بانک مقالات جغرافیا

مشارکت اجتماعي، با وجود جذابيت، در بخش اعظم توسعه روستايي به دليل نبود روش هاي عملي موثر، هنوز در سطح ايدئولوژيکي، ايده آليستي و شعاري تبليغاتي مانده است.اين در حالي است که يکي از ضرورت هاي توسعه روستايي، اجراي طرح هايي است که از بالاترين سطح پذيرش اجتماعي برخوردار باشد. ازجمله اين طرح ها، مکان يابي و تجهيز سکونتگاه هاي خدماتي برتر در سطوح منظومه، مجموعه و حوزه هاست. روشن است که به دليل تعدد و پراکندگي شديد روستاها، تا کنون توجه کافي به الگوسازي مشارکت جامعه روستايي در ارتباط با موضوع مطالعه نشده است. در اين تحقيق با کاربرد فرايندي عملي مرکب از الگوهاي محيطي و اجتماعي، نخست سکونتگاه هاي مناسب از نظر شرايط محيطي شناسايي شد. سپس در قالب روش ارزشيابي مشارکتي از ميان 339 روستاي داراي بيش از بيست خانوار جمعيت و پنج نقطه شهري درشهرستان مشهد، 54 سکونتگاه برتر برگزيده شده اند. سطح مرکزيت آن ها منطبق بر قوانين مصوب به ترتيب شامل دو منظومه قوي ( مشهد و مشهدقلي)، چهار منظومه ضعيف (شانديز، رضويه، طوس سفلي و طرقبه)، پنج مجموعه قوي (دوست آباد، نوده، گرجي سفلي، آبروان و تپه سلام)، هفده مجموعه متوسط و ضعيف، دوازده حوزه قوي وچهارده حوزه ضعيف تعيين شده اند.

 نسخه قابل چاپ

تحقيق حاضر، شناسايي محلات و مناطق حاشيه نشين را در چهار شهر استان خراسان رضوي ( گناباد، تربت حيدريه، نيشابور و سبزوار) مورد بررسي قرار داده است. در همين راستا تاريخچه حاشيه نشيني در جهان، تئوري ها و الگوهاي مقابله با آن، اقدامات مجامع بين المللي و تجربيات ساير کشورهاي درگير با پديده حاشيه نشيني بررسي شده است. همچنين تحولات جمعيتي ايران واستان خراسان رضوي طي چند دهه اخير به دليل نقش تحرکات جمعيتي در شکل دهي پديده مهاجرت مورد توجه قرار گرفته است. پس از اين مرحله ابتدا از طريق به کارگيري شاخص هاي وزارت مسکن و شهرسازي و طراحي پرسشنامه و مصاحبه با مسوولان محلي (شهرداري، فرمانداري و...)، 23 محله حاشيه نشين در شهرهاي مورد مطالعه شناسايي شدند، سپس با استفاده از پرسشنامه (1000 پرسشنامه، به تفکيک 250 پرسشنامه براي محلات حاشيه نشين هريک از شهرها) تکميل شد و اطلاعات جمع آوري شده با استفاده از الگوهاي آماري تحليل شد. بر اساس مطالعات انجام شده در شهرهاي نمونه، رشد جمعيت شهري در اين شهرها طي دوره 85-1375 برابر 2.28 درصد در سال است. نسبت جمعيت حاشيه نشين به کل جمعيت برابر با 15درصد مي باشد که در شهر سبزوار اين شاخص معادل 10.7 درصد، در نيشابور 11.9 درصد، در تربت حيدريه 16.5 درصد و درگناباد 21 درصد به دست آمده است. در مقايسه اي که با توجه به بيش از 20 شاخص اجتماعي، اقتصادي و کالبدي، شناسايي محلات حاشيه نشين صورت گرفته، مناطق مذکور با توجه به اولويت نياز به توسعه، با استفاده از الگوي کلاستر و گزينه درختي اولويت بندي شدند. بر اين اساس دو محله از شهر نيشابور ( رحمت آباد و سراب کوشک) و کليه مناطق حاشيه نشين شهر سبزوار در اولويت توسعه و ساماندهي قرار دارند و محلات حاشيه نشين شهر گناباد در مقايسه باتربت حيدريه، نيشابور و سبزوار در اولويت توسعه قرار ندارند.

 نسخه قابل چاپ

بافت هاي قديم شهري، آثار گران بهايي هستند که نوع فرهنگ، معماري و ايدئولوژي حاکم بر سازمان فضايي شهري در دوران هاي مختلف را به نمايش مي گذارند. انقلاب صنعتي، رشد تدريجي و ارگانيکي شهرها را تسريع بخشيد و موجب بسط شهر به زمين هاي اطراف شد. هم زمان با انقلاب صنعتي، در حالي که شهر از درون تهي مي شد، توسعه نامنظم شهري باعث کشيدگي شهر به طرف اراضي پيرامون شده بود. محلات سنتي، مخصوصا در کلان شهرهاي کشورهاي در حال توسعه، با عدم تعادل بين ظرف (بافت قديم) و مظروف (ساکنين) روبرو هستند. معرفي و تحليل الگوهاي شهرسازي جديد در ساماندهي و بهسازي محله سنتي"سرخاب" و کمترين ميزان مداخله کالبدي، از جمله اهداف اين تحقيق است. نوشتار حاضر مي کوشد تا فرضيه "در ساماندهي و بهسازي محله سنتي سرخاب، براساس الگوي شهرسازي جديد" را مورد ارزشيابي و تحليل قرار دهد. از نظر هدف پژوهشي، مقاله حاضر جزو تحقيقات کاربردي محسوب مي شود. در جمع آوري اطلاعات، از روش هاي کتابخانه اي، اسنادي و ميداني استفاده شده است. از نتايج تحقيق مي توان به کارايي الگوهاي شهرسازي جديد در ساماندهي محله سرخاب، رشد درون زاي شهري، ارتقاي ويژگي هاي فيزيکي و کارکردي از طريق تزريق عناصر جديد شهري، افزايش هويت محله اي، افزايش سرانه خدمات شهري و جلب مشارکت ساکنان محله مورد مطالعه اشاره نمود.

 نسخه قابل چاپ

در بحث تمرکز زدايي يکي از پايه اي ترين مباحث مطرح شده لزوم نگرش به بخش هاي مياني سلسله مراتب سکونتگاه هاست که در اين ميان شهرهاي مياني توجه ويژه اي را به خود مي طلبند. از اين رو هدف اين مقاله بررسي تاثير شهر مياني شهرضا در ساختار اقتصادي سکونتگاه هاي پيرامون، شناخت حوزه نفوذ شهرضا و ارزشيابي عملکرد اين شهر در حوزه نفوذ خود به عنوان يک شهر مياني است. روش تحقيق از نوع «توصيفي – تحليلي» و روش گردآوري اطلاعات مبتني بر دو روش کتابخانه اي و ميداني است. نتايج تحقيق نشان مي دهد که تمرکز جمعيت و نخست شهري در استان رو به کاهش بوده و از اين رو شهر شهرضا از توان کشش پذيري جمعيت برخوردار است، به صورتي که بدون در نظر گرفتن اين شهر در شبکه شهري استان عدم تعادل بيشتر مي شود. الگوهاي اقتصادي بيانگر نقش قوي صنعتي و خدماتي اين شهر طي دوره هاي مختلف است. نتايج حاصل از بررسي هاي حوزه نفوذ شهرضا نيز نشان مي دهد که اين شهر با قدرت خدماتي خود در امور تجاري، بهداشتي و درماني و آموزش، توانسته است نقشي فرا ناحيه اي ايفا کرده و حوزه نفوذ خود را تا استان هاي هم جوار بگستراند. از طرفي با توجه به انتخاب اين شهر به عنوان يکي از چهار قطب توسعه استان در صورت تقويت زيرساخت ها اين شهر مي تواند به عنوان مرکز خدماتي و صنعتي براي سکونتگاه هاي جنوبي استان مطرح شود.

 نسخه قابل چاپ

پس از احداث سد طرق (در سال 1363) در بالا دست مخروط افکنه رودخانه طرق، افت سطح آب زيرزميني شدت يافته است. تشديد افت در هيدروگراف واحد چاه هاي پيزومتريک خواجه اباصلت، قلعه ساختمان و مزرعه نمونه، به خوبي قابل مشاهده است. در اين چاه ها سطح آب به ترتيب حدود 45، 22 و 21 متر در مدت بيست سال افت داشته است. مخروط افکنه طرق به دليل داشتن رسوبات دانه درشت، داراي نفوذپذيري بالايي است و مانند هر مخروط افکنه ديگر قطر رسوبات آن از راس به قاعده کاهش يافته و به دنبال آن نفوذپذيري نيز کم مي شود، اين تغييرات در منحني هاي تجمعي رسوبات و محاسبه نفوذ پذيري مشهود است. نفوذ پذيري رسوبات از 2- 10، 7.2 در محدوده رأس مخروط، تا 2- 10، 2 متر ثانيه در محدوده قاعده آن متغير است. افت سطح آب زيرزميني، ميزان املاح آب را نيز تغيير داده است، به گونه اي که به ازاي هر متر افت سطح آب، ميزان هدايت الکتريکي در سه حلقه چاه خواجه اباصلت، قلعه ساختمان و مزرعه نمونه به ترتيب 424.7، 99.8 و 166.4 ميکرومهوس بر سانتي متر افزايش داشته است.

 نسخه قابل چاپ

مهمترين سيماي هوازدگي در توده  هاي گرانيتي، هوازدگي حفره اي است که به آن تافوني مي گويند. تافوني ها حفرات عميق و توخالي اند که توسط سازوکارهاي متفاوت هوازدگي به وجود مي آيند. در اين نوشتار، چگونگي پيدايش تافوني ها و عوامل کنترل کننده آنها در گرانيت هاي جنوب مشهد و ماسه سنگ هاي سازند شمشک در يک آب و هواي نيمه خشک بررسي شده است. براساس مطالعات پتروگرافي، اين سنگ ها متشکل از کوارتز، فلدسپات پتاسيم، پلاژيوکلاز و ميکا هستند. در ناحيه مورد مطالعه، تافوني ها بيشتر به وسيله فرايند هاي فيزيکي و شيميايي تشکيل شده اند. در اين سنگ ها، تافوني ها به وسيله عوامل کاني شناسي و ساختاري سنگ، تغييرات آب و هواي محلي اطراف تافوني ها و ميکروکليماي درون خود حفرات کنترل مي شوند. به دليل فابريک (بافت) دانه اي در گرانيت ها، يکي از مهمترين فرايند هاي ايجاد کننده هوازدگي حفره اي، فروپاشي دانه اي کاني  هاي ناپايدار مانند فلدسپات ها و ميکاهاست. آناليز خاک هاي توليد شده در زير گل سنگ  هاي روي صخره  هاي گرانيتي توسط XRD وجود کوارتز، اورتوکلاز، آلبيت، کلسيت و کاني هاي رسي (به ترتيب فراواني شامل کائولينيت، ايليت و مونتموريونيت) را به اثبات رسانده است. سيستم هاي درزه، رگه هاي پگماتيتي، تورق سطحي، سست شدن و سخت شدن رويه رخنمون هاي سنگي از عوامل مهم کنترل کننده شروع تشکيل تافوني ها و رشد آنها محسوب مي شود. بنابراين پيشنهاد مي شود که ليتولوژي و ساخت سنگ و نيز تغييرات محيطي از عوامل مهم کنترل کننده هوازدگي حفره اي در اين سنگ ها باشد. در سازند شمشک نيز انحلال سيمان آهکي و هوازدگي نمکي نقش بسيار مهمي در تشکيل تافوني ها ايفا مي نمايد.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

با عملياتي شدن يکي از الگوهاي ميان مقياس پيش بيني عددي وضع هوا، مشهور به الگوي MM5 در سازمان هواشناسي کشور، اين امكان به وجود آمده است تا پيش بيني بارش هاي رگباري و کوتاه مدت مورد بررسي دقيق تري قرار گيرد. در اين بررسي سعي شده است الگو براي پيش بيني بارش در منطقه مستعد سيل در ايران، يعني جنوب و جنوب غرب، تنظيم شود. با بررسي هاي انجام شده روي شش مورد، مي توان گفت که الگو در بيشتر اين موارد نتايج نسبتا قابل قبولي را از لحاظ کيفي توليد نموده و به خوبي توانايي پيش بيني بارش هاي رگباري، خصوصا حاصل از سامانه هاي سرد را دارد. اما در پيش بيني بارش هاي حاصل در ابعاد کوچک و زماني که وضعيّت کژفشاري تا سطوح فوقاني امتداد نمي يابد و اثرات به صورت منطقه اي است، نتايج الگو انطباق کمتري با واقعيت دارد.

 نسخه قابل چاپ

هيدروژئومرفولوژي يكي از شاخه هاي جغرافياي طبيعي است كه به مطالعه اشكال ناهمواري هاي ناشي از عمل آب، به ويژه رودخانه ها، مي پردازد. شناخت و تبيين عوامل هيدروژئومرفولوژيک و عملکرد آنها روي سطح ساختماني اوليه در حوضه آبريز «ليله» جوان رود، همچنين تهيه نقشه هاي کاربردي در راستاي شناخت و مديريت محيط در اين حوضه، اهميت زيادي دارد. بررسي زمين شناسي، آب و هواشناسي، فيزيوگرافي و هيدرولوژي، خاک و پوشش گياهي و انجام بررسي هاي ميداني در حوضه، با تبيين و تحليل عوامل دخيل در فرايندهاي شکل زايي، اشکال ژئومرفولوژي موجود در حوضه (با تاکيد بر اشکال ناشي از آب هاي جاري) و شرايط تکوين و توسعه آنها، نقش بارز آب هاي جاري را نمايان مي سازد. در اين ميان نقش انسان به عنوان عامل تشديد فرسايش و توسعه اشکال جديد، از جمله لغزش، گالي و... داراي اهميت است. با توجه به عملکرد شديد آب هاي جاري در ساختمان حوضه، اقليم گذشته، نقش زيادي در تکوين و توسعه اين اشکال داشته است. مسايلي مانند تخريب اراضي کشاورزي، توسعه گالي ها، افزايش قدرت تخريب سيلاب ها و تخريب باغ هاي واقع در کرانه رودخانه ها، نمونه هايي از تاثير اين اشکال در زندگي ساکنان منطقه مورد مطالعه است.

 نسخه قابل چاپ

فضاي سبز شهري، از جمله کاربري هايي است که توزيع و پراکنش آن در سطح شهر اهميت زيادي دارد. شهر خرم آباد، از جمله شهرهايي است که از توزيع مناسب فضاي سبز برخوردار نيست، به طوري که سرانه اختصاص يافته فضاي سبز براي هر تن برابر با 3.11 متر مربع است و اين رقم اختلاف آشکاري با شاخص هاي تعيين شده از سوي محيط زيست سازمان ملل متحد (20 تا 25 متر مربع براي هر تن) دارد. در اين شهر، برخي از نواحي هيچ گونه فضاي سبزي ندارند. در صورتي که برخي ديگر از مناطق از فضاي سبز بيشتري برخوردارند. اين پژوهش با ارايه الگوي مناسب، به دنبال توزيع بهينه فضاي سبز در هر يک از مناطق مي باشد. براي جبران کمبود ذکر شده در زمينه زيست محيطي، به ويژه نيازهاي تفريحي ساکنان شهر، بايد ارزش زمين هاي منطقه براي ايجاد فضاي سبز، مورد ارزشيابي قرار گيرد. براي اين منظور، از معيارهاي واقع شدن در زمين هاي باير، نزديکي به مراکز آموزشي، مراکز فرهنگي، مراکز جمعيتي، تاسيسات شهري، دسترسي به شبکه ارتباطي و فاصله از پارک ها و فضاي سبز موجود استفاده شده است. به منظور تعيين مکان هاي مناسب براي احداث پارک ها و فضاي سبز از الگوسازي GIS استفاده شده است، ابتدا داده هاي مکاني گردآوري شده و سپس پايگاه اطلاعاتي GIS تشکيل شده و نقشه هاي تهيه شده براي هر يک از معيارها، به يک لايه اطلاعاتي در محيط GIS تبديل شد. سپس به منظور الگوسازي به هر کدام از لايه هاي اطلاعاتي بر اساس ميزان اهميت آنها در مکان يابي فضاي سبز، وزن مناسبي اختصاص داده شد. نتايج حاصل از تلفيق لايه هاي اطلاعاتي، زمين هاي منطقه را براي انتخاب مکان هاي مناسب براي فضاي سبز اولويت بندي کرد، سپس اين زمين ها را با نقشه کاربري اراضي مقايسه کرده و مشخص شد زمين هاي با درجه خيلي خوب و خوب در حواشي رودخانه، در زمين هاي خالي داخل شهر، که بيشتر مالکيت دولتي دارند و يا از تراکم زيادي برخوردار نيستند، واقع شده اند.

 نسخه قابل چاپ

خراسان داراي آب و هواي خشك و نيمه خشك است، اين خشكسالي حاصل كاهش غير متعارف بارش ساليانه آن نسبت به ميانگين دراز مدت است. سه الگوي هم ديدي در وقوع خشكسالي هاي خراسان موثراند و از ميان آن ها، واچرخندها، بيشترين سهم را در رخداد خشكسالي ها دارند. حدود 61.6 درصد از خشكسالي هاي فراگير خراسان نتيجه فعاليت واچرخندها هستند. واچرخندها باعث نزولي شدن هوا و از بين رفتن يا كاهش عامل صعود توده هاي هواي مرطوب مي شوند، لذا كاهش و بي نظمي بارش را فراهم مي آورند كه تبعات زيست محيطي، اقتصادي و اجتماعي متعددي را ايجاد مي نمايد. نوشتار حاضر علل پيدايش خشکسالي را مورد بررسي قرار مي دهد.

 نسخه قابل چاپ

پژوهش حاضر با هدف انتظام شبكه نامناسب و ناهمگون سكونتگاههاي روستايي منطقه، به منظور پايدارسازي جمعيت روستايي شكل گرفته است. در اين ارتباط از روش هاي آماري تحليل عاملي و تحليل خوشه اي و نيز از الگوي تخصيص مكاني در محيط  GISاستفاده شده است. تحليل هاي آماري نشان داد كه منطقه از انتظام ساختار عملكردي مناسبي برخوردار نبوده و انتظام سبب ناپايداري سكونتگاههاي روستايي منطقه شده است. به منظور ايجاد انتظام سلسله مراتب عملكردي سكونتگاهها پس از بررسي هاي همه جانبه، لايه هاي اطلاعاتي در محيطGIS  مورد تحليل قرار گرفت و بر اساس معيار دسترسي ها و فاصله، از الگوي تخصيص مكاني استفاده شد. بر اين اساس سكونتگاههاي روستايي در منطقه به چهار سطح: منظومه ها (روستا - شهر زاوين در دهستان زاوين و روستا - شهر لايين در دهستان هزار مسجد)، مجموعه ها (روستاهاي قلعه نو در دهستان زاوين، ارچنگان و گرو در دهستان كبود گنبد)، حوزه ها (روستاهاي قله زو، ژرف، ايده ليك و جليل آباد در دهستان كبود گنبد، روستاهاي چنار، برده و قليچ آباد در دهستان زاوين، روستاهاي امير آباد، آب گرم و چهچهه در دهستان پساكوه و بالاخره روستاي رباط در دهستان هزار مسجد) و اقمار (49 روستا) تعيين و پيشنهاد مي شود.

 نسخه قابل چاپ

چشمه گرو، يکي از پديده هاي جالب و استثنايي «هيدروژئومورفيک» و «هيدرومورفوتکتونيک» است که در محدوده 33 کيلومتري جنوب شهر مشهد قرار دارد. بر اثر فعاليت اين چشمه در طي کواترنر، توده هاي حجيم و وسيع تراورتني رسوب کرده اند که از نظر مورفولوژي، لندفرم هاي بسيار جالبي را به نمايش گذاشته اند. از جمله مي توان به مخروط هاي به وجود آمده شبيه مخروط هاي آتشفشاني (با دهانه هاي کراتري)، اشکال مينياتوري، ريزآبشارها و امثال آن اشاره نمود. هرچند اين پديده هاي ژئومورفيک در طول دوره هاي باراني کواترنر شکل گرفته اند، اما هم اکنون برخي از آنها فعال بوده و تحولات ژئومورفولوژيک را تجربه مي کنند. در مورد منشا پيدايش اين چشمه و لندفرم هاي حاصل از آن، نظريات متفاوتي ارايه شده است، از جمله اين که برخي از صاحب نظران آنها را به عملکرد آتشفشان ها نسبت مي دهند، گروهي نيز اين پديده را به برخورد شهاب سنگ ها نسبت مي دهند، ... و برخي نيز آن را جزو چشمه هاي گسلي به شمار مي آورند. نوشتار حاضر به دنبال آن است که پاسخ مناسبي را در خصوص چگونگي پيدايش اين چشمه و لندفرم هاي حاصل از آن ارايه نمايد.

 نسخه قابل چاپ

امروزه اين مهم مورد تاكيد جدي است كه تحقق پايداري در فرايند توسعه، متضمن محور قرار گرفتن انسان و نيازهاي او به گونه اي است كه سلامت محيط نيز تضمين شود. بر اين اساس، در شاخص سازي برنامه توسعه سازمان ملل از مولفه سلامتي (امنيت بهداشتي) به عنوان يكي از وجوه اصلي مقوله امنيت انساني در سنجش جايگاه پيشرفت و توسعه يافتگي کشورها تاكيد مي شود. سلامتي با دامنه معنايي وسيع‏، امروزه طيف گسترده اي از عوامل مرتبط با كيفيت و سلامت محيط هاي زندگي ساكنان مناطق سکونتگاهي (شهرها و روستاها) است، به همين خاطر به عنوان يكي از هدف هاي اصلي سياست هاي برنامه ريزي شهري و منطقه اي محسوب مي شود. نوشتار حاضر، به دنبال تبيين مفهوم سلامتي در ادبيات برنامه ريزي توسعه منطقه اي و سنجش آن در اين مناطق است. بدين منظور تلاش شده است با استفاده از شاخص هاي بين المللي سنجش سلامتي، با بهره گيري از داده هاي موجود در نقاط سکونتگاهي مجموعه شهري مشهد، الگوي فضايي توزيع سلامتي در اين مناطق بررسي و تحليل شود. نتايج نشان مي دهد، محدوده هاي شمال حريم کلان شهر مشهد و پيرامون روستاي قرقي در دهستان تبادکان و پهنه هايي در دهستان ميامي و در پيرامون جيم آباد و نريماني، با تهديد بسيار بالا ار نظر سلامتي روبه رو هستند و پس از آن پهنه هايي در دهستان طوس (شمال شرقي حريم کلان شهر مشهد) و محدوده پيرامون محور مشهد ـ چناران در دهستان هاي ميان ولايت، بيزكي و چناران، رتبه هاي بعدي را دارند، که بايد در الگوهاي توسعه آتي اين مناطق به آن توجه جدي مبذول شود.

 نسخه قابل چاپ