مقالات علوم سیاسی

   4 : پژوهشنامه علوم سياسي بهار 1386; 2(1 (6)):88-106.   فرجام دموكراسي هاي تحميلي   قرباني شيخ نشين ارسلان*   * دانشگاه تربيت معلم تهران    

ايده اصلي مقاله حاضر اين است كه سرنوشت دموكراسي هاي تحميلي در نهايت به شرايط داخلي و نه شرايط خارجي وابسته است. دموكراسي ها تنها زماني ثبات مي يابند كه در كشور مربوطه منابع قدرت از لحاظ اقتصادي، فكري و سياسي به شكل عمده اي توزيع شده باشند. به نحوي كه هيچ گروهي نتواند رقباي خود را سركوب كند يا سلطه خود را حفظ نمايد. اين بحث مستند به موارد تاريخي است كه در آنها نشان داده مي شود چگونه دموكراسي هاي تحميلي عمدتا با شكست مواجه شده اند.
در اين مقاله به اين سوال عمده پاسخ داده مي شود كه ميزان اهميت عوامل داخلي و خارجي در روند تحقق دموكراسي سازي چگونه است؟ آيا دليل اصلي گسترش دموكراسي در جهان، فشارهاي خارجي است يا نه دموكراسي ها تنها زماني ميسر مي شوند كه عوامل داخلي به شكل شايسته و بايسته اي به وجود آيند؟ در اين ارتباط اهميت نسبي هر كدام از عوامل داخلي و خارجي چه ميزاني است؟ بسياري از محققين به اين موضوع پرداخته اند و به نظر مي رسد اين امر نيازمند مطالعه اي نظام مند و جامع مي باشد.

  كليد واژه:     

 نسخه قابل چاپ

  1 : پژوهشنامه علوم سياسي زمستان 1385; 1(5):1-22.   بررسي روش شناختي پايان نامه هاي دوره دكتراي علوم سياسي و روابط بين الملل دانشگاه تهران   افتخاري قاسم*   * دانشگاه تهران    

بررسي روش شناختي پژوهش هاي علمي، هدف نهايي بحث اينجانب در اين مقاله مي باشد كه نيازمند توضيح دو نكته در آغاز كار است: منظور از بررسي روش شناختي، بررسي روش هاي به كار رفته در اين پژوهش هاست و جنبه روش شناختي دارد نه محتوايي. دوم اينكه اين بررسي با ديد نقادي يا آسيب شناسانه صورت گرفته و به داوري انجاميده است. ملاك به كار رفته در اين نقد و ارزيابي اصول روش پژوهش علمي و چگونگي كاربست آن در اين پايان نامه هاست و از اين رو توضيح كوتاهي در مورد چگونگي كاربست روش علمي در پژوهش پديده هاي سياسي و بين المللي به عنوان ملاك ارزيابي، لازم است. اما هدف نهايي فراتر از ارزيابي اين پايان نامه ها بوده و در پي آن است تا ملاكي براي ارزيابي كارهاي پژوهشي در علوم اجتماعي به طور كلي و به ويژه در علوم سياسي و روابط بين الملل ارايه دهد و تا حد ممكن اين داوري ها را بر اصولي استوار سازد و از ذهن گرايي و سليقه محوري جلوگيري نمايد. نويسنده بر اين باور است اشاره كوتاهي به انگيزه و پيشينه داوري در پژوهش هاي علمي مي تواند به فهم بهتر اين بحث ياري نمايد.
از ساليان دور به ويژه در پي انقلاب صنعتي براي اطمينان از كيفيت كالاهاي توليد شده، روالي به نام كنترل كيفيت برقرار گرديد. بعد از آنكه فرآورده علمي نيز به عنوان كالاي فرهنگي به شمار آمد، چگونگي كنترل كيفت آنها نيز مطرح شد. از آنجا كه توليد كالاهاي علمي از طريق پژوهش صورت مي گيرد، براي كنترل پژوهش ها، روش ارزيابي يا داوري در پيش گرفته شد؛ آن هم بدين معني كه كارهاي پژوهشي را پيش از چاپ و پخش در اختيار افراد متخصص قرار مي دهند تا درباره آنها داوري كنند. اين روال در جامعه علمي ايران نيز ار مدتي پيش رواج يافته است. از آنجا كه داوري يعني قضاوت اما معلوم نيست اين قضاوت بر پايه چه ملاكي صورت مي گيرد، به نظر مي رسد عموما به علم قاضي تكيه مي شود؛ روالي كه پيش از انقلاب مشروطه در امور قضايي ايران به كار بسته مي شد. البته اين روال قضاوت در گذشته هاي دور در سرزمين هاي ديگر نيز معمول بود اما معلوم شد صرفنظر از كميت و كيفيت علم قاضي، قضاوت او مي تواند نادرست و غير عادلانه باشد؛ اساسا به پاس اطمينان از عادلانه و بي طرفانه بودن قضاوت بود كه قوانين را تدوين و قضاوت را بر اصولي استوار مي ساختند.
با درنظر گرفتن اينكه پژوهش علمي، يا روال توليد كالاي علم، خود داراي اصول و قواعد شناخته شده اي است و به راحتي مي تواند جانشين علم داور در مقام قضاوت درباره پژوهش هاي علمي باشد، در اين نوشته، قواعد و اصول بنيادي پژوهش علمي به شكل بسيار فشرده بيان شده به اميد اينكه به عنوان ملاكي در داوري هاي علمي - به ويژه در پژوهش هاي سياسي - مورد توجه داوران قرار بگيرد. البته درباره روش پژوهش علمي اختلاف نظر زيادي وجود دارد اما اصول بنيادي آن از قبيل مشاهده واقعيت، تلاش براي فهم آن، گردآوري داده ها و ارزيابي نتيجه اين تلاش، عملا در هر پژوهشي رعايت مي گردد و بدين ترتيب حداقل عامل مشتركي است كه مي تواند به عنوان ملاك داوري به كار رود و هدف اصلي اين پژوهش را برآورده سازد.

  كليد واژه:     

 نسخه قابل چاپ

   4 : پژوهشنامه علوم سياسي تابستان 1386; 2(2 (7)):68-97.   تحليل سياسي جنگ هاي پيامبر اکرم راهبردي براي امروز   علي خاني علي اكبر*   * پژوهشکده مطالعات فرهنگي و اجتماعي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري    

دغدغه اصلي مقاله اين است که با هدف فهم ميزان گرايش اسلام به جنگ و خشونت، جنگ هاي پيامبر اسلام را مورد بررسي و تحليل قرار دهد. نگارنده بر اين باور است که مراجعه مستقيم به قرآن و سنت و بازخواني آنها، ضمن اينکه ما را از اشتباهات احتمالي که دانشمندان گذشته دچار آن بوده اند رها مي کند، مي تواند در حل مسايل امروزمان مفيد باشد. در اين مقاله، ابتدا به تبيين ماهيت جنگ هاي پيامبر اکرم (ص) پرداخته ايم که اين مهم از طريق تحليل شرايط اجتماعي و فرهنگي زمان پيامبر (ص)، تحليل ساختاري و ماهوي جنگ هاي ايشان فراهم آمده است. مقاله دو بخش مهم ديگر نيز دارد: نخست تحليل جنگ هاي مهم پيامبر با مشرکان و کفار و دوم تحليل جنگ ها و برخوردهاي پيامبر (ص) با يهوديان که به اجمال بدانها پرداخته شده است. در طول مقاله سعي شده از طرح مباحث توصيفي پرهيز شود.

  كليد واژه: اسلام، پيامبر، جنگ، انديشه سياسي، يهود    

 نسخه قابل چاپ

   2 : پژوهشنامه علوم سياسي زمستان 1385; 1(5):23-62.   آسيب شناسي آزمون هاي پنج سال اخير كارشناسي ارشد علوم سياسي   جمالي حسين*   * گروه علوم سياسي، دانشگاه مازندران    

تحليل آزمون هاي پنج سال اخير كارشناسي ارشد علوم سياسي، بر اساس معيارهايي چون روايي محتوايي، منابع آزمون، سوالات تكراري، اهداف آموزشي و قواعد سوال نويسي، با هدف كاهش آسيب هاي جدي و افزايش اعتبار آنها براي شناسايي و انتخاب آزمون شوندگان شايسته براي ورود به مقطع كارشناسي ارشد، انجام گرفته است.
يافته هاي پژوهش نشان مي دهد تقريبا تمامي آزمون ها، كم و بيش فاقد روايي محتوايي مناسبي بوده، منابع آزمون ها چندان شفاف و روشن نبوده، ميزان سوالات تكراري در آزمون ها نسبتا زياد بوده، سوالات آزمون ها عمدتا در پي سنجش دانش جزيي و ويژه مبتني بر قوه حافظه بوده و برخي از آنها فاقد اعتبار مناسب براي گزينش دانشجويان شايسته با ذهن تحليلي قوي مي باشند اما اين آزمون ها از نظر قواعد سوال نويسي مشكل چنداني ندارند.
پيشنهادات و راه حل هاي كاربردي براي رفع اشكالات فوق بدين شرح قابل ذكر است: 1- اعلان رسمي منابع آزمون ارشد از سوي مرجع صاحب صلاحيت 2- بررسي سوالات طراحي شده، توسط كميته تخصصي 3- استفاده از متخصصان روان سنجي جهت بهبود كيفيت سوالات آزمون 4- تجزيه و تحليل نتايج هر ساله آزمون براي سنجش ميزان استاندارد بودن آنها 5- استفاده از نتايج و يافته هاي پژوهش حاضر.

  كليد واژه:     

 نسخه قابل چاپ

   4 : پژوهشنامه علوم سياسي زمستان 1385; 1(5):78-102.   ويژگي ها و گرايش هاي علوم سياسي در ايران: نگاهي از دريچه نشريات تخصصي اين رشته   دلاوري ابوالفضل*   * دانشگاه علامه طباطبايي    

وضعيت نشريات تخصصي علوم سياسي در ايران بسياري از ويژگي ها و گرايش هاي اين رشته در كشور را بازتاب مي دهد. انتشار اين نشريات با فاصله اي طولاني پس از تاسيس اين رشته آغاز شده و با وقفه هايي نيز همراه بوده است. تاريخچه كوتاه اين نشريات بر اساس تعداد، تنوع و محتوا را مي توان به سه دوره متمايز (يك دوره قبل از انقلاب و دو دوره بعد از انقلاب) تقسيم بندي كرد. بر اين اساس، بررسي وضعيت و محتواي اين نشريات نشان مي دهد رشته علوم سياسي در ايران شديدا آموزش محور و تا حدود زيادي متكي به منابع و متون خارجي بوده و فعاليت هاي پژوهشي - آن هم از نوع روشمند، بنيادي و كاربردي - در آن از جايگاه و سابقه چنداني برخوردار نبوده است. گرايش به موضوعات كلي و انتزاعي و مباحث نظرورزانه در اين رشته، بر موضوعات و مباحث انضمامي و كاربردي - به ويژه در مورد مسايل سياسي ايران - غلبه داشته است. از لحاظ هويت و پارادايم علمي، اين رشته از استقلال چنداني برخوردار نبوده و از اين لحاظ تحت الشعاع رشته هاي حقوق، جامعه شناسي و فلسفه بوده است. با اين وجود، در سال هاي اخير، نشانه هاي استقلال نسبي از لحاظ هويت و پارادايم علمي و همچنين گرايش هايي به افزايش اهميت فعاليت هاي پژوهشي و تلاش جهت انجام پژوهش هاي روشمندتر و كاربردي تر از جمله در مورد مسايل سياسي كشور در اين رشته به چشم مي خورد.

  كليد واژه:     

 نسخه قابل چاپ

  1 : پژوهشنامه علوم سياسي بهار 1386; 2(1 (6)):1-31.   تاثير توان هسته اي ايران بر توازن قدرت، روابط و امنيت منطقه اي   اسدي بيژن*   * دانشگاه شهيد بهشتي    

سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران با كسب تجربه هاي عيني و ملموس از جنگ ايران و عراق و تحولات مربوط به آن - از جمله سياست ها و موضع گيري هاي دو ابرقدرت آمريكا و شوروي و كشورهاي غربي در قبال جنگ و شناخت اهميت و نقش قدرت صنعتي و تكنولوژي در موقعيت و وزن كشورها - رويكردي مبتني بر قدرت و واقع گرايي پيدا كرد. در همين راستا بود كه صنايع نظامي و تسليحاتي ايران گسترش و پيشرفت هاي فوق العاده اي يافت. دستيابي ايران به دانش صلح آميز هسته اي و پيش بيني ديگر موفقيت هاي آتي آن در اين زمينه، نقش مهمي در تغيير توازن قدرت در منطقه خليج فارس و خاورميانه داشته است؛ به اضافه اينكه در كيفيت مناسبات سياسي ايران با كشورهاي عربي خليج فارس و امنيت منطقه، تاثير ويژه خود را داشته است. سياست خارجي، سياست علمي و فناوري ايران در اين مقاله از منظر بررسي عنصر «قدرت» و راهبرد و برداشت نظري «واقع گرايي كلاسيك» و «واقع گرايي ساختاري» به طور مشترك مورد مطالعه قرار گرفته است. دو فرضيه اين مقاله روند پيشرفت ها و توان هسته اي ايران را به عنوان «متغير وابسته» (Y) و در قالب «نظريه موازنه قدرت» و همين متغير را به عنوان متغيري مستقل (X) در نظر مي گيرد و تاثير آن را بر سه متغير وابسته توزان قدرت، روابط سياسي و امنيت منطقه اي (خليج فارس) (Y1, Y2, Y3) بر پايه واقعيات و رخدادهاي عيني مورد آزمايش و ارزيابي علمي قرار مي دهند.

  كليد واژه:     

   3 : پژوهشنامه علوم سياسي بهار 1386; 2(1 (6)):53-86.   بررسي مقايسه اي ديپلماسي هسته اي دوران رياست جمهوري محمد خاتمي و محمود احمدي نژاد (تا پايان قطعنامه 1747 شوراي امنيت)   فلاحي سارا*   * دانشگاه آزاد واحد ايلام    

هدف از اين نوشتار بررسي مقايسه اي ديپلماسي هسته اي ايران در دوران رياست جمهوري محمد خاتمي در قالب ديپلماسي دور اول و محمود احمدي نژاد در قالب ديپلماسي دور دوم است. با توجه به اينكه دور دوم ديپلماسي هنوز به پايان نرسيده است روند اين ديپلماسي تا پايان قطعنامه 1747 شوراي امنيت عليه ايران مورد بررسي قرار مي گيرد.
اين مقاله با مفروض گرفتن گسست راديكال و پرمخاطره سياست خارجي جمهوري اسلامي در زمينه مسايل هسته اي در دور دوم نسبت به دور اول، در پي پاسخ به اين سوال اساسي است كه الگوي رفتاري حاكم بر سياست خارجي دولت نهم در حوزه ديپلماسي هسته اي چيست كه منجر به گسست فوق شده است؟
نويسنده بر اين باور است كه الگوي رفتاري حاكم بر سياست خارجي دولت نهم در حوزه مسايل هسته اي، مبتني بر انطباق تهاجمي است. در اين الگو محيط در جهت خواست بازيگر تغيير مي كند كه اين الگوي رفتاري بيش از آنكه تابع قدرت و امكانات ايران و شرايط بين المللي باشد، تابع ويژگي هاي شخصيتي و رواني رييس جمهور و ناشي از باورها و آرمان هاي خود اوست. در راستاي اين مطالب، مقاله به سه بخش تقسيم مي شود. در بخش نخست ضمن بررسي فضاي سياسي دور اول، به چگونگي و چرايي اتخاذ ديپلماسي هسته اي دولت محمد خاتمي پرداخته مي شود و سپس با تجزيه و تحليل ديپلماسي مذكور محاسن و معايب آن نيز ارايه مي شود. در بخش دوم فضاي سياسي دور دوم و شرايط حاكم بر محيط داخلي و بين المللي بررسي مي شود؛ به توصيف چگونگي و چرايي ديپلماسي هسته اي دولت / احمدي نژاد تا پايان قطعنامه 1747 پرداخته مي شود و سپس محاسن و معايب اين ديپلماسي ارايه مي شود. در بخش سوم كه در واقع مهم ترين بخش مقاله است، اين دو ديپلماسي به لحاظ امنيتي - سياسي و حقوقي - فني و در قالب دو جدول جداگانه با هم مقايسه مي شوند. با آنكه در مقالات و نوشته هاي فراواني به طور جداگانه اين دو ديپلماسي مورد بررسي قرار گرفته اند اما آنچه اين نوشتار را از ساير نوشته ها متمايز مي سازد بررسي مقايسه اي دو ديپلماسي اشاره شده به طور هم زمان و در يك نوشتار است.

  كليد واژه:     

 نسخه قابل چاپ

   3 : پژوهشنامه علوم سياسي زمستان 1385; 1(5):64-77.   آموزش درس اصول روابط بين الملل در دانشگاه هاي ايران: آسيب ها و راهكارها   حاجي يوسفي اميرمحمد*   * دانشگاه شهيد بهشتي    

يكي از راه هاي ارتقاي هر رشته علمي، وجود ارتباط مستمر ميان اهل آن اعم از اساتيد و دانشجويان و محققان است. در صورتي يك رشته علمي مي تواند گسترش يابد و بالنده باشد كه اهل آن علم در ارتباط با هم به چالش ديدگاه ها، رهيافت ها و نظريه ها از يك سو و روش هاي مطالعه و پژوهش از سوي ديگر بپردازند. اين امر مستلزم وجود راه هاي ارتباطي نهادينه شده و نظام مند ميان اهل آن علم است. يكي از اين راه ها انجام تحقيقات در مورد وضعيت هر رشته علمي از حيث آموزش و پژوهش و اعلام نتايج آن به جامعه علمي مي باشد. درس اصول روابط بين الملل اولين درسي است كه تلاش دارد تا دانشجويان كارشناسي رشته علوم سياسي را با مبحث روابط بين الملل آشنا سازد و مانند ساير دروس پايه اي از اهميت بسيار برخوردار است. در اين مقاله به دنبال آن هستيم تا با استفاده از روش پيمايشي به مطالعه كمي و كيفي در جهت آسيب شناسي شيوه و محتواي آموزش درس اصول روابط بين الملل به عنوان يكي از دروس اصلي و پايه اي رشته علوم سياسي در دانشگاه هاي ايران بپردازيم. مهم ترين پرسش هاي اين مقاله عبارتنداز:
الف) منابع درسي - اعم از اصلي و فرعي - اصول روابط بين الملل در دانشگاه هاي مختلف كدام است، ب) مباحث تدريس شده تا چه ميزان به روز و كاربردي است و بالاخره ج) ميزان رضايت مندي دانشجويان از شيوه تدريس اين درس به چه ميزان است. از آنجا كه اين تحقيق از نوع اكتشافي و توصيفي است، قاعدتا نمي تواند داراي فرضيه اي مشخص باشد و تنها هدف آن جمع آوري اطلاعات و آسيب شناسي شيوه تدريس درس اصول روابط بين الملل و ارايه راه كارهايي براي بهبود وضعيت موجود آموزش اين درس مي باشد. اين تحقيق داده هاي خود را از دانشگاه هاي تهران، شهيد بهشتي، علامه طباطبايي، امام صادق (ع)، آزاد تهران، بين المللي امام خميني، فردوسي مشهد، يزد، اصفهان، شيراز، باقرالعلوم (ع)، مفيد و موسسه امام خميني (ره) در فاصله سال هاي 1385-1380 كسب كرده است. روش جمع آوري داده ها از طريق پرسش نامه مي باشد.

  كليد واژه:     

 نسخه قابل چاپ

   5 : پژوهشنامه علوم سياسي بهار 1386; 2(1 (6)):107-130.   درآمدي بر تبيين فرهنگي سياست (نگاهي به رهيافت فرهنگ سياسي در علم سياست)   گل محمدي احمد*   * دانشگاه علامه طباطبايي    

به طور كلي، فرهنگ سياسي يعني همه جنبه هاي ذهني و بيناذهني نظام معنايي مرتبط با سياست كه داراي وجه شناختي (تعيين، تعريف و تشريح) و هنجاري (توجيه يا تقبيح) است. بنابراين فرهنگ سياسي معاني مشترك ساخته و پرداخته شده در فرايند جامعه پذيري است كه ضمن تعيين و تعريف امر سياسي، نهادها، مقامات و اندركنش هاي سياسي را توجيه يا تقبيح مي كند. از اين طريق، فرهنگ سياسي امكان اندركنش سياسي و در نتيجه، مناسبات قدرت را تحت تاثير قرار مي دهد. هر چند اين تاثيرگذاري داراي اشكال گوناگون و پرشمار است، مي توان برخي از رايج ترين اشكال را شناسايي كرد. در اين نوشتار مي خواهيم ضمن اشاره به احياي جايگاه فرهنگ سياسي در علم سياست، فرهنگ سياسي را روشن تر تعريف كنيم و الگوهاي رايج نسبت فرهنگ و سياست را بهتر بشناسيم.

  كليد واژه:     

 نسخه قابل چاپ

   2 : پژوهشنامه علوم سياسي زمستان 1385; 1(5):23-62.   آسيب شناسي آزمون هاي پنج سال اخير كارشناسي ارشد علوم سياسي   جمالي حسين*   * گروه علوم سياسي، دانشگاه مازندران    

تحليل آزمون هاي پنج سال اخير كارشناسي ارشد علوم سياسي، بر اساس معيارهايي چون روايي محتوايي، منابع آزمون، سوالات تكراري، اهداف آموزشي و قواعد سوال نويسي، با هدف كاهش آسيب هاي جدي و افزايش اعتبار آنها براي شناسايي و انتخاب آزمون شوندگان شايسته براي ورود به مقطع كارشناسي ارشد، انجام گرفته است.
يافته هاي پژوهش نشان مي دهد تقريبا تمامي آزمون ها، كم و بيش فاقد روايي محتوايي مناسبي بوده، منابع آزمون ها چندان شفاف و روشن نبوده، ميزان سوالات تكراري در آزمون ها نسبتا زياد بوده، سوالات آزمون ها عمدتا در پي سنجش دانش جزيي و ويژه مبتني بر قوه حافظه بوده و برخي از آنها فاقد اعتبار مناسب براي گزينش دانشجويان شايسته با ذهن تحليلي قوي مي باشند اما اين آزمون ها از نظر قواعد سوال نويسي مشكل چنداني ندارند.
پيشنهادات و راه حل هاي كاربردي براي رفع اشكالات فوق بدين شرح قابل ذكر است: 1- اعلان رسمي منابع آزمون ارشد از سوي مرجع صاحب صلاحيت 2- بررسي سوالات طراحي شده، توسط كميته تخصصي 3- استفاده از متخصصان روان سنجي جهت بهبود كيفيت سوالات آزمون 4- تجزيه و تحليل نتايج هر ساله آزمون براي سنجش ميزان استاندارد بودن آنها 5- استفاده از نتايج و يافته هاي پژوهش حاضر.

  كليد واژه:     

 نسخه قابل چاپ