بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

با همه كوششي كه محققان درباره تفسير و تحليل متون منظوم فارسي، از جمله آثار سنايي و بويژه حديقه الحقيقه، نموده و دستاوردهاي ارزشمندي به جامعه علمي ارزاني داشته اند، هنوز جاي بحث و بررسي درباره غالب متون منظوم، از جمله منظومه هاي عرفاني، خالي است. عموم متون عرفاني، علاوه بر جنبه هاي عرفاني و صوفيانه، از جهات ديگر نيز قابل بررسي اند؛ يكي از اين وجوه، بررسي كلامي آنها است. بديهي است، سنايي و شاعران عارف مسلك پس از او كه غالبا تحت تاثير افكار و انديشه و سبك و شيوه او بوده اند، ديدگاه هاي عميق كلامي را نيز همراه با مسايل عرفاني در آثار خود بازگو كرده اند، كه بدون دست يابي به اين انديشه ها، كه در واقع اصل اصول اعتقادي و فكري ايشان را نشان مي دهد، حتي ارزيابي دقيق جايگاه عرفاني آنها نيز ممكن نخواهد بود. مقاله حاضر درصدد است تا با بررسي كلامي مساله نبوت خاصه از منظر متكلمان اسلامي، موضوع را در حديقه الحقيقه جست وجو كند و ديدگاه هاي سنايي را در خصوص وجود مبارك پيامبر اكرم (ص) نشان دهد و يافته ها را با ديدگاه هاي كلامي مشهور در روزگار او بسنجد و با جمع بندي و نتيجه گيري نهايي، نشان دهد كه سنايي در كدام موضوع از كدام مذهب كلامي پيروي كرده و در كدام مطلب ديدگاه خاص خود را عرضه نموده و از پيروي مذاهب خاص اعراض كرده است.

 نسخه قابل چاپ

در مجموعه ادب فارسي به ويژه متون عرفاني كمتر متني يافت مي شود كه از تقرير احوال پيامبران و قصص آنان بي بهره باشد. يكي از اين متون كه هم در رو ساخت و هم در ژرف ساخت از اين موضوع متاثر است؛ مقالات شمس است در اين اثر به مناسبت ذهن تاويل گراي مولف حوادث مندرج در تاريخ زندگي پيامبران تاويل و گفتارهاي ايشان بنا بر باور مولف تفسير شده است. تقرير در اين مقالات يا بر سبيل استدلال و برهان محكم و براي تفهيم ديدگاه مولف و يا از باب تبرك و بر سبيل توارد ذهني و يا به قصد معرفي انسان كامل در تمام ابعاد است كه در اين ميان حضرت محمد (ص) را نمونه متعالي چنين انساني معرفي مي كند. در اين مقاله مولف با اين نگاه به اوصاف حضرت محمد (ص) در مقالات شمس پرداخته و خلاف آمد عادت هاي شمس را در اين زمينه نشان داده است. نكته قابل تامل اينكه شمس در اين اثر، از عمومي ترين مباحث در حوزه نبوت تا پرسش از برخي تابوها را مطمح نظر داشته كه در برخي از موارد بديع و هنري است. مفاهيمي چون مقايسه خود مولف با پيامبران و بعضا مخالفت با آنها، شبهه در برخي از احاديث، مقايسه ضمني مولانا با پيامبر اسلام و... از اين قبيل است. عمده ترين اوصاف حضرت محمد (ص) در مقالات شمس؛ همه علوم معلوم محمد (ص)، ارزش قرآن صامت به قرآن ناطق، تعظيم قرآن نه به خاطر خداوند كه به خاطر محمد (ص)، ميهمان خاص خداوند، محمد (ص) معشوق در لباس عاشق، نور محمديه، پيامبر باز سپيد سلطان ازل و مردمان ديگر مرغان سرگردان، استغراق تام، عدم استغناي حق از محمد (ص)، علم لدني و... هستند كه تحليل و تفسير آنها در اصل مقاله آمده است.

 نسخه قابل چاپ

پيامبر اسلام (ص) نزد مولوي جايگاه ويژه اي دارد. او در مقايسه با ساير پيامبران بسان ميوه اي است كه درخت نبوت به بار آورده است. لذا به رغم آنكه در آخر همه آنها قرار گرفته بر همه آنها تقدم دارد. از نظر مولوي پيامبر با خود پيام هايي آورده است كه انسان تا زنده است محتاج آنها خواهد بود؛ زيرا پيامبر قفل هايي را گشوده است كه پيش از آن هيچ كسي نسبت به گشودن آنها اهتمام نكرده بود. البته بهره مندي از آنها مشروط به آن است كه اولا انسان احساس نياز كند، يعني از نيازهاي خود اعم از وجودي و روان شناختي آگاه شود تا اين آگاهي باعث حركت وي به سمت آموزه هاي پيامبر گردد. ثانيا در زندگي خود درصدد عملي ساختن آنها باشد، ثالثا بين حيات مطلوب معنوي و حيات نامطلوب مقايسه به عمل آورد تا قدر پيغام پيامبر را بداند.
بي شك آگاهي از جايگاه عظيم پيامبر (ص) مي تواند شخص را در سير اين سلوك ياري نمايد؛ زيرا با عنايت به اين جايگاه و داشته هاي پيامبر مي توان از آموزه هايش بهره مند شد. اخلاق، معرفت و عرفان قطعا از جمله حوزه هايي اند كه انسان عصر جديد مي تواند از دستاوردهاي پيامبر بهره ببرد. وقتي اين مقولات با دقت مورد توجه قرار گيرد آنگاه مي توان از خدمات و حسنات پيامبر سخن گفت و از دستاوردهايش بهره مند شد.

 نسخه قابل چاپ

زبان ادبي، يكي از گونه هاي زباني است كه از ساحت تجربي و معنايي ويژه اي سخن مي گويد؛ زيرا تنها در قلمرو متون معنايي و روابط كنايي و نماديني زبان مي توان ادبي اشيا را كشف كرد. آنچه حلاوت كلام اديبانه به شمار مي آيد از همين لايه هاي زيرين و ژرف معنايي و احساسي ناشي مي شود كه در زبان بازتاب يافته است. يكي از دست مايه ها و ابزار كارآمد كلام اديبانه كه ظرفيتي گسترده در بيان نمادين تصاوير و مفاهيم دارد، «تمثيل» است كه با بسامدي در خور توجه در مثنوي مولوي نمود يافته است. البته ساختار قصه هاي مثنوي به روشني معلوم مي دارد گوينده مفهوم نهفته و دروني آنها را مد نظر دارد؛ ترتيب عناصر و توالي حوادث و عبارات در حكايات تمثيلي مثنوي به گونه اي است كه در اكثر موارد به دليل هم سويي ميان هنرمند و هنرپذير، مخاطب را به مفاهيم نهفته در بطن حكايات راه مي نمايد. اين جستار در پي پاسخ گفتن به دو سوال بنيادين است:
1. مفهوم دقيق تمثيل و ادبيات تمثيلي و حوزه هاي كاربردي اين شگرد ادبي چيست؟
2. نحوه بهره گيري مولانا از ظرفيت هاي تمثيلي حكايات مربوط به پيامبر اكرم (ص) به چه صورتي بوده است؟
ملاك انتخاب حكايات نيز، برجستگي تمثيل در اين گونه حكايات بوده است.

 نسخه قابل چاپ

شخصيت والا و سيره  انساني و نبوي پيامبر اكرم (ص) همواره از كانون هاي مضمون آفريني و تصويرسازي شاعران و نويسندگان در ادب فارسي بوده است. شاعران فارسي گوي پس از اسلام تاکنون به مناسبت هاي گوناگون به تکريم آن حضرت پرداخته اند؛ به ويژه در ابتداي سخن خود پس از حمد و ستايش خالق هستي بخش، به بزرگداشت و مدح پيامبر، مقام نبوت و مخصوصا خاتميت و سرآمدي و محوريت وجود آن حضرت در کل کائنات توجه داشته اند و به تعبير ابن عربي و عارفان پيرو او حقيقت محمديه را مرکز و علت ايجاد هستي دانسته اند و عموم اديبان ايران، حوادث زندگي و جلوه هاي مختلف شخصيت جامع پيامبر اعظم (ص) را در مقام انسان کامل و اسوه بشر در آثار خويش منعکس ساخته اند که در شعر سنتي فارسي نمودي چشمگير دارد. در اين مقاله ميزان توجه شاعران معاصر فارسي به شخصيت پيامبر اكرم (ص) بررسي مي شود. هدف اين جستار بررسي کيفيت اين بازتاب ها در مقايسه شعر سنتي و نو بوده است. بررسي ها نشان مي دهد شاعران معاصر فارسي شخصيت پيامبر را در چهار بعد مدحي، حادثه اي، روايتي و تصويري در اشعارشان منعکس کرده اند. در اين مقاله همچنين اغلب شاعران برجسته كه در اين ابعاد، شعري سروده اند، تحليل و ارزيابي شده اند.

 نسخه قابل چاپ

در قرآن کريم سرگذشت بسياري از پيامبران با قصه بيان مي شود. از جمله قصه يوسف (ع) که به زندگي اين پيامبر مي پردازد. اين سوره صد و يازده آيه دارد. سه آيه نخست و ده آيه آخر غير داستاني و آيات ديگر بدون آنکه آيه هاي غير داستاني، تسلسل آنها را برهم بزند، داستان را بيان مي كنند. هدف قرآن داستان پردازي نيست، ولي اين سوره بسياري از جنبه ها و عناصر داستاني متعارف در ادبيات داستاني را دارد. هدف اين مقاله بررسي فراواني عناصر داستاني، در اين قصه است.
مقاله حاضر توصيفي تحليلي است و طي آن به بررسي و تحليل عناصر داستاني نظير زاويه ديد، طرح، ساختار، انديشه (تم و موضوع)، کشمکش، شخصيت، شخصيت پردازي، گفت و گو، زمان و مکان مي پردازد.
قصه يوسف، تنها قصه قرآن كريم است كه از ابتدا تا انتهاي آن، در يك سوره آمده است. در اين قصه با بهره مندي از فنون عناصر داستان پردازي نوين، اهداف والاي قرآن كريم، آشنايي با فرهنگ مذهبي، تعليم، تربيت، هدايت و عبرت آموزي انسان، در قالب يك داستان بيان شده است. پرداخت عناصر داستاني در اين قصه به گونه اي است كه مخاطب در برخورد با آن به مثابه يكي از شخصيت هاي داستان حضور فعال دارد.

 نسخه قابل چاپ

در آستانه قرن پنجم، خراسان به عنوان كانون اصلي تحولات سياسي، در ناامني و فقر و پريشاني به سر مي برد و عدم ثبات سلاطين و اميران، به تضييع هر چه بيشتر حقوق مردم و رواج فرهنگ ريا و چاپلوسي منجر مي گرديد؛ در حالي که اغلب انديشمندان و عالمان رسمي، يا بازيچه دست صحنه گردانان قدرت و سياست بودند، و يا در گوشه عافيت نشسته و مهر سكوت و تمکين بر لب داشتند.
 اما ابوسعيد ابوالخير به عنوان عارفي اجتماعي، با تکيه بر رفتار و گفتاري محبت آميز و آميخته به طنز، و با اشراف بر ضمير و انديشه ديگران، در مسير مقابله با ريا و ظاهرسازي، هدايت و به راه آوردن ستم پيشگان، و همچنين حمايت از مردم درمانده، واکنش هاي مناسبي از خود نشان مي داد. در اين مقاله با استناد به آنچه از ابوسعيد در اختيار داريم، سعي کرده ايم تا به بررسي ارتباط و تناسب ميان حوادث و واقعيت هاي جاري آن روزگار، و عکس العمل ها و رفتارهاي ابوسعيد بپردازيم، و نوع و ميزان تاثيرپذيري او را از مسايل و اتفاقات سياسي و اجتماعي نشان بدهيم.

 نسخه قابل چاپ

با همه كوشش هاي اهل بلاغت در شناخت شگردهاي ادبي، هنوز برخي از آنها ناشناخته مانده است. مقاله حاضر به معرفي يك شگرد ادبي از اين دست با نام «نقل قول هنري» مي پردازد و چند و چون آن را در شعر حافظ بررسي مي كند. نقل قول هنري چيست، هنري بودن آن چگونه رخ مي نمايد و گونه هاي آن كدام اند؟ اين مقاله پاسخ گويي به اين پرسش ها را بر عهده دارد. روش ما براي اين منظور، روش توصيفي با رويكرد ساخت گرايانه بوده است.
از مجموع اين بررسي چنين نتيجه مي گيريم كه نقل قول هاي هنري حافظ به تبع اعتدال گرايي او عموما در دو سويه روايي و شعري سيري معتدل را پشت سر گذاشته اند و در اين دو سويه، به اقتضاي حال، با عناصر راوي، فضا، زمان، مكان، توصيف، شخصيت، گفتمان، رويداد و تعليق و آرايه هاي مجاز، تشبيه، اسلوب معادله، استعاره، تشخيص، متناقض نما، كنايه، جناس، واج آرايي، تنسيق الصفات، ايهام، استخدام، مراعات النظير، تضاد، تلميح، ارسال المثل، تضمين، تلميع، اغراق، طنز، اسلوب الحكيم، دليل عكس، حسن مطلع، ردالمطلع و حسن مقطع پيوند خورده اند. همچنين نمونه هاي اين شگرد در ديوان وي، به اعتبارهاي مختلف، تقسيمات متفاوتي مانند بي واسطه/ با واسطه، گفتاري/ نوشتاري، مستقيم/ غير مستقيم، به عبارت/ به مضمون، يك مصراعي/ يك بيتي/ دو بيتي/ سه بيتي/ چهار بيتي/ پنج بيتي و واحد/ متعدد را برمي تابند.

 نسخه قابل چاپ

كندو كاوهاي كارل گوستاو يونگ، در قلمرو اساطير و يافته هاي وي، دستمايه منتقدان بسياري، براي بررسي آثار ادبي قرار گرفته است. در پژوهش حاضر، شاهنامه فردوسي خصوصا داستان سياوش كه مجموعه عظيمي از روايات اساطيري و تاريخي ايرانيان باستان است بررسي گرديد و در چهارچوب فرايند فرديت يونگ و كهن الگوهاي من، قهرمان، سايه، پرسونا، پير دانا و خويشتن، كنش ها و كاركردهاي قهرمانان و شخصيت هاي داستان سياوش ارزيابي شد و چگونگي تبلور هر يك از اين كهن الگوها به عنوان مساله اصلي اين تحقيق مشخص گرديد. ضمن آنكه به نمودهاي كهن الگوهايي چون آنيما، آنيموس، مادر، ماندلا، مانا و تولد دوباره نيز اشاره شده است.
روش تحقيق در اين پژوهش تحليل محتوا بوده است. نتايج اين پژوهش نشان مي دهد كه افراسياب نمود كهن الگوي سايه و رستم، تبلور كهن الگوي قهرمان و خوابگزار افراسياب، بيانگر كهن الگوي پير دانا هستند. همچنين كهن الگوي خويشتن در شخصيت كيخسرو بروز مي يابد. ضمن آنكه، عروج كيخسرو و مرگ سياوش نيز نمونه هايي از مرگ و تولد دوباره در شاهنامه است.
تكرار اين مضامين، در بخش هاي سه گانه اساطيري، پهلواني و تاريخي شاهنامه، هماهنگي ميان اين سه بخش را در چگونگي بروز كهن الگوها نشان مي دهد و اين اصل را بيان مي کند که محتواي کهن الگوها به صورت مستمر اما در شکل هاي گوناگون ظهور مي يابد.

 نسخه قابل چاپ

توصيف شعر و تبيين جايگاه شاعر در ميان اصناف اجتماعي دو ويژگي عمده ديدگاه ادبي انوري است. انوري به دليل تربيت حكمي منطقي و آشنايي دقيق با كلام منظوم و قلمروهاي آن و نيز با تكيه بر تجربه هاي هنري نابي كه در طول حيات خود از ماهيت آفرينش شعر به چنگ آورده بود، موفق به طرح و بسط ديدگاه هايي تازه و استوار درباره تحليل شعر و هويت صنفي شاعر شد. او با طبقه بندي اصناف شاعران و تحليل نقش و جايگاه فرآورده هاي شاعر در زنجيره نيازهاي اجتماعي و مقايسه اين فراورده ها با توليدات اقشار ديگر جامعه، و همچنين دلايل پيدايش انواع متفاوت شعر در روان شاعر، يكي از مهم ترين منابع جامعه شناسي شعر و شاعري را در ادب فارسي پي انداخت، ضمن آنكه براي نخستين بار چندين شعر مهم و مطول اختصاصا در همين باب آفريد و اولين نگاه هاي توصيفي منطقي را در باب ماهيت شعر و انواع آن بيان كرد. اين مقاله تبيين دقيق انديشه ها و آراي انوري درباره شعر و هويت صنفي شاعر است.

 نسخه قابل چاپ

غزل فارسي يکي از قالب هاي اصلي شعر فارسي است، اما پيدايش، پرورش و گونه هاي مختلف آن، موضوعي است که پژوهشگران را همچنان به تاملات و تحقيقات تازه تر دعوت مي کند. در اين نوشتار ابتدا تعريفي تازه از شعر و غزل روايي عرضه، و انواع مختلف آن با دو رويكرد صوري ساختاري و محتوايي معنايي (انواع ادبي قديم) بازشناسي و تقسيم بندي شده است. در بخش ديگر نوشتار، درباره خاستگاه غزل فارسي و آراي مختلف در آن باره بحث شده است. مطابق يافته هاي اين تحقيق كه با شواهدي از شعر فارسي مستند و مويد گشته، خاستگاه غزل روايي با دو رويكرد تغزلي و غزلي قابل بررسي است و انواع مختلف آن را مي توان بر اساس ساختار (با سه گونه حکايت، گفت و گو، و توصيف) و محتوا (با محتواهايي چون اجتماعي، تاريخي، عرفاني معرفتي، سوگنامه، مژده نامه، سفرنامه، سرگذشت و... كه زير مجموعه ساختار حكايت جاي مي گيرند) تقسيم بندي و معرفي كرد. در انتهاي نوشتار نيز به فوايد يا کارکردهاي غزل روايي (مثل انسجام ساختاري شعر، آسان يابي مضامين و ارتباط بهتر با مخاطب، نمايشي شدن، و لذت بخشي) اشاراتي شده است.

 نسخه قابل چاپ

بيداري و آگاهي مردم، آزادي خواهي، عدالت خواهي، قانون گرايي، مبارزه با استبداد، وطن دوستي و در يک کلمه «مشروطه خواهي» از مهم ترين حوادث دوران معاصر ايران و برخي ديگر از کشورهاي پيرامون ما بوده است. نويسندگان اين مقاله، در پي نشان دادن اين درونمايه مشترک در شعر دو شاعر هم عصر نسيم شمال، شاعر ايراني، و احمد شوقي، شاعر مصري است. نسيم شمال و احمد شوقي، با دو زبان متفاوت و در دو کشور غير همسايه زندگي کرده اند، ولي مفاهيم و مضامين مربوط به مشروطه خواهي در اشعار آنها بسيار مشترک است و اين نشان دهنده اشتراکات فرهنگي و اجتماعي دو ملت ايران و مصر است. آنان خواهان نظام مشروطه و پارلماني و مبتني بر قانون و عدالت، با حاکماني لايق، کاردان و عالم اند. نظامي که آسايش و سعادت و پيشرفت مردم را تامين نمايد و مانع ظلم و ستم شود. اما افسوس که نظام مشروطه در دوره اين شاعرانه در ايران و مصرـ آن گونه که بايد، رشد نمي کند و به ثمر نمي نشيند. مخالفان مشروطه بر مجلس و ديگر ارکان مملکت سيطره مي يابند و وطن در معرض نابساماني و آشفتگي قرار مي گيرد. به همين سبب است که هر دو شاعر، مردم را به پاس داشت و حفاظت از وطن، فرا مي خوانند.

 نسخه قابل چاپ

در عصر متلاطم و پر هيجان مشروطه ميرزاده عشقي از شاعران پرشور بود و اين بخت و اقبال را داشت تا به نوبه خود درباره تجدد بينديشد. با اين حال در منظومه جهان بيني عشقي به گونه اي خاص مي توان به تماشاي تمام جوانب پديده تجدد نشست. آنچه پيش و بيش از همه چيز در ساختار انديشه و رويكرد عشقي به چشم مي خورد رويكرد متناقض و ناهمسان او به ابعاد تجدد است. تفكر عشقي در گرداب سياه و سفيد بيني مطلق، دائما دست و پا مي زند، بنابراين، چنين تفكر تمامت خواه هم انباشته از پارادوكس خواهد بود. در جهان بيني عشقي عرصه براي خرد و منطق بسيار تنگ است؛ عرصه اي كه بيشتر نمايانگر تصوير تخريب، انقلابي گري و خونريزي است. عشقي آن قدر عصبي و آتشين مزاج است كه با ديدن يك مصداق به افراط مي گرايد و تمام انسان ها را اعم از خوب و بد با يك چوب مي راند؛ به طور كلي رويكرد عشقي به انسان ايراني انباشته از تناقض و تضاد است. در اين مقاله مفهوم تجدد در شعر عشقي بررسي مي شود.

 نسخه قابل چاپ

تصوف و عرفان از مهم ترين جريانان هاي فکري و معنوي اثرگذار بر هنر ايران بوده است. در طريق صوفيه جهت رسيدن به کمال مطلوب، مراتب و مقاماتي وجود دارد که هر يک از عرفا با توجه به مقام معنوي و ميزان دريافت خود از طريقت آنها را برشمرده و نامگذاري کرده اند. تصوف از طريق آيين فتوت و جوانمردي به هنر ها و صنايع راه پيدا کرده و از اين طريق نفوذ خود را در معماري و به خصوص معماري مساجد نمايان ساخت. يکي از جلوه هاي ظهور عرفان در معماري مسجد وجود مراتب عرفان در آن است که با مدد از خصوصيت تاويل پذيري معماري مي توان هفت شهر عشق عطار را (طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحيد، حيرت، فقر) با هفت ساختار مسجد (جلوخان، سردر، هشتي، دالان، صحن، گنبدخانه، محراب) که به نوعي حرکت نمازگزار را تا رسيدن به محراب به نمايش مي گذارد تطبيق داد.

 نسخه قابل چاپ

نوع نگاه به جنگ و نيز درونمايه ها، شخصيت هاي اصلي و... چهار رويكرد؛ يعني رويكرد ارزش محور، جامعه محور، انتقاد محور و انسان محور را در حوزه ادبيات داستاني جنگ پديد آورده است.
در رويکرد ارزش محور ستايش از پايداري، مقاومت و دفاع از ميهن و اثر مثبت فرهنگي و اعتقادي دفاع در مركز توجه داستان نويسان بوده است. هدف نويسندگان اين آثار تهييج و تقويت روح سلحشوري و ارتقا روحيه استقلال خواهي، انجام دادن رسالت عقيدتي و دفاع از ارزش هاي انقلابي و اسلامي است. در رويکرد جامعه محور به بازتاب مصائب جنگ و جنبه هاي منفي و تاثير تخريب هاي آن بر زندگي مردم و جامعه پرداخته شده است. مسايل جانبي و اجتماعي جنگ و تصوير ويرانگرانه آن در اين رويكرد بارزتر است و در آن اثر جنگ بر آن دسته از مردمان شهرها و روستاهايي که بنياد خانواده و روابط اجتماعي شان دگرگون شده بررسي مي شود. در رويکرد انتقاد محور نويسندگان به رد يا تشکيک در جنگ و انتقاد از آن مي پردازند. نوع نگاه نويسندگان اين رويكرد به جنگ بدبينانه است و اغلب به جنگ شهرها نظر دارند. در رويکرد انسان محور نيز توجه به ارزش هاي والاي انساني مطرح است و به انسان در جنگ و انسان برآمده از آن پرداخته مي شود.

 نسخه قابل چاپ