثار ناتوراليستي به عنوان آثار رئاليستي معرفي مي‌شوند. در اين مقاله اصول و قواعد مكاتب فوق، در دو اثر برجسته ناناي اميل زولا و بابا گوريوي بالزاك، نقد و تحليل شده است. اشخاص داستاني «نانا» در عين عادي و معمولي بودن، هر يك معرف قشر معيني از جامعه‌اند و نويسنده ناتوراليست اصراري بر تيپ‌سازي ندارد. ولي در «باباگوريو» با وجود برگزيده شدن قهرمانان از ميان افراد جامعه، به آنها برجستگي خاصي (تيپ) ‌بخشيده مي‌شود. انتقاد در آثار ناتوراليستي به مثابه مبارزه با بيماري‌هايي تلقي مي‌شود كه بر وحدت ارگانيك جامعه هجوم مي‌آورد. اما در آثار رئاليستي عميق‌ترين ريشه‌هاي تضادهاي اجتماعي عصر كاويده مي‌شود.

با وجود اينكه اصول علمي ناتوراليسم پرداختن به هر موضوعي را صرف نظر از طبقه مجاز مي‌داند، موضوع آثار ناتوراليستي بيشتر طبقات متوسط و پايين جامعه را شامل مي‌شود. اما نويسنده رئاليست در آثار خود با وجود به تصوير كشيدن هر دو طبقه بالا و پايين جامعه، بيشتر به واقعيت‌ها و رنج‌هاي مربوط به طبقه كارگر توجه مي‌كند. اكثر رمان‌هاي ناتوراليستي داراي پاياني اندوه بار، نگران كننده و فاجعه‌آميز هستند و موجب ناراحتي خواننده مي‌شوند. ولي آثار رئاليستي با وجود اينكه معمولاً پاياني غم انگيز دارند، تا حد آثار ناتوراليستي فاجعه‌آميز نيستند.