بانک مقالات جغرافیا

تصوف به عنوان يک جريان اسلامي که بر پايه اعتقادات مشترک تشيع و تسنن واقع شده است، پيرواني را از دو جريان اصلي جهان اسلام دور خود گرد آورده و نقطه هاي اشتراک و افتراق بسياري با اين دو جريان دارد. يکي از جنبه هاي مثبت اين جريان، آن است که با بومي شدن در برخي از نقاط جهان، تعاملي مثبت را با ساير اديان ايجاد نموده است.
نگارنده در اين نوشتار بر آن است که با بهره گيري از روش توصيفي – تحليلي و تاريخي مبتني بر مطالعات کتابخانه اي، به بررسي نقش تاريخي تصوف در گسترش اسلام در شبه قاره و جريان شناسي تصوف معاصر پرداخته و گامي مقدماتي جهت شناخت و توصيف فرقه هاي مختلف تصوف بردارد تا از طريق آشنايي با گونه هاي متعدد آن، بهره مندي بيشتري از ظرفيت هاي موجود تمدن اسلامي و مشترکات فرهنگي حاصل شود.

 نسخه قابل چاپ

بقاي ملي هدف ثابت و غيرقابل تغيير هر حکومت مبتني بر ملت است؛ اين مقوله به نوبه ي خود متاثر از امنيت ملي و امنيت ملي نيز به ميزان قابل توجهي تحت تاثير کيفيت روابط و مناسبات بين کشورها در چهارچوب هاي منطقه اي و بين المللي است. در سال هاي اخير، هر چند که به اعتقاد برخي از کارشناسان مسايل سياسي از ميزان نقش - آفريني بنيان هاي جغرافيايي و ژئوپوليتيکي در ماهيت مناسبات و روابط بين کشورها کاسته شده است؛ اما بنا به استدلال هاي اين پژوهش، هنوز بستر و زمينه هاي اصلي مناسبات بين کشورها در سال هاي نخست قرن بيست و يکم متاثر از عوامل جغرافيايي و ژئوپوليتيکي يا به عبارت ديگر جغرافياي محلي و بين المللي آن هاست.
از اين رو، مقاله حاضر در صدد برآمده است تا کارکرد و نقش بسترهاي جغرافيايي و ژئوپوليتيکي مناسبات بين واحدهاي سياسي شبه قاره هند را در سطح محلي (درون منطقه اي) مورد بررسي قرار دهد. بر اساس نتايج اين بررسي، روابط ژئوپوليتيکي بين کشورهاي شبه قاره (در سطح درون منطقه اي) تحت تاثير بنيان هاي جغرافيايي و ژئوپوليتيکي مناقشات موجود در منطقه بويژه روابط خصمانه حاکم بر مناسبات بين هند و پاکستان، مبتني بر الگوي تقابل شکل گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

چنانکه مي دانيم گسترش زبان فارسي در شبه قاره هند از قرن پنجم شروع شد و در عصر صفوي به اوج خود رسيد و شعراي فارسي زبان زيادي را در خود پروراند. از آنجا که زبان فارسي زبان مادري هندوها نبود لاجرم به تاليف کتب دستور زبان فارسي همت گماشتند. يکي از اين کتابها، کتابيست بنام جوهرالترکيب نوشته «منشي سيوارام» که در قرن سيزدهم هجري (1235 ه. ق) در قالب قصيده اي هشتصد و سي بيتي سروده شده و دستور زبان فارسي را منظوم کرده است. در اين مقاله به شرح و توضيح و نقد آن خواهيم پرداخت. اهميت اين مقاله در اينست که نشان مي دهد هندوها «دستور زبان فارسي» را چگونه مي ديده اند. همچنين نفوذ زبان عربي در دستور نويسي شبه قاره معلوم مي گردد.

 نسخه قابل چاپ

شعر آسماني حضرت حافظ، شعري فرازماني و فرامکاني است. در واقع نفوذ سخن جادوانه و جاودانه ي اين رند عالم سوز را در آثار اغلب غزل سراياني که بعد از او به عرصه ي ترانه و غزل گام گذارده اند به روشني مي توان ديد. وسعت و عمق اين تاثير در شبه قاره، داراي پيشينه اي طولاني است و بيدل دهلوي، صائب، کليم، اقبال لاهوري، نظيري، عرفي، ناصر علي سرهندي، رياض خيرآبادي، جگر مراد آبادي، واله داغستاني و ... از او تاثير پذيرفته اند.
اين پژوهش برآنست که اثبات کند: 1. شعر همه شاعران سبک هندي در نازک خيالي و مضمون آفريني به افراط کشيده نشده است. 2. زمينه بازگشت به غزل سبک عراقي به ويژه غزل حافظ و سعدي از درون خود سبک هندي فراهم آمده است. همچنان که غالب دهلوي از اين دسته از شاعران است. در اين مقاله ميزان تاثيرپذيري غالب از خواجه شيراز در ابعاد مختلفي چون: زبان، اسلوب بيان، واژگان، ترکيب سازي، تصويرآفريني و زيبايي هاي بديعي و بياني، عروض و آهنگ شعر، طرز تفکر، انديشه هاي حکمي، فلسفي، اجتماعي، مضامين و مشرب عرفاني با روش تحليل مقايسه اي مورد واکاوي و ارزيابي قرار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

هدف از اين پژوهش بحث و بررسي محتواي غزل هاي بيدل در راستاي شخصيت واقعي او است. بيدل عاشق وارسته و عارفي از دنيا بريده است که ديوان غزليات او در بر دارنده ي اصطلاحات و نمادهاي عرفاني است. غزل هاي بيدل چون غزل هاي حافظ، سرشار از مفهوم عشق حقيقي است. همچنين در اين جستار، با استفاده از روش تحليلي - توصيفي، در مورد چگونگي نمود عشق حقيقي، عرفان و کاربرد ابهام هاي هنري، به عنوان ويژگي هاي بنيادين غزل هاي بيدل، به بحث و بررسي مي پردازيم. تفسير واژگان نمادين غزل هاي بيدل که موجب برجسته سازي سخن او در راستاي نقش ادبي زبان است، يکي از محور هاي بحث است، و در تبيين مفاهيم غزل هاي وي، رويکرد روساخت گرايانه (فرماليستي) به واژگان و تعبير و تفسير نمادهاي واژگاني به کار رفته، با رويکرد ساختارگرايانه، توام مي شود. تبيين و تفسير پاره اي از نمادها و اصطلاحات بنيادين غزل هاي بيدل بر مبناي روان شناسي کارل گوستاو يونگ انجام گرفته؛ و در پايان نيز به صورت کلي به بسامد اصطلاحات و نمادهاي عرفاني اشاره شده است.

 نسخه قابل چاپ

تاريخ اسلام در هند و جنوب شرق آسيا از موضوعاتي است که در ايران به آن کمتر توجه شده است. بنابراين پژوهش در اين زمينه، از اهميت و ضرورت خاصي برخوردار است. مقاله پيش رو فراز و فرود نخستين دولت اسماعيلي شبه قاره هند را مطمح نظر قرار داده است. اسماعيليان نخستين تلاش هاي خود را از اواخر قرن سوم هجري قمري آغاز کردند که اوضاع سياسي و اجتماعي منطقه، تلاش هاي آنان را قرين موفقيت گردانيد. گزارش منابع نيز حاکي از موفقيت سريع دعات اسماعيلي و اقبال حاکمان و مردم به آيين آنان است. البته دولت اسماعيليان مستعجل بود و نتوانست بيش از چند دهه به حيات سياسي خود ادامه دهد و در برابر حملات محمود غزنوي از پاي درآمد و در واقع نزاع عباسيان و فاطميان در هند به سود بني عباس به پايان رسيد. در اين مقاله با استفاده از اسناد و مدارک کتابخانه اي در ايران و هند و با روش توصيفي - تحليلي اين مساله بررسي گرديده است.

 نسخه قابل چاپ

در نگاه هاي استراتژيك ايران شرق به عنوان يك فاكتور تعيين كننده در نظر گرفته مي شود. به ويژه كه جمهوري اسلامي ايران سالهاي اخير تلاش نموده از بستر همكاري با كشورهاي همسايه در جهت تامين منابع ملي و گسترش صلح و امنيت در سطح منطقه سود برد. يكي از كانال هاي مورد توجه، كشورهاي شرق آسيا و شبه قاره مي باشد كه با ايران داراي اشتراكات فرهنگي بسياري بوده، از اين روي در استراتژي نگاه به شرق مي توان در مسير همگرايي با اين حوزه به موفقيت هاي زيادي نايل آمد بنابر اهميت اين موضوع، ايران تلاش كرده است تا از طرق مختلف روابط دوستانه اش را با اين كشورها توسعه دهد. يکي از حوزه هايي كه منافع مشترك دو طرف را بيشتر جلوه گر مي سازد بحث همكاري در زمينه انرژي است. كشورهايي مانند هندوستان در جهت پيشبرد توسعه صنعتي خود به شدت نيازمند واردات انرژي مي باشند. خط لوله صلح كه از پاكستان به هندوستان و كشورهاي ديگر شرق آسيا امتداد خواهد يافت، مي تواند امنيت اين كشورها را بيش از پيش به يكديگر وابسته نمايد و در حل و فصل منازعاتي مانند كشمكش هاي تاريخي پاكستان و هندوستان تاثيرگذار باشد و نقش مثبتي ايفا كند.
 پژوهش حاضر با روش توصيفي - تحليلي مبتني بر گردآوري و تجزيه و تحليل داده ها از منابع کتابخانه اي به رشته تحرير درآمده است .

 نسخه قابل چاپ

از دوره ساساني تاکنون 33 نقش برجسته در مناطق مختلف ايران: سلماس، شهر ري، تاق بستان، برم دلک، بيشاپور، تنگ قنديل، سرمشهد، فيروزآباد، گويوم، دارابگرد، نقش بهرام، نقش رجب و نقش رستم و نيز يک نقش برجسته در شمال افغانستان، در محلي موسوم به «رگ بي بي» واقع در ده کيلومتري جنوب شهر پل خمري(Khomri)  شناسايي شده و از سوي کاشفان و محققان داخلي و خارجي به طرق گوناگون مورد مطالعه و بررسي قرار گرفته اند.
نقش برجسته مورد بحث در اين نوشتار که در 23 کيلومتري غرب شهرستان کازرون و بر سينه صخره سمت راست تنگ چوگان بيشاپور حجاري شده است، يکي از پر بحث ترين و جنجالي ترين نقش برجسته هاي ساساني است که متاسفانه علي رغم مطالعات و تحقيقاتي که تاکنون در مورد آن انجام گرفته، تعلق و هويت واقعي آن هنوز به طور دقيق روشن نشده و محتواي تاريخي آن نيز هم چنان در پرده اي از ابهام باقي مانده است.
در اين مقاله، ضمن آوردن نظرات محققان مختلف پيرامون شخصيت اصلي و محتواي تاريخي نقش برجسته مذکور و نقد و بررسي هر يک از آن نظرات، سعي مي شود تا با استناد به شواهد باستان شناختي و قراين تاريخي ثابت شود که نقش برجسته مورد بحث متعلق و مربوط به دوران بهرام دوم (293 - 276 م.) پنجمين پادشاه ساساني است و محتواي تاريخي آن نيز مبين پيروزي بهرام دوم بر هرمزد «شاه سکستان، هند تا کرانه هاي دريا» است که به سال 283 ميلادي به وقوع پيوسته است.

 نسخه قابل چاپ

بررسي نقش راه هاي ارتباطي در پيوندهاي فرهنگي / تجاري به ويژه در منطقه شبه قاره با ايران، بر اساس داده هاي باستان شناختي، کوشش تازه اي است که اين مقاله سعي دارد به آن بپردازد.
از آن جا که علم باستان شناسي علمي رو به رشد است که در حال کشف بقاياي آثار انسان در طول تاريخ مي باشد، بهترين مدرک براي فهم روابط انساني است که همکاري نزديک بين کشورهاي همسايه را نشان مي دهد.
تحقيق و تفحص در تاثير و تاثر تمدن هاي سند و ايران با توجه به راه هاي ارتباطي و جريان مداوم داد و ستد در مسير اين راه ها، گره گشاي بسياري از مجهولاتي است که مردم اين منطقه وسيع در توسعه روابط و مناسبات مختلف خود در پي آن هستند.
اينکه تا چه اندازه عناصر فرهنگي از طريق تجارت از شرق به غرب و يا از غرب به شرق رفته و خاستگاه اوليه و واقعي آن ها کجا بوده، پرسش هايي است که اين مقاله تلاش مي کند به آن ها پاسخ دهد. و سرانجام به اين فرضيه پاسخ داده مي شود که مي توان با احياي مجدد راه هاي کهن به امنيتي قابل قبول براي ملت هاي ساکن در اين گستره عظيم جغرافيايي رسيد.

 نسخه قابل چاپ

آخرين دوره رشد و شکوفايي زبان فارسي در سند به امراي تالپور ختم مي شود که در قرن سيزدهم هجري قمري در حيدرآباد سند فرمانروايي داشتند و علاوه بر اينکه زبان فارسي زبان رسمي و درباري آنان بود، تاليفات عديده اي به اين زبان از خود بر جاي گذاشتند؛ تاليفاتي که در شمار آخرين آثار بازمانده فارسي در پاکستان محسوب مي شود.
يکي از اين آثار مناقب علوي است که در مناقب و فضايل امير مومنان حضرت علي (ع) در حيدرآباد سند نگاشته شده است. اين کتاب از چند جهت حايز اهميت است: اول اينکه به زبان فارسي است و از نظر ادبي درخور توجه است، ارزش معنوي و ديني دارد و از همه مهم تر شنيدن مناقب آن حضرت از زبان حاکم پاکستاني به زبان فارسي، تازگي دارد و قابل ملاحظه است. اين نسخه به قلم تواناي مير حسين علي خان تالپور نوشته شده است و در زمره جامع ترين و کامل ترين آثاري است که بطور يکدست و يکنواخت به فضيلت مقام و شان مولاي متقيان پرداخته است.
به لحاظ زباني، نويسنده با تلفيق خصوصيات زباني سبک خراساني، فني، واژگان رايج در بين فارسي زبانان در سند، استفاده از واژگان هندي و سندي به ايجاد سبک خاصي دست يافته است که در قرن سيزدهم قمري آن هم در شبه قاره، قابل توجه است.
از جهت ادبي نثر، اين کتاب به خصوص در ديباچه و توصيفات مربوط به حضرت علي (ع) مزين به انواع آرايه هاي ادبي از تشبيه، استعاره، کنايه، تلميح، سجع، ترصيع و ... است. هر چند کاربرد آرايه ها، کليشه اي و تکراري است؛ اما در مجموع به ايجاد نثري تقريبا هنري و زيبا منجر شده است.
مناقب علوي به صورت نسخه خطي منحصر به فرد در گنجينه شخصي تالپوران نگهداري مي شود و هنوز به زيور طبع آراسته نگرديده است. اين اثر مجموعا داراي 1760 صفحه مي باشد که به نثر فارسي و خط نستعليق تحريري نوشته شده است. معرفي و بررسي اين اثر به لحاظ زباني و ادبي، موضوع اين مقاله است.

 نسخه قابل چاپ

در کشور هندوستان و در طول قرن هاي متمادي، تنوعي از اديان و آيين هاي بشري، براي پاسخگويي به نيازهاي معنوي، به کار مي رفته و مذهب به طور قابل ملاحظه اي در امور سياسي، اجتماعي و اقتصادي سکنه اين منطقه ظهور و نفوذ داشته است. با نگاهي به اين اديان مي توان دريافت، ويژگي قابل ملاحظه آن ها تاثير و تاثر از يکديگر است. «سيکهيزم» به مثابه يکي از مصاديق اين امر، عصاره معنويت اسلام و هندو به شمار مي رود.
در مقاله حاضر قصد بر آن است تا با روش توصيفي ـ تحليلي نگاهي هرچند گذرا، بر نحوه شکل گيري و پيدايش اين طريقت داشته، معتقدات و اصول پايه اي اين ديانت و رهبران پايه گذار آن به خواننده معرفي گردد.

 نسخه قابل چاپ

انقلاب مشروطيت ايران تحت تاثير عوامل مختلفي شکل گرفت. يکي از اين عوامل تاثير روزنامه هاي فارسي زبان خارج از ايران بود. روزنامه ها به عنوان يک وسيله ارتباط جمعي در آن زمان داراي نفوذ بسيار زيادي گرديدند. روزنامه هايي که در خارج از ايران و به خصوص هندوستان چاپ مي شد، توسط روشنفکران مترقي و انقلابي اداره مي شد. آن ها از وضع سياسي و اجتماعي و اقتصادي دولت قاجار انتقاد مي کردند و با نوشتن مقالاتي وضع موجود را به باد انتقادي مي گرفتند. در هندوستان حدودا نوزده روزنامه به زبان فارسي چاپ و منتشر گرديد که در جنبش آزادي خواهي ايرانيان سخت موثر واقع شدند. اين پژوهش در نظر دارد روزنامه هاي فارسي زبان چاپ هند و تاثير آن ها را در انقلاب مشروطيت ايران بررسي نمايد. اين روزنامه ها در شهرهاي مختلف هند از سال 1822 به چاپ رسيد که در سال 1846 با چاپ 6 روزنامه فارسي به اوج خود رسيد و در سال هاي بعد نيز ادامه يافت. بر اين اساس مي توان هند را يکي از اولين پايگاه هاي تحولات فکري و فرهنگي ايرانيان در آغاز قرون معاصر ناميد که اين تحولات پيامدهاي سياسي و اجتماعي نيز در ايران به دنبال داشت که از جمله آن ها مي توان به انقلاب مشروطيت اشاره کرد.

 نسخه قابل چاپ

ايران و شبه قاره از ديرباز، با هم روابط فرهنگي و زباني و مذهبي و هنري و بازرگاني و صنعتي گسترده اي داشته اند. پيشينه  اين روابط به دوران مهاجرت آريايي ها برمي گردد. زماني که اين دو ملت شاخه هند و ايراني را تشکيل مي دادند و زبان و مذهب و نژادي يگانه داشتند. با گذشت زمان که اين دو ملت در دو اقليم جداگانه ساکن شدند، منش ها و خلق و خوي آنان نيز دگرگون شد. با اين حال مباني مشترک زباني و نژادي و فرهنگي آنان، هرگز از هم نگسيخت. اسطوره ها و انگاشته هاي مشترک ايرانيان و هندوان از همان زمان سامان يافت. با تشکيل حکومت هاي هخامنشي و اشکاني و ساساني پيوندهاي زباني و فرهنگي ميان اين دو قوم ادامه يافت که تاريخ نويسان شواهد فراواني از آن به دست داده اند. پس از اسلام اين پيوندها فزوني گرفت و به ويژه از زمان غزنويان رو به پيشرفت و فزوني نهاد و زبان فارسي در درازاي نزديک به نه قرن زبان رسمي امرا و دربارهاي پادشاهان هندوستان به شمار مي آمد. با نفوذ انگليس در اين کشور، اندک اندک زبان انگليسي جاي زبان فارسي را گرفت و اين ميراث ارزشمند و مشترک دو ملت در زماني کمتر از يک قرن، رونق خود را از دست داد. در اين نوشته به روند تاريخي نفوذ زبان و فرهنگ ايران در شبه قاره با روش تحليل متون تاريخي مي پردازيم.

 نسخه قابل چاپ

در اين پژوهش چگونگي «عرفان در مطلع الانوار امير خسرو دهلوي» بررسي شد و به اين سوالات پاسخ داده شد:
حضور الفاظ و اصطلاحات صوفيانه در مطلع الانوار چگونه است؟
مقامات و احوال در آن چگونه مطرح شده و به چه معني به کار رفته است؟
در اين پژوهش ابتدا عناصر عرفاني مطلع الانوار جستجو و پس از طبقه بندي آن ها به مقامات و احوال و تفکيک کاربرد حقيقي و مجازي آن ها؛ با ساير اصطلاحات کتاب هاي عرفاني، مقايسه اجمالي انجام شد. پس از انجام پژوهش اين نتيجه به دست آمد که مطلع الانوار يک کتاب اخلاق عرفاني است و اصطلاحات عرفاني فراواني در آن، به شکل حقيقي و مجازي به كار رفته است. اصطلاحات عرفاني که در معني اصطلاحي خود به کار رفته است، عبارت است از:
دسته اول: مقامات طلب، فقر، توکل و رضا، و احوالي مانند عشق، شوق و فنا.
دسته ي دوم: اصطلاحات عرفاني که در معني مجازي به کار رفته است.
گذشته از اين ها امير خسرو به عناصر تربيتي صوفيه هم اشاره کرده است مانند اخلاص، همت، قناعت، پيروي از پير و آدابي مانند خلوت.
همچنين در اين کتاب از معرفت خداوند و آموزه هاي اخلاقي-عارفانه فردي و اجتماعي نيز سخن رفته است و در اين پژوهش به اشاره و ارايه ماخذ آن ها اکتفا مي شود. لازم به ذکر است اين پژوهش با حمايت معاونت پژوهشي دانشگاه الزهرا صورت گرفته است و بدين وسيله از آن حوزه محترم سپاسگزاري مي شود.

 نسخه قابل چاپ

آثار و تعابير عرفاني به دليل امکان ايجاد تحول و دگرگوني در چگونگي ارتباط آدمي با دنياي پيرامون، اشيا و فرآيند هاي بيروني و بازآفريني حقايق هستي، بستري مناسب جهت ايجاد معنا و تفاسير معنوي به شمار مي آيد. به بيان ديگر اين دسته از آثار مکتوب گذرگاهي است از دنياي واقعي به جهان آرماني. تحول، صيرورت و پايگاهي براي گذشتن و فرارفتن به سوي مدينه غايات و وصول به مرحله اي از معنويت و عرفان که نه عقل را از آن خبر است و نه حس را بدان راه است. يکي از آثاري که در همين راستا به رشته تحرير درآمده، کتاب «دقايق المعاني» تاليف «سيدمحمد بن جعفر حسيني مکي» از مولفان قرن نهم است.
موضوع نسخه، بحث و بررسي پيرامون «علم بدايت و نهايت، توحيد و وحدت، مشيت و قدرت و صفات حق، نور اصل و اسرار آن، ماهيت و احکام ايمان، اسرار کلام اله، وصول به حق، احکام ولايت، اسرار عشق و ... با بهره گيري از بياني اديبانه و عرفاني» است.
نثر کتاب در اکثر موارد پيرو سبک «مرسل عالي» است؛ اما در مواردي نيز به اغلاق و تعقيد سوق مي يابد.
در اين مقاله، بررسي ادبي و محتوايي نسخه، ابواب و فصول آن، ويژگي هاي زباني و ارزش هاي ادبي و ... مورد نظر بوده است.
هدف از اين تحقيق، احياي يکي از ذخاير مکتوب قرن نهم به عنوان بخشي از پيشينه فرهنگي، ادبي و عرفاني اين سرزمين است؛ از اين رو انجام پژوهشي درخور و مستقل در اين زمينه، ضروري به نظر مي رسيد. با توجه به تک نسخه اي بودن متن، روش «تصحيح قياسي» مدنظر قرار گرفت. علاوه براين محتواي عرفاني، ادبي و سبکي نسخه به روش «تحليل محتوا» مورد بررسي واقع شد.

 نسخه قابل چاپ