بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

داستان کوتاه، از نظر فشرده سازي و حذف و گزينش، روند تکاملي را طي کرده است که برخي مراحل و نشانه هاي آن، در آثار ناب کلاسيک ادبيات فارسي و شايد برجسته تر از همه، گلستان سعدي، ديده مي شود. هنر آغاز يا به عبارتي انتخاب نقطه آغاز پيش از آنکه در آثار نويسندگان بزرگ امروز تجلي يابد، در حکايات گلستان ديده مي شود. جايي که انتخاب نقطه شروع مناسب، سبب شده است تا منحني هاي ادراکي و احساسي در کوتاه ترين زمان ممکن بر هم منطبق شده، برداشت ذهني و حظ حسي به صورت تلفيق شده در سيستم عصبي خواننده پديد آيد. در اين پژوهش، با نگرشي کالبد شکافانه، نوع آغازهاي سعدي با آغازهاي نويسندگان برجسته داستان کوتاه جهان مقايسه شده است. در اين مقايسه چند عامل اساسي ملاک قرار گرفته؛ از جمله استفاده از هنر حذف و گزينش در آغازها، حذف زماني، القاي باورپذيري از طريق مستندسازي، هنر چينش واژه ها، و نوع به کارگيري ريتم براي تعميق باورپذيري حکايات. نتيجه بررسي نشان داده است که دامنه نبوغ سعدي، به طور غريزي اين عناصر را پيش از آنکه ادبيات غرب از طريق اکتسابي در نگارش داستان هاي کوتاه و به ويژه داستان هاي کوتاه موسوم به ميني مال، به کار گيرد، در حکايات خود، پوشش داده است.

 نسخه قابل چاپ

انسان، از آغاز پيدايش براي درك و رسيدن به جاودانگي، به تلاش هاي بسياري دست زده است. او بدين منظور نمونه هاي جاودانه گوناگوني تصور كرده و ساخته است. يكي از آشكارترين اين نمونه ها، تصور بناهاي جاودانه است.
در اساطير ايران، سخن از بناهايي است كه به منظور گريز از مرگ و رسيدن به جاودانگي، ساخته يا تصور شده اند. اين بناها، با ويژگي هايي ماورايي و با ديوارهايي از جنس سنگ هاي مقدس يا فلزند.
بسياري از اين بناها، از نظام هاي مشتركي پيروي مي كنند. با گذر از تفاوت هاي ظاهري و راه يافتن به لايه هاي پنهان اين تصورات، مي توان پي برد كه تصور چنين بناهايي، نوعي «فرم» يا «شكل» بخشيدن به معناي جاودانگي است.
در اين مقاله با كنار هم قرار دادن و بررسي ويژگي هاي مشترك و اجزاي چنين بناهايي كوشيده ايم اصلي ثابت و سرچشمه اي واحد، ميان عناصر متغير آنها نشان دهيم.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر با تاکيد بر ضرورت تغيير مبناي منطقي تعريف ماهيت شعر از منطق دو ارزشي ارسطويي به منطق نسبي گراي فازي، ابتدا سه جريان فکري متمايز در حوزه شعرشناسي را مرور مي كند. آن گاه با پذيرش ديدگاهي که ادبيات و به طور مشخّص شعر را تافته جدا بافته اي از ديگر کنش هاي ارتباطي نمي داند و تحليل زبان شعر را در چارچوب يک نظريه عام زباني امکان پذير مي داند، تلاش مي كند تا بر مبناي نظريه سيستمي ـ نقش گراي هليدي (1985، 1994) و ملاحظه الگوي پيشنهادي مهاجر و نبوي (1376) تحليلي نقش گرا از گفتمان شعري و پارامترهاي زباني و فرازباني موثر در تحقق ارتباط شعري به دست دهد.

 نسخه قابل چاپ

مهابهارات اثر حماسي هندوان روايتگر جنگ پاندوان و كوروها بر سرحكومت منطقه اي به نام هستناپور است. در اين جنگ كه هيجده روز به طول مي انجامد پاندوان برپسرعموهاي خود پيروز مي شوند. ارجن در ميان باقي قهرمانان اين كتاب از نظرگاه هاي متفاوت شبيه رستم، جهان پهلوان شاهنامه است. اين مقاله به مقايسه دو قهرمان از دو فرهنگ حماسي پرداخته است؛ ارتباط با خدايان، ازدواج در شهري بيگانه، جنگ با حاصل اين ازدواج كه پسري است، آگاهي از وجود دارويي زندگي بخش، رفتن به سفرهاي خطرناك هفتگانه، كشتن برادر از جمله موارد مشترك ميان اين دو قهرمان است. اين مقاله بر آن است كه سرايندگان مهابهارات در پرداخت شخصيت ارجن احتمالا متاثر از داستان هاي حماسي ايران درباره رستم بوده اند؛ داستان هايي كه به زعم بسياري از پژوهشگران منشا سكايي داشتند ارتباطات فرهنگي ميان ايران و هند، مهاجرت بسياري از اقوام و نژادها از جمله سكاها به هند و بردن آيين ها، باورها، اساطير، داستان هاي حماسي بدان سامان از دلايل اثرپذيري هندوان از داستان هاي حماسي ايران مي تواند باشد كه در اين مقاله ضمن اشاره به آنها، مشابهت هاي ميان دو شخصيت نيز نشان داده خواهد شد. پيش از اين نيز دارمستتر در مقاله اي تاثيرپذيري حماسه هندوان را از داستان كيخسرو نشان داده بود.

 نسخه قابل چاپ

آنندراج از جمله فرهنگ هاي لغتي است كه در شبه قاره نوشته شده است. در اين مقاله به نقد و بررسي فرهنگ آنندراج پرداخته مي شود. هدف از اين کار تحليل، بررسي و نقد ساختار فرهنگ آنندراج بر اساس اصول فرهنگ نويسي است. بنابراين، ضمن توصيف ساختار اين فرهنگ در بخش هاي مدخل، تلفظ، معاني، مباحث ريشه شناختي، نكات دستوري، شواهد واژه ها و منابع مولف، معايب اين فرهنگ در بخش هاي مذكور بيان شده است. براي بررسي و تحليل آماري چهارصد مدخل از حروف متفاوت «ب،س،ک،م» انتخاب شده است.

 نسخه قابل چاپ

هر چند داستان گويي نمايشي در سرزمين ها و زمان هاي مختلف همواره وجود داشته، در ايران روال رو به رشدي نداشته است. پيش از اسلام، گوسان هاي پارتي و خنياگران ساساني، هنگام داستان گويي از موسيقي، رقص و آواز و احتمالا همراهي چند بازيگر بهره مي گرفتند. اين نوع داستان گويي در جريان تغيير مذهب ايرانيان از آيين زردشت به اسلام، جوهره خود را حفظ کرد؛ اما برخي ويژگي هاي خود را از دست داد و بر بازيگري داستان گو اتکا پيدا کرد.
در دوره اسلامي به سبب محدوديت هايي كه در پي تفسير آموزه هاي ديني براي هنرهاي تجسمي و نمايشي به وجود آمد، داستان گوييِ نمايشي به روايتي محدود شد كه غالبا يك نفره انجام مي گرفت و آن را «نقالي» مي خواندند. همين محدوديت موجب تقويت بازيگري شد و بر تعزيه تاثير گذاشت. با عزاداري گسترده و نمايش گرايانه اي كه در دوره صفوي آغاز شد و در قرون بعد به نمايش مصائب (تعزيه / شبيه خواني) منجر گشت، زمينه اجتماعي مساعدي براي نمايش دادن و تجسم بخشيدن داستان هاي حماسي و مذهبي فراهم آمد و ميراث داستان گويي نمايشي نقالان، اين تحول را به کمال رسانيد.

 نسخه قابل چاپ

روزبهان بقلي شيرازي از پرآوازه ترين عارفان قرن ششم است. يكي از مهم ترين آثار فارسي او عبهرالعاشقين است كه جدا از اهميتي كه در شناخت عرفان عاشقانه دارد، از نظر نثر برجسته و شاعرانه اش نيز در خور توجه و تامل است. اين مقاله سبك نثر شاعرانه عبهرالعاشقين را از سه منظر موسيقي و نظم در بيان، زبان اسلوب بيان و تخيل ـ كه مهم ترين عناصر شاعرانگي كلام محسوب مي شوند ـ بررسي كرده و نمونه هايي از كلام شاعرانه روزبهان را در معرض ديد و داوري مخاطبان قرار داده است.
بر اساس يافته هاي اين پژوهش جلوه هاي گوناگون موسيقي كلام، صور خيال، عاطفه اي عميق كه بازتاب تجربه هاي عرفاني نويسنده است، زبان برجسته و خاص و ابهام برخاسته از آن، از جمله عناصري هستند كه از نثر عبهرالعاشقين آشنايي زدايي كرده و آن را به نثري شاعرانه مبدل ساخته كه در ميان تمامي آثار منثور عرفاني فارسي متمايز و برجسته است.
روزبهان با استفاده از اين عناصر ظرفيت هاي عادي زبان معيار را براي ثبت يا بيان بخشي از تجربه هاي روحاني اش كه عمدتا منطق گريز و بيان ناپذيرند افزايش داده است. از سوي ديگر به نظر مي رسد ذهن و جان زيباپسند روزبهان در اين آثار در پي شهود و ادراك زيبايي بر پهنه نثر فارسي نيز بوده است.

 نسخه قابل چاپ

يكي از راه هاي شناخت و بررسي ابعاد هنري آثار ادبي پيشينيان، وارد شدن به دنياي حكايت ها و قصه هاي به كار رفته در آنهاست. كتاب تعليمي ـ عرفاني مقالات شمس تبريزي از آثاري است كه در آن آموزه هاي عرفاني و اخلاقي با كمك گرفتن از حكايات و قصه ها بيان و تشريح شده است. در اين مقاله كه فشرده اي از دستاوردهاي يك پژوهش است با استفاده از روش توصيفي ـ تحليلي، قواعد حاكم بر قصه ها و حكاياتي كه در مقالات شمس آمده است، بررسي و توضيح داده مي شود كه شمس تبريزي ـ آگاهانه يا ناخودآگاه ـ تا چه حد به عناصر داستاني كه در ادبيات داستاني معاصر مطرح مي شود، پايبند بوده است. از اين رو، مهم ترين عناصر داستاني مانند روايت، زاويه ديد، گفت و گو، شخصيت، لحن، درونمايه و صحنه در بررسي حكايات شمس تبريزي طرح و به مباحث مرتبط با آنها در تحليل قصه ها توجه مي شود.

 نسخه قابل چاپ

سخن کاوي يا تحليل گفتمان نوعي مطالعه ميان رشته اي است که به تجزيه و تحليل کلام مي پردازد. در اين مقاله شعر «پيغام ماهي ها» ي سپهري با اين شيوه بررسي شده است تا نشان داده شود تحليل گفتمان مي تواند منجر به خوانش عميق آثار ادبي شود. براي رسيدن به اين هدف با بررسي دقيق بسامدي واژگان و رسم جدول هايي به توصيف و تفسير ساخت متني، انديشگاني و بينافردي اين شعر پرداخته شده است. نتيجه بررسي ها نشان مي دهد که اين شعر داراي فضايي پويا و متحرّک است و ساختار روايي آن از مهم ترين عوامل انسجام آن به شمار مي رود. واژگان به کار رفته نيز گوياي علاقه شاعر به طبيعت است. فرايندهاي فعلي شعر نيز که فاقد مشارکت انساني اند، نشاني از تنهايي شاعر است و ساخت وجهي شعر سپهري، از اعتقاد عميق او به سخنانش و قطعيت کلام او حكايت مي كند اين گونه سخن گفتن بر ميزان اثرگذاري کلام مي افزايد.

 نسخه قابل چاپ

رئاليسم، در مفهوم عام به معني علاقه و تمايلي بنيادين به عين موضوع خارج از ذهن است و از ديرباز فكر بشر را به خود مشغول داشته است. ارسطو در هنر شاعري، آثار هنري را محاكات از طبيعت دانسته است و پس از او همواره اين انديشه با فراز و فرودهايي تداوم يافت، تا آنكه در سده نوزدهم، نخست در فرانسه و سپس در ديگر كشورها مكتب و جنبشي پديد آمد كه در پي تثبيت اصول و مباني رئاليسم بود. نويسنده رئاليست در قلمرو ادبيات داستاني همواره با ترفندهاي روان شناختي مجاب كننده اي، انگيزه هاي دروني و بيروني كنش شخصيت هاي داستان را در عرصه زندگي فردي و اجتماعي به تصوير مي كشد. در اين پژوهش پس از توضيح و تبيين رئاليسم، چه در مفهوم عام آن، و چه به مثابه مكتبي معروف در سده نوزدهم، مباني و ساختار رئاليسم و انواع مهم آن در ادبيات داستاني نقد و بررسي شده است.

 نسخه قابل چاپ

آثاري كه در ادبيات فارسي از آنها با عنوان تذكره الشعرا و يا به اختصار تذكره ياد مي شود، از مهم ترين منابع در شناخت احوال و آثار شاعران زبان فارسي و اوضاع فرهنگي و اجتماعي است. مولفان اين  گونه آثار، علاوه بر پرداختن به شرح حال شاعران، منتخباتي نيز از اشعار آنان فراهم آورده و از اين جهت در حفظ آثار ادبي ادوار مختلف سهم عمده اي برعهده داشته اند. تذكره خيرالبيان تاليف ملك شاه حسين بن غياث الدين محمد بهاري سيستاني يكي از اين آثار است. اين تذكره با همه اهميتي كه براي تحقيق در زبان و ادب فارسي داشته تاكنون به طبع نرسيده است. خيرالبيان تذكره اي عمومي مشتمل بر ديباچه، مقدمه، دوفصل، يك خاتمه و يك ختم خاتمه است.
در اين مقاله ضمن معرفي بخش هاي مختلف اين اثر، در باب ويژگي هاي زباني، سبكي و محتوايي آن سخن گفته ايم.

 نسخه قابل چاپ

اندرزنامه ها و وصيت نامه هاي پهلوي منسوب به پادشاهان و خردمندان و حكيمان ايران قبل از اسلام، علاوه بر پندها و حكمتهاي عام، حاوي نكات مهم و جالبي درباره آداب حكمراني و كشورداري و حقوق و روابط متقابل شاه و مردم است كه در گذشته به طور شفاهي رايج بوده، بيشتر در اوايل دوره اسلامي به كتابت درآمده و به فاصله كوتاهي به عربي ترجمه شده اند. اغلب ترجمه هاي فارسي آن بر مبناي ترجمه هاي عربي پديد آمده است. از مهم ترين اندرزنامه هاي پهلوي جاويدان خرد است كه متن پهلوي آن از بين رفته، ولي متن عربي آن به همت «ابوعلي احمدبن محمد مسكويه» باقي مانده و بارها به فارسي ترجمه شده و تاثير گسترده اي در ادبيات تعليمي فارسي گذاشته است. نكته مهم درباره اندرزنامه ها اين است كه محتواي آنها بيش از آنكه متضمن آرا و ديدگاههاي دقيق پادشاهان و حكماي قبل از اسلام باشد، حاوي منويات خرد جمعي ايرانيان زرتشتي و مسلمان، راجع به حكومت آرماني است.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ