مقالات علوم سیاسی

  1 : پژوهشنامه علوم سياسي زمستان 1385; 1(5):1-22.   بررسي روش شناختي پايان نامه هاي دوره دكتراي علوم سياسي و روابط بين الملل دانشگاه تهران   افتخاري قاسم*   * دانشگاه تهران    

بررسي روش شناختي پژوهش هاي علمي، هدف نهايي بحث اينجانب در اين مقاله مي باشد كه نيازمند توضيح دو نكته در آغاز كار است: منظور از بررسي روش شناختي، بررسي روش هاي به كار رفته در اين پژوهش هاست و جنبه روش شناختي دارد نه محتوايي. دوم اينكه اين بررسي با ديد نقادي يا آسيب شناسانه صورت گرفته و به داوري انجاميده است. ملاك به كار رفته در اين نقد و ارزيابي اصول روش پژوهش علمي و چگونگي كاربست آن در اين پايان نامه هاست و از اين رو توضيح كوتاهي در مورد چگونگي كاربست روش علمي در پژوهش پديده هاي سياسي و بين المللي به عنوان ملاك ارزيابي، لازم است. اما هدف نهايي فراتر از ارزيابي اين پايان نامه ها بوده و در پي آن است تا ملاكي براي ارزيابي كارهاي پژوهشي در علوم اجتماعي به طور كلي و به ويژه در علوم سياسي و روابط بين الملل ارايه دهد و تا حد ممكن اين داوري ها را بر اصولي استوار سازد و از ذهن گرايي و سليقه محوري جلوگيري نمايد. نويسنده بر اين باور است اشاره كوتاهي به انگيزه و پيشينه داوري در پژوهش هاي علمي مي تواند به فهم بهتر اين بحث ياري نمايد.
از ساليان دور به ويژه در پي انقلاب صنعتي براي اطمينان از كيفيت كالاهاي توليد شده، روالي به نام كنترل كيفيت برقرار گرديد. بعد از آنكه فرآورده علمي نيز به عنوان كالاي فرهنگي به شمار آمد، چگونگي كنترل كيفت آنها نيز مطرح شد. از آنجا كه توليد كالاهاي علمي از طريق پژوهش صورت مي گيرد، براي كنترل پژوهش ها، روش ارزيابي يا داوري در پيش گرفته شد؛ آن هم بدين معني كه كارهاي پژوهشي را پيش از چاپ و پخش در اختيار افراد متخصص قرار مي دهند تا درباره آنها داوري كنند. اين روال در جامعه علمي ايران نيز ار مدتي پيش رواج يافته است. از آنجا كه داوري يعني قضاوت اما معلوم نيست اين قضاوت بر پايه چه ملاكي صورت مي گيرد، به نظر مي رسد عموما به علم قاضي تكيه مي شود؛ روالي كه پيش از انقلاب مشروطه در امور قضايي ايران به كار بسته مي شد. البته اين روال قضاوت در گذشته هاي دور در سرزمين هاي ديگر نيز معمول بود اما معلوم شد صرفنظر از كميت و كيفيت علم قاضي، قضاوت او مي تواند نادرست و غير عادلانه باشد؛ اساسا به پاس اطمينان از عادلانه و بي طرفانه بودن قضاوت بود كه قوانين را تدوين و قضاوت را بر اصولي استوار مي ساختند.
با درنظر گرفتن اينكه پژوهش علمي، يا روال توليد كالاي علم، خود داراي اصول و قواعد شناخته شده اي است و به راحتي مي تواند جانشين علم داور در مقام قضاوت درباره پژوهش هاي علمي باشد، در اين نوشته، قواعد و اصول بنيادي پژوهش علمي به شكل بسيار فشرده بيان شده به اميد اينكه به عنوان ملاكي در داوري هاي علمي - به ويژه در پژوهش هاي سياسي - مورد توجه داوران قرار بگيرد. البته درباره روش پژوهش علمي اختلاف نظر زيادي وجود دارد اما اصول بنيادي آن از قبيل مشاهده واقعيت، تلاش براي فهم آن، گردآوري داده ها و ارزيابي نتيجه اين تلاش، عملا در هر پژوهشي رعايت مي گردد و بدين ترتيب حداقل عامل مشتركي است كه مي تواند به عنوان ملاك داوري به كار رود و هدف اصلي اين پژوهش را برآورده سازد.

  كليد واژه:     

 نسخه قابل چاپ