بانک مقالات جغرافیا

درک و شناخت وضعيت شهرها، نقاط ضعف و قوت، توانها و کمبودهاي آنها در برنامه ريزي شهري، نه تنها موجب ارائه طرحها وبرنامه هاي غني تر مي گردد بلکه نوعي ضرورت محسوب مي شود. ميزان توسعه انساني هر شهر معياري براي تعيين جايگاه آن به شمار مي آيد که در مقايسه شهرها و ارائه برنامه هاي توسعه مورد استفاده قرار مي گيرد.
متغيرها و پارامترهاي گوناگوني درتعيين توسعه انساني دخالت دارند. مقايسه جداگانه هر متغير، ترتيب قرار گرفتن هر شهر را در جدول تغيير مي دهد و موجب سردرگمي برنامه ريزان مي شود HDI، «شاخص توسعه انساني» به عنوان معيار ترکيبي براي مقايسه توام شهرها از نظر متغيرهاي متعدد مورد استفاده قرار مي گيرد. در اين مقاله 34 متغير نرم سازي شده، مورد مطالعه قرار گرفته و با روشهاي پيشرفته آماري (تحليل عوامل) کاهش يافته و به صورت ترکيبي در عوامل معني دار ارائه گرديده است، درصد سهم هر عامل در توسعه انساني تعيين گرديده است. در اين جهت، درجه اهميت هر عامل را نيز بيان کرده و نسبت به ارائه الگويي براي رابطه بين شاخص توسعه انساني (HDI) و عوامل معين شده مي پردازيم.

 نسخه قابل چاپ

اصولا افزايش طبيعي جمعيت و در واقع رشد عرضه نيروي کار درنواحي روستايي بيشتر از نواحي شهري است؛ اين امر باعث شده که بهره دهي روستايي کاهش يابد و تفاوت درآمدهاي روستايي و شهري بيش از پيش معنا دارشود و در نتيجه برشتاب مهاجرت به شهرها افزوده گردد.
در سيستان و بلوچستان عواملي از قبيل رکود اقتصادي در روستاها، بيکاري تعداد زيادي از نيروي مازاد بخش کشاورزي، عدم گسترش مناسب زير ساختهاي خدماني در روستاها، خشکسالي و سيلابهاي پي در پي درمنطقه از يک سو و وجود زمينه هاي اشتغال و درآمد نسبي بهتر در شهرها، امکان اشتغال و فعاليت در آن سوي مرز (پاکستان و کشورهاي حاشيه خليج فارس) و غيره بر شدت مهاجرتهاي روستايي در دهه هاي اخير دامن زده است؛ چنان که از سال 1345 تاکنون بيش از 000/600 نفر فقط از سيستان به خارج از منطقه مهاجرت کرده اند. اين روند پيامدهاي متعددي بر مبدا و مقصد مهاجرت در پي داشته است؛ که از آن جمله مي توان به خالي شدن بسياري از روستاها از سکنه، به انفعال کشيده شدن جمعيت باقيمانده در روستاها، گسترش حاشيه نشيني شهري، دامن زدن به ناهنجاريهاي اجتماعي و اخلاقي در شهرها، عدم پوياي اقتصاد ملي و منطقه اي و در مجموع عدم توسعه شهري و روستايي مناسب در منطقه، اشاره نمود.
بمنظور تعديل روند مهاجرتهاي روستايي در اين استان بايستي به نکات زير توجه کرد؛
1- ضرورت کاهش عدم تعادل فرصت هاي اشتغال در شهر و روستا
2- تامين نيازهاي اساسي و خدمات زير بنايي در نواحي روستايي
3- توسعه و توجه بيش از پيش به بخش کشاورزي در منطقه
4- گسترش صنايع کوچک، کاربر و صنايع جنبي فعاليتهاي کشاورزي در استان
5- تامين سرمايه و جهت دهي سرمايه هاي کوچک در بخش توليد و توسعه روستايي

 نسخه قابل چاپ

مساله زمینهای شهری در شرایط رشد فزاینده اقتصادی و توسعه تکنولوژی که موجب توسعه بی سابقه شهرها و جمعیت شهری در دنیا عموما و در کشورهای جهان سوم خصوصا گردید، امروزه بصورت مساله حاد و فوتی در آمده است. صاحبنظران بر این عقیده هستند که وسعت و جمعیت شهرهای جهان سوم در مدت کوتاهی دو برابر گردیده و این رشد سریع تاثیرات مهمی بر عرضه زمین شهری و تقاضا برای آن بر جای گذاشته است.

به همین دلیل تحت کنترل در آوردن زمین، این منبع حیاتی بشر که دو ویژگی مضاعف (عرضه تولید و کالا بودن در آن واحد) را دارد، اهمیت ویژه ای پیدا کرده است. اما سوال اینجاست که چه نوع کنترلی و توسط چه کسی؟ آیا زمین باید در ید دولت باشد و یا بخش خصوصی؟ اگر دولت کنترل کند آن وقت چه تضمینی وجود دارد که دولت بهتر از بخش خصوصی عمل نماید؟ زیرا نقشی که زمین در عرصه های مختلف اقتصاد سرمایه داری خصوصا رابطه مالکیت زمین، ارزش افزوده و فرآیندهای انباشت سرمایه، دارد سبب گردیده که زمین همیشه به عنوان منبع اولیه ثروت و شاخص پرستیژ اجتماعی به حساب آید و آنکس که زمین را در اختیار دارد می تواند سیاست ارضی آینده شهرها را رقم بزند.

لذا هدف اولیه این مقاله به بحث کشیدن مساله اداره زمین شهری در دو عالم نظری و عملی که در این رابطه سیاست 5 کشور با اقتصاد متفاوت مورد بررسی قرار می گیرد تا نظرات موافقین و مخالفین در خصوص کنترل و مالکیت خصوصی و یا عمومی زمین و نتایج عملی آن ارزیابی شود.

در پایان بر اساس مواجه با مسائل حادی که در این مقاله ذکر آن رفت این سوال مطرح می شود که چه سیاستهایی، برنامه هایی و یا نحوه کنترلی در مقابله با این مسایل باید بکار بست؟

بنابراین برای پایه گذاری سیاستی معین، درک محتوای برنامه ریزی کاربردی زمین و دانستن رابطه متقابل بازار آزاد و دخالت دولت از ضروریات است.

 نسخه قابل چاپ

ارزش و اعتباری که مردم جوامع مختلف و محیطهای گوناگون جغرافیایی برای زمان قایلند با یکدیگر تفاوت دارد. آهنگ زندگی نه تنها در میان مردم کشورهای مختلف بلکه در درون یک کشور نیز یکسان نیست. درک شیوه برخورد مردم با عامل زمان راهنمای بسیار مناسبی در مقایسه و تطبیق فرهنگها می باشد. در این مطالعه با بکارگیری روشهایی ساده و تمرکز بر روی شاخصهایی عمومی نظیر: میزان دقت ساعتهای نصب شده در بانکها، سرعت حرکت عابرین پیاده، سرعت عمل مسئول فروش یک باجه پستی در انجام درخواستی معین و ... اهمیت زمان در نزد مردم شش کشور و 36 شهر بزرگ در ایالات متحده سنجیده شده که بخوبی تفاوت میان آهنگ زندگی مردم را در محیطهای جغرافیایی متفاوت نشان می دهد.

 نسخه قابل چاپ

ژئوپليتيک از زمان وضع واژه آن توسط کيلن در سال 1899 م تاکنون، ضمن اينکه دچار فراز و نشيب بوده است از نظر مفهومي نيز دچار شناوري بوده و نتوانسته است از شفافيت و ثبات نسبي برخوردار شود. اين امر بر ابهام آن افزوده، بطوريکه تعريف نسبه جامعي که بتواند به هويت علمي آن کمک نمايد ارايه نشده است. در تعاريفي که تاکنون از ژئوپليتيک به عمل آمده، غلبه با آنهايي بوده که سعي داشته اند از آن به عنوان دانش مطالعه رابطه يکسويه و جبري تاثير عوامل جغرافيايي بر سياست ياد کنند.
هر چند تعاريف محدودتري در خصوص رابطه دو طرفه بين آنها و نيز تحليل فضايي مناسبات و ساختار قدرت و رقابت جهاني نيز ارايه شده است، لکن همه آنها فاقد جامعيت نسبي بوده و هر کدام بخشي از موضوع را مورد توجه قرار داده اند. در اين مقاله نگارنده ضمن بررسي قريب به 20 مورد تعريف ارايه شده از سوي صاحبنظران خارجي و ايراني درباره ژئوپليتيک، تعريف جديدي را بر پايه ارتباط متقابل سه عنصر جغرافيا، قدرت و سياست ارايه مي دهد که نسبت به تعاريف ديگر از جامعيت بيشتري برخوردار است. آنگاه تعريف مزبور را در قالب يک مدل سه وجهي توضيح بيشتري مي دهد.

 نسخه قابل چاپ

کاوش در سرگذشت علوم مختلف، بسياري از زواياي پنهان در سير تکوين دانشهاي انساني را آشکار مي سازد. در اين ميان، برخي ويژگيها در بين علوم مختلف، مخصوصا در مراحل آغازين شکل گيري و استقلال آنها، مشترک به نظر مي رسند. از جمله اين خصايص مشترک مي توان گرايش به تبيين تک بعدي، يا تک عامل نگري در تحليل پديده ها اشاره کرد. بدين سان، در نوشتار حاضر، اين فرضيه مطرح شده است که بنابر عللي چند (که برخي از آنها مورد اشاره قرار گرفته اند)، مکاتب جبرگرا (جبر جغرافيايي، جبر اجتماعي، جبر ژنتيکي و ...) گرايشهايي هستند که متعلق به دوره هاي اوليه تکوين علوم جديد مي باشند. گرايشهاي جبرگرا زماني پديد آمده اند که علوم مختلف از يکديگر جدا شده و براي اعلام موجوديت بر نقاط تمايز خود پافشاري بيشتري کرده اند. اين گرايشها نظريات بديعي هستند که کل پارادايم حاکم بر حوزه هاي علمي سابق را دگرگون کرده اند. در اين ميان، آنچه جالب توجه است قدرت بالاي تبيين گري، پيشگويي و درجه قابل توجهي از اعمال کنترل بر پديده هاست که در اين گونه نظريات، وجود دارد (به صورت تصوري). اما گرايشهاي سالهاي اخير در حوزه علوم مختلف مبتني بر ايجاد ديدگاه هاي بين رشته اي (Inter Disciplinary) و در جهت استفاده بهينه از ظرفيت هاي اين علوم در ارتباط با يکديگر است و البته ما را، يک گام ديگر از مکاتب و نظريات تک عامل نگر دور مي سازد.

در جغرافيا نظريه «جبر جغرافيايي»، در قرن نوزدهم توسط متفکريني چون ريتر، راتزل، باکل و … شکل گرفت. اين خود تجلي ديگري از امري عام بود که در فرضيه خود به آن اشاره داشته ايم.

 نسخه قابل چاپ

پيشرفت علم و تکنولوژي در قرن اخير باعث تسلط انسان بر طبيعت شد. طبيعت براي انسان مفهوم ديگري پيدا کرد و ارتباط پايدار انسان با طبيعت بر هم خورد. در زمينه کشاورزي، «انقلاب سبز» نتيجه همين جريان فکري و تکنولوژيک مي باشد. انسان با ابزارهاي مدرني مانند کودها و سموم شيميايي، ماشين آلات کشاورزي، بذرهاي اصلاح شده و ... به جان طبيعت افتاد تا حداکثر محصول را به چنگ آورد.
اما امروزه اختلالهاي زيست محيطي و اجتماعي ناشي از مدرنيزاسيون موجب شده که به نظام توليدي ديگري بينديشيم. ما از يک طرف به تکنولوژي مدرن مجهز شده ايم و از طرف ديگر با فن آوري بومي خود روبرو هستيم. کشاورزي پست مدرن در واقع بازيابي فن آوري بومي است بدون اينکه بخواهيم دستاوردهاي تکنولوژي مدرن را يکسره کنار بگذاريم. در اين صورت خواهيم توانست يک نظام کشاورزي سازگار با شرايط محيطي و اجتماعي سرزمين خود طراحي نماييم

 نسخه قابل چاپ

دامداري اقتصاد عمده عشاير و اقتصاد درجه دوم غالب روستاهاي ايران است و لذا پس از کشاورزي بيشترين حجم و انواع ياريگري و مشارکت در پيرامون آن شکل گرفته و نهادينه شده است که در اينجا تنها به شرح متداولترين ياريگريها در زمينه چراي دامها مي پردازيم.
در ايران هنگامي که نام گله و چوپان به ميان مي آيد، بلافاصله گله گوسفند و شبان به ذهن متبادر مي شود. اين مقاله نشان مي دهد که تعداد گله ها بيش از آن است که در نظر اول به چشم مي آيد و هر چه دامداري در مناطقي از ايران عمده تر مي شود. تخصص و تقسيم کار بيشتري در اين زمينه به وقوع مي پيوندد. اين مساله درباره چوپانان نيز صادق است. پس از اشاره به انواع گله و شبان به ياريگريهاي مربوط به سه شيوه چرانيدن دامها، استخدام کارگزاران گله «گي گله» (چراي نوبتي دامها) و شيوه ترکيبي اين دو پرداخته شده است.

 نسخه قابل چاپ

با توجه به شرایط توپوگرافی سواحل دریای سرخ بخصوص در نیمه جنوبی آن که از دو طرف بوسیله ارتفاعات بلندی احاطه شده است و بعضا این ارتفاعات تا حاشیه ساحل امتداد دارند و سیستم های سینوپتیکی حاکم بر منطقه در دوره سرد سال سبب می شود در نیمه جنوبی دریای سرخ جریانهای جنوب – جنوب شرق و در نیمه شمالی آن جریانهای هوایی شمال – شمال غرب ایجاد شود. این دو جریان مخالف در منطقه ای بین عرض 18 تا 22 درجه شمالی بر روی دریای سرخ به هم رسیده و همگرا می شوند.

در شرایطی که تراف شمال آفریقا عمیق شده و بر روی مصر و سودان گسترش می یابد منطقه همگرائی دریای سرخ فعال شده و در زیر منطقه همگرائی با تراف به سمت شرق حرکت کرده و بارشهای شدید را بر روی جنوب و جنوب غرب ایران ایجاد می کند.

 نسخه قابل چاپ

آبخان دشت نیشابور با وسعتی معادل 3200 کیلومتر مربع، بخش میانی حوضه آبریز کالشور نیشابور را تشکیل می دهد. آب ذخیره شده در آبخان این دشت از راهها و مسیرهای مختلف وارد آن می گردد. بخشی از طریق نفوذ مستقیم نزولات جوی است که در سطح دشت نازل می شود، قسمتی از راه نفوذ در بستر رودخانه ها، بویژه در محدوده مخروط افکنه ها، بخشی به صورت نفوذ جانبی از ارتفاعات اطراف می تواند وارد آبخان گردد و بالاخره قسمتی از آب نفوذ کرده به مخزن از نفوذ آب برگشتی کشاورزی، صنایع و فاضلاب چاههای جذبی در شهرها و روستاها می باشد.

با توجه به این که کیفیت آب آبخان دشت نیشابور از نظر تیپ در نقاط مختلف آن متفاوت است و بویژه این که جریان دائمی آب شور از وسط دشت عبور می کند، این سوال پیش می آید که کدام عامل و یا چه عواملی عمده در تفاوت کیفی آب و یا شور شدن آن نقش دارند. با توجه به آنچه در مقاله آمده است، مشخص شده که سه عامل مهم یعنی سازنده های زمین شناسی؛ اقلیم حاکم بر منطقه، افت مستمر سطح آب زیرزمینی آبخان در اثر اضافه برداشت توسط چاههای عمیق، در این رابطه نقش موثر دارند.

- عامل زمین شناسی: رسوبات تخریبی میوسن که دارای املاح قابل حل زیادی هستند، در بخش جنوب شرقی حوضه و نیز در حاشیه ارتفاعات شمالی و جنوبی پراکنده بوده و سبب شور شدن آب سطحی و زیرزمینی می شوند.

- اقلیم حاکم بر منطقه: بویژه بالا بودن درجه حرارت هوا، در سطح دشت سبب تبخیر زیاد آب و افزایش املاح آن می گردد.

- عامل اضافه برداشت: سطح آب زیرزمینی آبخان بطور مداوم از سال 1371 به این طرف در اثر اضافه برداشت توسط چاههای عمیق هر ساله بطور متوسط حدود 0.2 متر افت می نماید. افت مستمر سطح آب زیرزمینی سبب افزایش املاح آب گشته و هر چند افت سطح آب زیرزمینی بیشتر می شود بر مقدار املاح آن نیز اضافه می گردد.

 نسخه قابل چاپ

حومه نشینی و گسترش حومه ای شهرها، بنیادی ترین بخش شهرها در سده بیستم است. گسترش حومه ای، تا اندازه ای ناشی از فرایند کانونی نبودن (عدم تمرکز) است که با پیدایش خودرو در پایان دهه 1880 آغاز شده است؛ هر چند الگوی گسترش در مراحل گوناگون گسترش شهرها، در پی عاملهای گوناگون، شکلهای گوناگون به خود گرفته است. 

ریخت و ساختار شهرها، ناشی از عاملهای بی شمار اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و جمعیتی است. هیرش در سال 1973، در مقاله خود با نام «عصر ما در شهرهای چند هسته ای» می نویسد: «تغییرهایی در الگوی گسترش حومه ای پدید آمده است که دستاورد آن، ما در شهرهای چند هسته ای خواهد بود.» هم اکنون پس از گذشت بیش از 20 سال، این الگو، در بسیاری از بخشهای ما در شهر دیده می شود.

نخستین بخش این مقاله، پدیده حومه نشینی و الگوهای کانونی نبودن (عدم تمرکز) را بررسی می کند. دیدگاههایی واکاوی خواهند شد که گمان می شود پیش بینی کننده درخوری برای ریخت گسترش شهرها بوده اند. در بخش آینده، عاملهایی بررسی می شوند که پیدایش الگوهای نوین گسترش شهرها را به دنبال داشته اند و نظریه های پیش بینی کننده ریختهای نوین الگوهای حومه نشینی، مورد بحث قرار خواهند گرفت.

 نسخه قابل چاپ

عوامل هيدرواقليم مانند بارش (شدت، مدت و ميزان)، دما از نظر ذوب – انجماد در وقوع زمين لغزشها نقش مهمي ايفا مي کنند. آستانه هاي تاثير عوامل مزبور بسته به ويژگيهاي مناطق، متنوع مي باشد. در برخي مناطق بارشهاي تجمعي، در برخي ديگر بارشهاي روز حادثه و در مناطقي که دوره سخت برف و يخبندان را در بخشي از سال تجربه مي کنند، فرايند ذوب – انجماد موثر مي باشد. تحقيق در مورد آستانه هاي اقليمي در سراسر جهان تقريبا از چند دهه قبل آغاز گرديده است و نتايج تحقيقات نيز ارايه گرديده است. در اين مقاله نتايج مزبور مورد بررسي قرار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

یکی از بزرگترین مسائل پیچیده زیست محیطی، مساله نوسانات غیره منتظره آب و هوایی و آثار مخرب آن در آینده است. لذا اجرای هر گونه طرح پژوهشی توسط مراکز پژوهشی و دانشگاهها می تواند راهگشایی در پیشگیری از این مساله حیاتی باشد.

هدف این طرح پژوهشی شامل مطالعه ای است از روند بارندگی در ایستگاه هواشناسی مشهد، از تاریخ تاسیس و تغییرات احتمالی در ده سال اخیر در مقایسه با چهل و سه سال قبل از آن به عنوان علامتی از نوسانات غیره منتظره آب وهوایی یا علامتی از تغییر اقلیم. در این بررسی اجمالی، آمار بارندگی روزانه شهر مشهد از سال 1329 لغایت 1372 جمع آوری و در دو مقطع زمانی 1362- ۱۳۲۹و 1372-1362 مورد مقایسه و تحلیل قرار گرفته است. بررسیهای انجام شده نشان می دهد که میانگین و پراکنش بارندگی در فصلها و ماهها متفاوت است ولی با طولانی تر کردن طول دوره آماری ولحاظ نمودن سایر پارامترهای موثر اقلیمی از قبیل دما، تابش آفتاب و میزان بارش امکان اظهار نظر وجود خواهد داشت.

 نسخه قابل چاپ

تنوع اقليمي موجب پيدايش مراتعي با کيفيت پوشش گياهي در مناطق مختلف کشور ديده گرديده است. بنابراين بايد انتظار داشت که نظامهاي بهره برداري از انواع مرتع داري تنوع باشد. مقاله حاضر اين نظامها را طبقه بندي کرده و به شرح آن پرداخته است. اقوامي که در نقاط مختلف ايران به دامداري مي پردازند، متناسب با نوع مرتع موجود، شيوه هاي گوناگوني را براي بهره برداري اتخاذ کرده اند. اين شيوه ها روابط تکنيکي و انساني را در بهره برداري از مراتع شامل مي شود و در مجموع يک نظام بهره برداري را شکل مي دهد. در اين مقاله سعي شده است که اثرعوامل طبيعي بر نظامهاي بهره برداري از مراتع ثابت شود ولي اثرعوامل ديگر از قبيل مسائل تاريخي، فرهنگي و تراکم جمعيت بي اهميت تلقي نشده است. اگر دو قوم را در يک اقليم يکسان يافتيم که در نظامهاي بهره برداري از مرتع دچاراختلاف هستند، بايد متوجه عوامل ديگر باشيم. مثلا ممکن است ساخت فرهنگي آن دو قوم متباين بوده که در برخورد با يک اقليم مشخص واکنشهاي متفاوتي داشته اند.

 نسخه قابل چاپ

خاندانهايي که در شهر يزد زندگي مي کنند از نظر منشا تاريخي به شش گروه تعلق دارند که عبارتند از: زردشتيان، سادات، طوايف و عشاير، طبيبان، خوانين و مهاجرين شهرهاي ديگر. اين شش گروه ترکيب جمعيتي شهريزد را تشکيل مي دهند که بدون هيچ تمايزي در ميان يکديگر زندگي مي کنند. بطوري که اختلاط مداوم اين گروهها منجر به پيدايش خاندانهايي با نامهاي ديگري شده است. اين خاندانها را مي توان براساس نام خانوادگي به 9 گروه تقسيم کرد. بسياري از خاندانهاي شهريزد منشا اهداي موقوفات، ايجاد تاسيسات عمومي، واحدهاي توليدي و ... بوده اند. بنابراين پيش از بررسي موضوعات مربوط به تاسيسات عمومي و توليدي، موقوفات و ... لازم است که خاندانهاي شهريزد را بشناسيم و درباره نام و نسب آنها تاملي داشته باشيم.

دانستن اينکه چه خاندانهايي در يزد موجبات گسترش اقتصادي و تحولات فرهنگي شده و منشا ايجاد قنوات و ابواب البر و تاسيسات عمومي و بالاخره کارخانه ها و کارگاههاي مهم بوده اند از وسايل ره يابي به نحوه تاثير فرهنگي و مدني آنهاست.

در اين مطالعه اجمالي اساس کار مبتني بر اطلاعات شفاهي و افواهي و دفتر راهنماي تلفن شهري بوده است. بنده تصور مي کنم که براي ديگر شهرهاي ايران هم ضرورت دارد که تحليلي در نامهاي خانوادگي و تعيين تيره هاي خانوادگي و تبيين تيره هاي خانداني انجام شود.

 نسخه قابل چاپ