بانک مقالات جغرافیا

توسعه سريع شهري، در چند دهه معاصر از ابعاد مختلف اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي، سياسي، محيطي و... زندگي بشر را تحت تاثير قرار داده است. مطرح شدن توسعه پايدار، به عنوان شعار اصلي هزاره سوم نيز ناشي از اثرات شهرها بر گستره زيست كره و ابعاد مختلف زندگي انساني است. بدون شك بحث از پايداري و توسعه پايدار بدون توجه به شهرها و شهرنشيني بي معني خواهد بود. شهرها به عنوان عامل اصلي ايجادكننده ناپايداري در جهان به شمار مي روند و در واقع پايداري شهري و پايداري جهاني هر دو مفهومي واحد هستند. بر اين اساس با توجه به پيچيدگي ذاتي شهرها و ابعاد مختلف تاثيرگذاري آنها، شناخت عوامل اصلي و كليدي در جهت دست يابي به پايداري شهري، ضروري به نظر مي رسد. در اين نوشتار سعي شده است برخي از شاخص هاي تعيين كننده در بحث پايداري شهري از ديدگاه نويسندگان ارايه شود.

 نسخه قابل چاپ

امروزه، استفاده از خروجي هاي الگوهاي گردش عمومي در مطالعات هواشناسي و اقليم شناسي، گسترش پيدا كرده و بسياري از خلاهاي محاسباتي را پوشش داده است. با توجه به اين که اخيرا قدرت تفکيک الگوهاي گردش عمومي و منطقه اي به شكل چشمگيري افزايش يافته است، اما هيچ يك از اين الگوها قادر به پيش بيني آب و هواي واقعي در مقياس ايستگاهي و خرد مقياس نيست، لذا جهت به کارگيري خروجي اين الگوها روش هاي مختلفي به کار برده مي شود. اين روش ها كه به دو دسته آماري و ديناميكي تقسيم شده و گاهي به صورت تلفيقي از هردو به كار مي روند به روش هاي ريزگرداني معروف اند. نوشتار حاضر مي كوشد تا با انتخاب بهترين سناريوي اقليمي، كه هم خواني مناسبي با داده هاي ديده باني شده منطقه (ايستگاه هاي سينوپتيك استان خراسان) دارد و به كارگيري روش هاي آماري و ديناميكي، بهترين داده هاي اقليمي را كه با داده هاي واقعي هم خواني داشته باشد، استخراج نمايد تا با به دست آوردن ضرايب وزني بين آنها پس از ريزگرداني، داده هاي پيش بيني اصلاح شده اي را استخراج نمايد. در پايان با كاربرد شاخص استاندارد شده بارش، پهنه بندي مناسبي از وضعيت خشكسالي در آينده ارايه شود.

 نسخه قابل چاپ

با توجه به اهميت بارش در مديريت منابع آب و آمايش سرزمين و نقش آن در برنامه ريزي هاي خرد وكلان، بخصوص تاثير فراوان آن بر اقتصاد كشاورزي، الگوسازي و شبيه سازي رفتار بارش در سال هاي اخير، مورد توجه مجامع علمي بوده است. الگوي فصلي - ضربي باكس، جنكينس (1976) براي دست يابي به اين مقصود با توجه به ماهيت فصلي بودن داده هاي بارش از كارايي بيشتري برخوردار است. در اين روش، متوسط هر ماه بر اساس ميانگين بارش ماه هاي پيشين در همان سال و سال هاي قبل و همچنين ضربه هاي تصادفي بيان مي شود. در اين تحقيق با استفاده از داده هاي پنجاه ساله بارش ماهانه ايستگاه هاي اروميه و تبريز، ابتدا مولفه هاي اوليه و ثانويه مورد مطالعه قرار گرفت، سپس بر اساس روش seasonalARIMA و پارامترهاي مربوط (به شرط نرمال و تصادفي بودن باقيمانده ها) الگوي نهايي بارش ايستگاه هاي اروميه و تبريز به ترتيب (000) (111)₁₂، (000) (011)₁₂ تعيين شد. در نهايت به پيش بيني مقادير سال هاي آتي پرداخته شد. ضريب همبستگي بالاي بارش پيش بيني شده و مشاهده شده براي سال هاي 2001 و 2002، حاکي از توانايي الگوي انتخابي در برآورد بارش ايستگاه هاي مورد مطالعه است.

 نسخه قابل چاپ

نظام فضايي سکونتگاه هاي روستايي استان خراسان رضوي، متاثر از عوامل متعددي چون: شرايط ناهمواري ها، آب و هوا، منابع آب، خاک و پوشش گياهي، نحوه سرمايه گذاري ها و سياست هاي گذشته، داراي وضعيت خاصي است. اولين مولفه اي که در اين زمينه تحت تاثير قرار مي گيرد، جمعيت روستايي است. تعداد، پراکندگي و حرکات جمعيت روستايي، در ارتباط با عوامل محيطي، اقتصادي و اجتماعي، باعث به وجود آمدن سه ناحيه مشخص روستايي در نواحي شمالي، مرکزي و جنوبي آن شده است. شناخت قابليت ها و محدوديت هاي توسعه روستايي استان، مي تواند در تدوين راهبردهاي توسعه روستايي منطقه بسيار موثر واقع شود. در اين نوشتار سعي شده است تا با شناخت نسبي قابليت ها و محدوديت هاي روستايي استان، راهبردهايي براي توسعه روستايي منطقه ارايه شود.

 نسخه قابل چاپ

در اين نوشتار، داده هاي ارتفاع ژئوپتانسيل محدوده صفر تا هفتاد درجه شرقي و ده تا شصت درجه شمالي، براي ساعت 12GMT در فاصله سالهاي 1974 تا 2003، بررسي شده است. تحليل مولفه مبناي آرايه کوواريانس (همپراش) داده هاي استاندارد شده نشان داد که با سيزده مولفه مي توان نزديک به 96 درصد تغييرات داده ها را تبيين کرد. تحليل خوشه اي مقدار نمره هاي اين سيزده مولفه در طول 10957 روز مورد بررسي، نشان داد که نه الگوي گردشي مختلف در تراز 500 هکتوپاسکال منطقه ما فعال اند. به اين ترتيب يک گاه شمار که در آن الگوي گردشي هر يک از روزهاي دوره مورد بررسي مشخص شده است، به دست آورده ايم. اين گاه شمار را زيج اَسفزاري ناميده ايم. الگوهاي اين زيج از خود رفتار فصلي و تغييرات سال به سال نشان مي دهند.

 نسخه قابل چاپ

رشد و اعتلاي صنايع سنگين و متمركز، پس از انقلاب صنعتي و نيز كم توجهي به اثرات آلاينده هاي ساخته دست بشر، چالش هاي زيست محيطي زيادي را در سطح جهان به وجود آورده است. امروزه، آلودگي ها و چالش هاي زيست محيطي، گريبان گير همه كشورهاي جهان به ويژه كشورهاي صنعتي شده است. اين كشورها، علي رغم داشتن فن آوري هاي پيشرفته، قادر به حل اين مشكل نبوده و نشست هايي مانند نشست استكهلم، ژوهانسبورگ و سران هشت كشور صنعتي جهان نيز نتوانسته است در حل معضل موجود، نقش اساسي داشته باشد. ابعاد چالش هاي زيست محيطي، با گستردگي هر چه بيشتر افزايش مي يابد و تقريبا تمامي ابعاد محيط زيست انسان و موجودات زنده كره زمين، از قبيل: هوا، آب و خاك جنگل و مرتع را تحت تاثير قرار داده است. كشور ما ايران، اگر چه از آلودگي هاي صنايع سنگين به دور مانده است، ولي در زمينه جنگل و مرتع و فرسايش خاك، دچار چالش شده، به گونه اي كه از وسعت جنگل هاي كشور كاسته شده، مساحت آن از 600 ميليون هكتار در سال 1300، به 1.7 ميليون هكتار در سال 1382 رسيده است. وضعيت مراتع ايران نيز از اين بهتر نيست، زيرا مساحت تحت پوشش آن از 80 تا 90 ميليون هكتار در سال 1370، به 40 تا 45 ميليون هكتار در سال هاي اخير رسيد است. از مهمترين پيامدهاي چالش جنگل ها و مراتع، علاوه بر تلفات اين منابع ارزشمند، فرسايش شديد خاك و بروز سيلاب هاي ويرانگر است. به گونه اي كه از اوايل دهه 1300 تا اوايل دهه 1370، در يك دوره حدود 40 ساله، تعداد سيلاب هاي مخرب از 200 مورد به 1100 مورد رسيده است.

 نسخه قابل چاپ

شناخت توان آسايش زيست اقليمي يا بيوکليماتيک در مناطق مختلف جغرافيايي، مي تواند به برنامه ريزي اکوتوريستي جاذبه هاي طبيعي کمک نمايد، تا مناطق جاذب محيطي در برابر آلودگي محيط زيست، هجوم و تجاوز انساني، تغييرات کاربري زمين، استفاده براي گذران اوقات فراغت و… حفظ شود. تالاب کيا کلايه لنگرود، يکي از تالاب هاي حاشيه شهر لنگرود است که در جذب گردشگر و افزايش درآمد اقتصادي حاشيه نشينان و حفظ محيط زيست طبيعي، داراي اهميت و توان بالايي است. هدف اين تحقيق، شناخت توان آسايش زيست اقليمي، راحتي بافت فضاي بيرون ساختماني و گردشي تالاب در طول ماههاي سال است که به عنوان بخشي از يک پروژه تحقيقاتي و با هدف بهره برداري از تالاب کياکلايه لنگرود و افزايش بازدهي اقتصادي به اجرا در آمده است. روش تحقيق، استفاده از الگوي سايکرومتريک به سبك اوانز است و آن هم شناخت معيار راحتي بافت براي شب و روز در طول ماههاي سال است. نتيجه تحقيق نشان داد که ماههاي خرداد و تير در روز گرم بوده و ماههاي اسفند، فروردين، ارديبهشت، مرداد، شهريور، مهر و آبان معتدل و بقيه ماهها سرد است.

 نسخه قابل چاپ

سيلاب هاي شديد مرداد ماه سال هاي 1380، 1381 و 1384 رودخانه مادرسو (دوغ)، در رديف سيلاب هاي كاتاستروفيك قرار مي گيرند. سيلاب هاي مذكور كه نقطه شروع آن سيلاب سال 1380 است، دوره بحران شكل زايي جديدي را در منطقه نشان مي دهد كه تغييرات شديد مورفولوژيكي حاصل از آن، مويد نظريات نئوكاتاستروفيستي در تحول دوره اي ناهمواري است. نوشتار حاضر، ضمن تجزيه و تحليل ژئومورفولوژيكي سيلاب اصلي و سيلاب هاي پس از آن، به بررسي اثرات ژئومورفيكي اين سيلاب ها در مقياس ناحيه اي و در مقايسه با سيلاب هاي عادي مي پردازد. با توجه به مشابهت اثرات ژئومورفيك سيلاب هاي چند سال اخير با شواهد به دست آمده از پالئوفلادها مي توان به طرح اين نظريه پرداخت كه يك دوره گذار تغييرات اقليمي در منطقه آغاز شده كه با چالش هاي ژئومورفيكي قابل ملاحظه اي همراه خواهد بود. بنابراين در تنظيم فعاليت هاي كنترل سيلاب و بازسازي محيط طبيعي، بايد بسيار آگاهانه عمل نمود.

 نسخه قابل چاپ

کاهش نابرابري در بهره مندي از منابع، دست آوردها و امکانات جامعه، يکي از مهم ترين معيارهاي اساسي توسعه به شمار مي رود. مفهوم توسعه علاوه بر رشد در همه جهات، توزيع متعادل را نيز در بر مي گيرد. هدف اين مقاله اندازه گيري و ارزشيابي شاخص هاي توسعه فرهنگي و نشان دادن سطوح توسعه استان ها از نظر بهره مندي فضا ها و امکانات فرهنگي است. روش بررسي به دو صورت مقايسه تک متغيري (موردي) و مقايسه کل متغير ها (عمومي) است. با توجه به اين که آمارهاي عمومي در قالب تقسيمات سياسي کشور توليد مي شود، اساس انتخاب محدوده و واحد مطالعه استان مي باشد. نوع تحقيق کاربردي و روش آن تحليل مقايسه اي است. در اين نوشتار با استفاده از تکنيک هاي آماري، به شاخص سازي فضاها و امکانات فرهنگي در استان هاي کشور پرداخته شده و از سرانه ها، شاخص Z استاندارد، تحليل عاملي و ديگر تکنيک هاي آماري، مورد بهره برداري قرار گرفته است.
نتايج حاصل از پژوهش، بيانگر آن است که بين استان هاي کشور از نظر بهره مندي از فضاها و امکانات فرهنگي تفاوت چشمگيري وجود دارد. در اين بين، استان تهران به عنوان تنها استان بسيار توسعه يافته و استان هاي ايلام، بوشهر، چهار محال و بختياري، زنجان، سمنان، سيستان و بلوچستان، قزوين، کهکيلويه و بويراحمد، گلستان، هرمزگان به عنوان استان هاي بسيار محروم شناخته شده اند.

 نسخه قابل چاپ

توزيع متعادل امكانات و خدمات، گامي در جهت از بين بردن تفاوت هاي ناحيه اي و پراكندگي متناسب جمعيت در سطح منطقه است. يكي از راه هاي شناخت وضع موجود نواحي، از نظر ميزان برخورداري از امكانات و خدمات، استفاده از روش آناليز تاكسونومي عددي است. اين الگو اولا زيرمجموعه هاي مورد مطالعه را به گروه هاي همگن تقسيم مي كند، و ثانيا درجه توسعه يافتگي در داخل گروه همگن را محاسبه مي كند. مقاله حاضر دهستان هاي شهرستان شيروان را از نظر 38 شاخص مختلف در سال 1375، با استفاده از آناليز تاكسونومي عددي، مورد مطالعه قرار مي دهد. نتايج به دست آمده نشان مي دهد كه دهستان «حومه» توسعه يافته ترين و دهستان «زيارت» به عنوان توسعه نيافته ترين دهستان شهرستان به شمار مي روند. از نظر توسعه يافتگي از 8 دهستان شهرستان دو دهستان «حومه» و «گليان» توسعه يافته تر، دهستان «تكمران» در حد متوسط و بقيه دهستان ها توسعه نيافته به شمار مي روند. از نتايج اين تحقيق مي توان در برنامه ريزي هاي ناحيه اي و تخصيص بودجه و اعتبارات عمراني استفاده كرد.

 نسخه قابل چاپ

حضور مهاجران روستايي در شهر يزد، مانند ساير مهاجرت ها، اتفاقي و تصادفي نبوده، بلکه علل و انگيزه هايي موجب شده است تا اين مهاجران در اين شهر ساکن شوند. سوال اصلي پژوهش اين است که چه علل و زمينه هايي موجب مهاجرت روستاييان به شهر يزد شده، هدف پژوهش پاسخ گويي به اين سوال است. در اين پژوهش از روش پيمايشي استفاده شده است. جامعه آماري تحقيق را مهاجران روستايي وارد شده به شهر يزد طي بيست سال (75-1355) تشکيل مي دهند كه تعداد آنها در اين مدت به 29102 تن (6584 خانوار) مي رسد. با نمونه گيري کوکران، 350 تن از سرپرستان خانوارها به عنوان حجم نمونه در نظر گرفته شد و به روش نمونه گيري تصادفي ساده، افراد نمونه انتخاب و پرسشنامه ميان آنها توزيع شد. تحليل آماري يافته هاي حاصل از پرسشنامه با استفاده از نرم افزار SPSS انجام گرفته است. بر اساس نتايج تحقيق، اشتغال عامل اصلي مهاجرت بوده و دسترسي به امكانات آموزشي و بهداشتي - درماني نيز در مهاجرت افراد نقش داشته است. اما دسترسي به امكانات تفريحي، تبعيت از همسر، داشتن فاميل و آشنا، داشتن زمين و خانه در شهر يزد، در مهاجرت به اين شهر موثر نبوده است.

 نسخه قابل چاپ

خشکسالي پديده اي اقليمي بوده و به عنوان بخشي از اقليم يک منطقه محسوب مي شود. اين پديده داراي خصوصياتي است، که آن را از ساير بلاياي طبيعي جدا مي کند. تحقيقات انجام شده نشان مي دهد که در بين حوادث طبيعي، خسارات ناشي از خشکسالي بيشترين مقدار را شامل است. لذا پايش گسترده آن و ايجاد يک نظام هشدار و پيش آگاهي در مناطق مستعد خشکسالي، امري اجتناب ناپذير است. يکي از ابزارهاي اصلي پايش خشکسالي، استفاده از شاخص هاي خشکسالي مي باشد. نوشتار حاضر، شاخص شدت خشکسالي پالمر را به عنوان الگوي معتبر و کاربردي، مورد استفاده قرار داده است. پارامترهاي اصلي ورودي، شامل: بارندگي (P)، درجه حرارت(T)  و مقدار آب قابل دسترس(AWC)  است. در هر دوره، تبخير- تعرق پتانسيل با استفاده از اطلاعات به دست آمده بر اساس الگوي دو لايه اي ذخيره رطوبت خاک محاسبه مي شوند. در پايان نتايج خروجي الگو، که شاخص انحراف رطوبت ماهانه (Z) و شاخص شدت خشکسالي(X_i)  مي باشد، ارايه مي شود. در اين مقاله با استفاده از نرم افزاري كه جهت محاسبه شاخص شدت خشکسالي پالمر طراحي شده، اين شاخص براي ايستگاه سينوپتيک مشهد طي دوره آماري (2003-1971 ميلادي) محاسبه و ارايه گرديده است.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

در دهه هاي اخير در كشور ما ايران، به دليل افزايش جمعيت و نرخ رو به رشد آن و از سوي ديگر مهاجرت هاي غير قابل كنترل جمعيت روستانشين به سوي مراكز شهري، ساختارهاي زير بنايي و تشكيلاتي نيز به صورت تصاعدي به سمت حوزه هاي شهري واقع در نواحي خشك و نيمه خشك متمركز شده است. ليكن در روند توسعه فيزيكي مناطق شهري، به مسايل مربوط به زير ساخت هاي طبيعي، مباني هيدرولوژيكي و ويژگي هاي اقليمي توجه كافي نشده است. در اقاليم خشك ميزان بارش كم، نامنظم و پراكنده است. علي رغم كمي بارش، بخش قابل توجهي از بارندگي ها تند، ناگهاني و كوتاه مدت بوده و سيلاب هاي با دبي نسبتا زياد ايجاد مي كند. با توجه به اين كه يكي از واحدهاي ژئومورفولوژيكي در مناطق خشك مخروط افكنه ها است، جريان سيلاب روي آنها در بخش پايين دست به صورت كانال هاي شرياني و پخشي بوده، كه در مواقع سيلاب هاي شديد به شدت ناپايداراند. متاسفانه در سال هاي اخير با توسعه روزافزون جمعيت شهرها، ساخت و سازهاي شهري به سمت مخروط افكنه ها گسترش يافته و احتمال خطرات ناشي از سيلاب هاي ناگهاني همواره تهديدزاست. شهر بيرجند، به عنوان مهمترين و بزرگترين مركز شهري واقع در شرق كشور، يكي از شهرهايي است كه بارها در معرض سيلاب هاي مخرب قرار گرفته است. نوشتار حاضر، با تحليل ويژگي هاي اقليمي، فيزيوگرافي و هيدرولوژيكي مسيل هاي شمالي و جنوبي شهر بيرجند و بررسي احتمال سيل آنها، به پيشنهاد اقدامات حفاظتي مناسب براي حفاظت شهر بيرجند در مقابل سيلاب ها مي پردازد.

 نسخه قابل چاپ

بيشتر رودخانه هايي كه از ارتفاعات زاگرس (تاق و پاتاق) ايران سرچشمه مي گيرند، جزو رودخانه هاي دايمي و پرآب كشور به شمار مي آيند و پاره اي از آنها بسيار طغياني و سركش اند. اين رفتار آبي سبب شده كه در طول دوران چهارم، قبض و بسط وسعت برخي حوضه ها و اسارت رودخانه اي در اين منطقه امري عادي تلقي شود.
نكته قابل تامل در مورد سطوح اساس محلي در زاگرس مياني، تغييرات مداومي است كه در كواترنر متحمل شده اند. بسياري از سطوح اساس محلي در اين ناحيه، نوسانات آبي را در طول دوران چهارم به صورت شواهد ژئومرفيك، يعني تراسهاي درياچه اي، در خود جا داده اند و با توجه به اين كه تغيير سطح آب درياچه هاي داخلي در ايران، به عنوان شاهدي از تغييرات اقليمي عهد چهارم به حساب مي آيند، نبود چنين شواهدي در درياچه طشك، كه سطح اساس رودخانه كر است، يك پديده غيرمعمول بايد تلقي شود، زيرا با توجه به تجربه تغييرات و نوسانات اقليمي در اين ناحيه، وجود چنين پديده هايي از نظر ژئومرفولوژي امري طبيعي است.
نبود آثار تراسي در حاشيه سطح اساس رودخانه كر، اين سوال را مطرح مي كند كه عامل اصلي تفاوت اين حوضه با حوضه هاي مجاور، كه همگي داراي اسارتهاي رودخانه اي و تراسهاي درياچه اي پيرامون سطوح اساس خود هستند، به چه عاملي مي تواند نسبت داده شود. تحليل رفتار آبي حوضه كر با سيستم شبكه عصبي بر اساس ديدگاه سيستمي، روشي است كه براي پاسخ به اين سوال برگزيد شده است. نتايج حاصل از اين طرح پژوهشي كه با حمايت مالي مركز اقليم شناسي ايران انجام شد، نشان مي دهد كه بسياري از رفتارهاي حوضه هاي آبي در چارچوب شبكه هاي عصبي قابل تفسير است و برخلاف تعبيرهاي تعيني، رفتار آبي در اين حوضه قبل از آن كه به حجم نزولات جوي و مسايلي نظير آن بستگي داشته باشد، تابعي از روابط سيبرنتيك سيستم نروتيك شبكه زهكش ها و ژئونرونهاي مجازي، توپوگرافيك و كارستيك در منطقه است.

 نسخه قابل چاپ