بانک مقالات علوم اجتماعی

تجارب سال هاي گذشته گوياي آن است كه در مجموع، امور تربيتي نتوانسته به موفقيت هاي چشمگيري دست يابد. بنا به ديدگاه غالب صاحب نظران، كارشناسان و پژوهشگران، علت اين ناكامي را بايستي در فقدان تبيين مباني نظري فعاليت هاي تربيتي، كمبود الگوها و نبود برنامه هاي روشن و واضح جست و جو كرد. با توجه به وضعيت فعلي امور تربيتي و مشكلات مربوط به آن، اين پژوهش درصدد است تا ضمن استنتاج و اقتباس از مكتب عرفان اسلامي، الگويي نظري را براي سامان دهي و جهت دهي فعاليت هاي امور تربيتي معرفي نمايد. با توجه به اين هدف، پرسش هاي اصلي اين مطالعه عبارتند از: 1) آيا عرفان اسلامي مي تواند مبناي نظري ايجاد الگويي جديد براي فعاليت هاي امور تربيتي قرار گيرد؟ 2) در صورت مثبت بودند پاسخ، اين الگو از چه عناصر و ارتباطاتي تشكيل مي شود؟ نتايج اين پژوهش نشان مي دهد، با توجه به معناي عرفان و همچنين ويژگي هاي مشتركي كه با تربيت دارد، در درجه نخست اين امر؛ يعني ايجاد الگو امكان پذير است. از سوي ديگر، تربيت عاطفي با محوريت عشق پروري، تربيت اخلاقي، تربيت هنري (زيبايي شناسي) و خودشناسي، اركان اصلي اين الگوي پيشنهادي را تشكيل مي دهند.

 نسخه قابل چاپ

هدف از اين پژوهش، ارزيابي ويژگي هاي روان سنجي فرم فارسي پرسش نامه پرخاشگري باس و پري (AQ)،‌ بوده است. بدين منظور، يك گروه نمونه 209 نفري از دانشجويان دانشگاه شيراز به طور تصادفي انتخاب شد. تمام آزمودني ها به فرم فارسي پرسش نامه پرخاشگري و مقياس آسيب رواني عمومي (فرم كوتاه SCL-90-R) پاسخ دادند. اعتبار پرسش نامه هاي پرخاشگري از راه سه روش آلفاي كرونباخ، بازآزمايي و تنصيف مورد تحليل قرار گرفت كه به ترتيب، ضرايب 0.78, 0.89 و 0.73 به دست آمد. روايي اين پرسش نامه نيز، از راه شاخص هاي روايي همگرا، همزمان و تحليل عوامل مورد بررسي قرار گرفت. روايي همگراي پرسش نامه پرخاشگري با محاسبه ضريب همبستگي زير مقياس هاي اين پرسش نامه با يكديگر و با كل پرسش نامه، تاييد شد كه اين ضرايب ميان 0.37 تا 0.78 متغير و معنادار بودند (p<0.001). روايي همزمان نيز با به كارگيري مقياس آسيب رواني عمومي، برآورد شد كه ضريب همبستگي (0.34) ميان پرسش نامه پرخاشگري و آسيب رواني عمومي معنادار بود (p<0.01). نتايج تحليل عوامل با استفاده از روش هاي مولفه هاي اصلي و چرخش واريماكس، نشان داد كه اين پرسش نامه، از چهار عامل خصومت، پرخاشگري جسماني، پرخاشگري كلامي و خشم تشكيل شده است. اين عوامل، بيشتر از 46 درصد واريانس كل را تبيين مي كنند. ديگر نتيجه پژوهش، گوياي وجود تفاوت ميان پسران و دختران از نظر هر يك از عوامل پرخاشگري بوده است. اما اين تفاوت فقط در عوامل پرخاشگري جسماني و خشم معنادار بوده است (p<0.01). نتيجه نهايي اين كه، فرم فارسي پرسش نامه پرخاشگري، مي تواند در موقعيت هاي پژوهش آزمايشگاهي و درماني مورد استفاده قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

در اين پژوهش، محروميت تحصيلي فرزندان در ايران و عوامل تعيين كننده آن با رويكردي جامعه شناختي و جمعيت شناختي در دو سطح فرد و خانوار مورد بررسي قرار گرفته است. در سطح فردي، تاثير ويژگي هاي اجتماعي- جمعيتي خانواده و برخي عوامل فردي بر وضعيت تحصيل هر يك از فرزندان واقع در سنين 17 تا 30 سال و در سطح خانوار، نقش عوامل مربوط به خانوار در تعيين تعداد فرزندان محروم از تحصيل در خانوار، اندازه گيري شده است. روش تحقيق در اين پژوهش از نوع تحليل ثانويه داده ها و اطلاعات مربوط به طرح «آمارگيري از ويژگي هاي اقتصادي - اجتماعي خانوار» در ايران است كه به وسيله مركز آمار ايران، در سال 1380 به اجرا درآمده است.
نتايج تحليلي داده ها بيانگر آن است كه از ميان عوامل فراوان جمعيت شناختي در خانواده ها در درجه اول، بعد خانوار و سپس تعداد فرزندان در خانواده، در تعيين وضعيت تحصيل فرزندان از اهميتي ويژه برخوردار است و از ميان عوامل گوناگون اقتصادي و اجتماعي خانوارها، محل سكونت خانوار، ميزان تحصيلات سرپرست خانوار، هزينه خدمات فرهنگي خانوار و نيز كيفيت مسكن خانوار بيشترين ميزان تاثير را بر شانس بهره مندي فرزندان از تحصيلات بالاتر داشته است. افزون بر متغيرهاي يادشده، وضعيت زناشويي سرپرست خانوار نيز بر احتمال داشتن يا نداشتن فرزند محروم از تحصيل در خانواده موثر بوده است. همچنين از ميان عوامل فردي مورد پژوهش در اين تحقيق، شيوه رفتار مادر با فرزند در مقايسه با رفتار پدر، داراي بيشترين تاثير بر عملكرد تحصيلي فرزندان ايراني بوده و نقشي مهم در تعيين سطح تحصيلات فرزندان داشته است.

 نسخه قابل چاپ

اين پژوهش به بررسي تاثير سكونت و عدم سكونت دانشجويان دختر و پسر رشته مهندسي و علوم پايه بر عملكرد تحصيلي، تعهد حرفه اي، خوداثربخشي و ادراكات آنان از محيط دانشكده پرداخته است. اين مطالعه به پيوست پژوهش هاي پيشين صورت گرفت كه در آن تاثير محل سكونت بر سازگاري و عملكرد تحصيلي در جوامع و فرهنگ هاي مختلف مورد بررسي قرار گرفته بود. نتايج به دست آمده گوياي اثرمعنادار زندگي خوابگاهي بر سازگاري و عملكرد دانشجو به واسطه جنسيت بود. در اين مطالعه زندگي خوابگاهي بيشترين اثر مثبت را براي دانشجويان دختر نشان داد. به ويژه دانشجويان دختري كه در خوابگاه زندگي مي كردند تعهد حرفه اي بالاتر و عملكرد تحصيلي بهتري را در مقايسه با دانشجويان دختر و پسر غيرخوابگاهي از خود نشان دادند. نكته جالب توجه اين بود كه صرفنظر از اين اثرات مثبت، دختران دانشجويي كه در خوابگاه زندگي مي كردند به نسبت ديگر دانشجويان ادراكات منفي تري نسبت به محيط دانشكده خود داشتند. بر اساس اين پژوهش محل سكونت تاثيرمعناداري بر تعهد حرفه اي، عملكرد تحصيلي يا ادراك از محيط دانشكده در دانشجويان مرد نشان نمي دهد. همچنين محل سكونت تاثير معناداري بر احساس خود اثربخشي دانشجويان دختر نداشت. در حالي كه دانشجويان پسر خوابگاهي خود اثربخشي بالاتري را نسبت به دانشجويان پسر غيرخوابگاهي نشان دادند. كاربردهاي يافته هاي اين تحقيق براي توسعه تئوري رشد دانشجو و آموزش عالي و همچنين محدوديت هاي آن مورد بحث قرار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

در همه نظريه هاي شناختي اعتقاد بر اين است كه سوگيري در فرآيند پردازش اطلاعات، نقش مهمي در ايجاد و تداوم اختلال هاي هيجاني بازي مي كند. در اين پژوهش سوگيري هاي حافظه آشكار و نهان براي اطلاعات داراي بار هيجاني، در افراد مبتلا به افسردگي مورد بررسي قرار گرفته است. جامعه آماري اين پژوهش، دانشجويان دانشگاه اراك بوده اند كه با به كارگيري پرسشنامه افسردگي بك (1978) و پرسشنامه سلامت عمومي گلدبرگ و هيلر (1979) در دو گروه افراد مبتلا به افسردگي (20 نفر) و افراد عادي (20 نفر) جايگزين شدند. در اين پژوهش از چهار نوع كلمه (مرتبط با افسردگي، مرتبط با تهديد اجتماعي، مثبت و خنثي) استفاده شد. براي ارزيابي حافظه آشكار و نهان به ترتيب، از آزمون يادآوري آزاد و تكليف تكميل ريشه كلمه استفاده گرديد. نتايج به دست آمده گوياي آن است كه، افراد افسرده سوگيري هماهنگ با خلق را در آزمون يادآوري آزاد نشان داده اند، در حالي كه مدركي دال بر سوگيري هماهنگ با خلق حافظه نهان در افراد مبتلا به افسردگي به دست نيامده است. اين يافته ها از ديد مباني نظري و هماهنگي يا بي هماهنگي با نتايج پژوهش هاي پيش مورد بحث قرار گرفته اند.

 نسخه قابل چاپ

اين پژوهش درصدد است تا ضرورت بازنگري، اصلاح و انعطاف در روز شمار تحصيلي را از جنبه هاي مختلف مانند مدت و زمان تعطيلات و نحوه توزيع زمان آموزش طي روز و هفته تحصيلي بررسي نمايد.
روش تحقيق، توصيفي- تحليلي است و جامعه آماري آن، سه گروه دبيران، مديران و كارشناسان دوره آموزش متوسطه شهرهاي اصفهان و يزد است. با استفاده از روش نمونه گيري تصادفي چند مرحله اي متناسب با حجم، 180 دبير و با روش نمونه گيري تصادفي ساده، 35 مدير از جامعه آماري انتخاب گرديد. براي جمع آوري داده ها از نمونه مديران و دبيران پرسشنامه استفاده شده است. از مصاحبه نيمه سازمان يافته نيز براي جمع آوري داده هاي كيفي از نمونه كارشناسان (16 نفر) استفاده شد. داده هاي كمي در دو سطح آمار توصيفي و استنباطي و داده هاي كيفي با روش مقوله بندي مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است.
يافته هاي به دست آمده از پژوهش نشان داد كه با توجه به تنوع شرايط اقليمي به ويژه دما و شرايط مختلف آموزشي، اجتماعي و اقتصادي كشور، انعطاف در زمان شروع و پايان روز و سال تحصيلي ضروري است. همچنين، كاهش مدت زمان تعطيلات رسمي طي سال تحصيلي و در تعطيلات تابستان و توزيع مناسب زمان هاي آموزش و تعطيلات طي روزهاي هفته و سال تحصيلي، از جمله تغييراتي است كه مي تواند در بهبود عملكرد نظام آموزشي موثر باشد.

 نسخه قابل چاپ

معاني و بيان كه جز علوم بلاغي محسوب مي شوند، معيارهاي سخن سنجي و زيبا شناسي كلامند. اعراب در عصر جاهليت يعني قبل از ظهور اسلام،‌ اشعار را نقادي مي كردند؛ اما اين نقادي به صورت مكتوب و مدون نموده است. با ظهور اسلام و نزول معجزه آسماني، قرآن كه داراي فصاحت و بلاغت بي نظيري بود، ايرانيان در بسياري از علوم عقلي و نقلي منجمله علوم بلاغت و معاني و بيان پيشگام بودند. يكي از وسيع ترين مباحث معاني و بيان، مجاز است. اصطلاح مجاز و شناخت زيبايي هاي مجازي، هم در فارسي، هم در عربي و هم در بسياري زبان هاي ديگر در مغرب زمين وجود دارد. در بلاغت اسلامي- ايراني، مجاز به دو نوع عقلي و لغوي تقسيم مي شود كه مجاز لغوي نيز انواع مختلفي دارد. در پايان، نمونه هايي از اشعار شعراي نامي ايران و پيشگامان شعر فارسي تا قرن پنجم نقل مي شود تا خوانندگان به اين نكته توجه كنند كه با وجود تاثير ظرافت هاي ادبي و سبك معجزه آساي كلام رباني و تاثير علوم بلاغي و معاني و بيان در ادبيات فارسي، شاعران ايراني خود نيز داراي ابداعات زيبا و سخنان بليغ و ذهن نقاد و ذوق سليم بوده، مصداق اين ضرب المثل قديمي هستند كه: فارسي شكر است.

 نسخه قابل چاپ

آسيب هاي فردي و اجتماعي به صورت انحراف، خطا، بي نظمي، اختلال و ... موضوعي است كه در همه زمان ها، افراد و جوامع با آن درگير بوده اند. به دليل تغييرات اجتماعي، آسيب ها در هر دوره اي متفاوت است.
آسيب ها به عنوان يك بيماري اجتماعي همواره مورد توجه اهل علم بوده است؛ به طوري كه جامعه شناسان امروزي نيز به طور تخصصي به آن پرداخته اند؛ اين موضوع از ديدگاه شاعران و نويسندگان بزرگ نيز پنهان نمانده و آنان با زبان خويش آن را مطرح كرده اند.
در اين پژوهش برخي از موضوعات اساسي مانند: هنجار و ناهنجار، نسبي بودن آسيب ها، خاستگاه آسيب ها، نابساماني اجتماعي، نظريه برچسب، نظارت اجتماعي و جامعه پذيري و مسايلي همچون ارتشا، آز، طمع و گناه از ديدگاه مكاتب ساختي- كاركردي، هم چنين از ديدگاه برخي از بزرگان ادب فارسي بررسي و تحليل مي گردد.
در اينجا پرسش هايي مطرح گشته و سعي شده پاسخي براي آن يافته شود؛ مانند:‌ آسيب شناسي در جامعه شناسي و ادب فارسي به چه معنايي آمده؟ امر هنجار و نابهنجار كدام است؟ نسبي بودن آسيب ها يعني چه؟ بر چسب داراي چه كاركردها و پيامدهاي اجتماعي است؟ ارتشا چه آسيبي بر پيكره جامعه وارد مي سازد؟ انواع نظارت چيست؟

 نسخه قابل چاپ

در بسياري از موارد، آيات قرآن سرچشمه هاي سخنان بلند و ارزشمند اهل معرفت است؛ در اين ميان داستان هاي قرآني از جمله داستان خضر و موسي- عليهماالسلام- نيز همواره مورد توجه و علاقه عرفا بوده و ژرف نگري به همراه درك معنوي- شهودي ايشان، اين ماجرا را در سطوح گوناگون بخصوص در تطبيق انفسي، پذيراي ابعاد متعددي از معني كرده است.
اهل معرفت، اين داستان را داستاني رمزگونه و تمثيلي دانسته اند و با رمزگشايي از جزييات ماجرا، كوشيده اند راهي به افق هاي معنايي اصيل آن بيابند و معاني مكتوم آن را آشكار كنند.
در مباحثي كه مطرح خواهد شد، سعي شده ديدگاه هاي متفاوت عرفا به اين ماجرا بررسي و تا حد امكان تحليل شود.

 نسخه قابل چاپ

هر يك از گونه هاي ادبي از ويژگي هاي سبكي خاصي برخوردارند. شناخت سبكي اين گونه ها موجب حصول درك درست تري از آن ها خواهد شد. مقاله حاضر به بررسي ويژگي هاي سبكي هجويات خاقاني در ديوان او مي پردازد و آن ها را از نظر سطوح واژگاني، ادبي و معنايي مورد بررسي قرار مي دهد؛ براي اين منظور هجوياتي كه مخاطب آن ها از وضوح بيشتري برخوردار بوده اند، مورد توجه واقع شده است. منبع مورد استفاده در اين بررسي ديوان اشعار خاقاني بوده و از ديگر آثار او چشم پوشي شده است؛ دليل اين كار اهميت ديوان او از نظر حجم و تنوع مطالب نسبت به آثار ديگرش چون تحفه العراقين مي باشد. برخي از هجويات خاقاني در اين مقاله از ديدگاه ساختارگرايان مورد بررسي واقع شده است. نتيجه كار نشان مي دهد كه با اين بررسي مي توان به شناخت بهتري از هجويات خاقاني دست يافت؛ هم چنين اين پژوهش مي تواند مقدمه اي براي بررسي هجويات سرايندگان ديگر و دريچه اي به سوي شناخت سبكي هجو در ادب پارسي باشد.

 نسخه قابل چاپ

جلال آل احمد و سيمين دانشور پيش از رابطه زناشويي دو نويسنده اند با دو ديدگاه و پس از آن، با يك ديدگاه و دو برداشت و دو سبك. در اين مقاله تفاوت ها و تشابهات اين دو نويسنده بررسي شده است. در بخش تفاوت ها، ابتدا تفاوت تجارب و ديدگاه ها و سپس تفاوت برداشت ها و سبك ها را، و در بخش تشابهات، اتحاد ديدگاه، يگانگي ها و شباهت هاي مشاهدات و تجارب و همانندي هاي موضوعات آثار را به تفصيل بررسي مي كنيم. همه اين مباحث مبتني هستند بر برداشت ها و سبك هاي منعكس شده در آثار اين دو.

 نسخه قابل چاپ

فارابي از پيشاهنگان فلسفه مدني و طراحي نظريه جامعه آرماني در عالم اسلامي است. نگارنده بر آن است كه ديدگاه هاي اجتماعي سعدي را با مباني جامعه آرماني وي بسنجد. فارابي مدينه فاضله را در چارچوب نظم كلي حاكم بر جهان ارزيابي مي كند و هدف جامعه آرماني را رسيدن به كمال انساني و دستيابي به سعادت مي داند. در اين مدينه، پيامبر شايسته ترين فرد براي رياست جامعه آرماني است و در غيبت او نوبت به شخص دوم (امام) مي رسد و چنانچه امام در جامعه نباشد. شورايي از فرزانگان كه دست كم يكي از آنها فيلسوف است جامعه را اداره مي كند.
اما سعدي به دنبال برقراري عدالت و رفع ستم است و هر كس به شرط دين ورزي و دادگري مي تواند رييس جامعه مطلوب وي شود. در اين جامعه، وظيفه سلطان برقراري امنيت و آرامش و داد و دهش است.

 نسخه قابل چاپ

يكي از منظومه هاي عاشقانه ادب فارسي، مثنوي جمال و جلال اثر محمد نزل آباد (شاعر قرن نهم) است. تنها نسخه اين منظومه به تازگي از سوي مركز نشر دانشگاهي چاپ شده است كه فرصتي است اهل ادب با اين منظومه نويافته و ناشناخته آشنا شوند. اين منظومه به لحاظ دارا بودن بن مايه هاي چندين نوع داستان از جمله: عاشقانه، عياري، رمزي و عرفاني، عاميانه و پريان در ميان نظاير و قراين خود كم نظير است. اين بررسي مي تواند به سير مطالعات داستان هاي رمزي در ادب فارسي كمك كند. دكتر پورنامداريان نيز در تحليل داستان هاي مرزي به اين داستان اشاره اي ندارد.
در اين مقاله ابتدا سراينده و اثر معرفي شده، ارزش هاي كتاب نشان داده مي شود. پس از آن خلاصه و گزارش داستان در كمال فشردگي ارايه مي گردد. اين خلاصه ضمن حفظ ساخت كلي اثر، بن مايه هاي داستاني و كنش را مشخص مي كند. پس از آن داستان به لحاظ ساخت، درون مايه و عناصر بررسي و تحليل مي شود.

 نسخه قابل چاپ

جهان امروز، با پديده هاي تازه خود- بويژه در دو سده اخير- با جهان گذشته كاملا تفاوت كرده و ديگر گونه شده است. انسان معاصر، در جهان امروز، با سليقه هاي تازه ي خود، دنبال هنر و ادبيات ديگري ست تا بازگوينده زندگي واقعي امروز او باشد. شاعراني كه به اين ضرورت مسلم توجه نكرده اند، بي گمان فرزند زمان خويشتن نيستند.
سيمين بهبهاني (متولد 1306) از غزل سرايان نوگراي معاصر است كه در طول دوره شاعري اش، آرام آرام، از سنت هاي شعر گذشته فارسي فاصله گرفته و به نوآوري پرداخته است.
جلوه هاي زندگي امروز و پديده هاي مربوط به آن، در سروده هاي نخستين بهبهاني حضوري كمتر دارند و بيش تر به گونه اي سطحي،‌ خام و سنتي بيان شده اند؛ اما در مجموعه هاي آخر او اشعاري پخته با ساختاري استوار، جلوه هاي گونه گون دنياي امروز را به شايستگي و شيريني باز مي تابند. در برخي از اين سروده ها، هيچ عنصر سنتي از شعر گذشته- بجز وزن و قافيه- بر جاي نمانده است.

 نسخه قابل چاپ

رساندن سخن به جايگاه عالي بلاغت و رسايي، امري دشوار است كه مي توان گفت در طول تاريخ آرزوي همه كساني بوده است كه در ميدان سخن وارد شده اند. دست يابي به چنين جايگاهي، چنان دشوار مي نموده كه حتي برخي گفته اند: «بلاغت كسبي نيست بلكه همينطور كه جمال و صوت وديعه خداوندي است، قوه بيان نيز من جانب اله باشند.» (حالي، 1316:73).
بايد عوامل متعدد و بسياري دست به دست هم دهند تا زمينه ارايه سخني بليغ و سليس فراهم آيد؛ يكي از مهمترين عواملي را كه علماي بلاغت براي آن در اين زمينه نقش مهم و اساسي در نظر گرفته اند،‌ «رعايت مقتضاي حال و خطاب» است كه اهميت آن موجب شده كه از گذشته هاي دور، يكي از دانش هاي ادبي كه بعدها دانش معاني ناميده شد، بدان اختصاص يابد.
در اين مقاله با ياري جستن از برخي سفارش ها و شگردهاي سخن سرايان بليغي چون سعدي، حافظ، مولوي، بيهقي و عنصرالمعالي در اين باب، تلاش گرديده ضمن نگاهي انتقادي به تعاريفي كه تاكنون از اين مقوله ارايه شده، با نظري نوتر بدين موضوع بنگريم؛ بويژه كه محور اصلي بحث برخي از مكاتب و نظريه هاي ادبي معاصر، همچون «نظريه مرگ مولف»،‌ «نظريه رويكرد به مخاطب»، «هر منوتيك»،‌ «پست مدرنيسم» و «نظريه اي ادبي متن محور»، تا حدود زيادي با اين موضوع پيوند مي يابند.

 نسخه قابل چاپ