مقالات علوم سیاسی

مقولات اجتماعي اساسا پيچيده و متنوع هستند و از اين رو تاملات در اين خصوص همواره عرصه نظريه پردازي با محوريت مساله اجتماعي را موضوع بحث برانگيزي قرار داده است. آنچه لازم است در ورود به چنين مباحثي مورد توجه جدي قرار گيرد، چگونگي ورود به عرصه مطالعات جامعه شناسي با تاکيد بر تنوع ديدگاه هاي متفکران اين عرصه است. بايد اذعان داشت امروزه متغيرهاي مختلفي در فرايند تحليل مسايل اجتماعي ميل به نظريه پردازي دارند و صرفا اتکا به برخي نظريه هاي کلاسيک براي درک مسايل پيچيده و بغرنج اجتماعي کارساز نيست. از سويي ترويج و توسعه نظريه پردازي در حل مسايل اجتماعي، نيازها و پرسش هاي جديدي را فراروي جامعه شناسي قرار داده که فراتر از ظرفيت هاي اين رشته بوده و بنابراين موجوديت و کارآمدي آن را به چالش کشيده اند. طبيعي است که نمي توان بر اساس آنچه تاکنون به رشد و بالندگي جامعه شناسي و حوزه هاي منتسب به آن از جمله جامعه شناسي سياسي، و ايجاد چارچوب هاي فعلي در شعب جامعه شناسي خرد و جامعه شناسي کلان انجاميده است، تکيه نمود. امروزه فيلسوفان علوم اجتماعي در مرز ميان تحقيق تجربي و تحليل فلسفي قرار دارند و دو هدف عمده را دنبال مي کنند. يکي عميق تر کردن درک فلسفي ما از جامعه شناسي به دليل تئوري پردازي در اين علم و ديگري فراهم آوردن پايه اي براي پيشرفت در علوم مذکور با فراهم آوردن انديشه هاي اصلي تئوريک و تحليل دقيق آنها. در ضمن با مروري بر نظريات کلاسيک جامعه شناسي سعي شده است جايگاه نظريه پردازي در جامعه شناسي به عنوان مجموعه کوشش هاي پيشيني که در بردارنده فعاليت هاي نظري درخصوص نحوه رابطه ميان متغيرهاي نوين اجتماعي متاثر از مسايل اجتماعي است، بررسي شود.

 نسخه قابل چاپ

جهاني شدن اشاره به فرايندهاي پيچيده اي دارد كه سبب نزديكي دولت ها و جوامع به يكديگر شده است. اين پديده اگر چه قدمتي طولاني دارد، اما به نظر مي رسد به معناي اخير آن بيشتر از دهه 1990، پس از وقوع انقلاب ارتباطات به بعد مطرح گرديد. جهاني شدن در عرصه هاي مختلف سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي تاثير داشته است كه شايد يكي از مناقشه آميزترين آنها موضوع فرهنگ جهاني باشد؛ موضوعي كه منتقدين جهاني شدن آن را مساوي با سلطه فرهنگي آمريكا بر جهان دانسته اند. و برخلاف آن، موافقين جهاني شدن، فرهنگ جهاني را به معناي چفت و گير پيدا كردن فرهنگ ها با يكديگر مي دانند. اما در اين ميان ديدگاه بينابيني نيز وجود دارد كه معتقد به واهمگرايي فرهنگي است، يعني جهاني شدن براي فرهنگ هاي مختلف هم يك فرصت است و هم يك تهديد. جهاني شدن بر دين هم، به عنوان يكي از زيرمجموعه هاي فرهنگ، داراي چنين ماهيت پارادوكسيكالي است؛ بدين معنا كه از منظر تكنولوژيك و زير سوال بردن فراروايت ها براي حيات دين و تقويت نقش اجتماعي آن يك فرصت بوده است؛ اما از منظر معنوي، به دليل نسبي گرايي پست مدرنيستي و تحليل آموزه هاي كلامي در قالب تحليل گفتماني، تهديد بوده است. شايد يكي از ملموس ترين پيامدهاي جهاني شدن بر دين در دنياي معاصر، نزديكي اديان به يكديگر و فراهم ساختن مقدمات شكل گيري نوعي الهيات جهاني باشد؛ موضوعي كه نه تنها امكان گفتگوي اديان را فراهم مي سازد، بلكه سبب تقويت دين به عنوان يك جنبش نرم افزاري در صحنه سياست جهاني مي گردد.

 نسخه قابل چاپ

پيچيدگي وجود انسان و خلقت شگفت انگيز او، مودي به اين حقيقت شده تا هر روز چشم انتظار اكتشاف قابليتهاي نويني نسبت به وجود او باشيم. هيپنوز، يكي از اين اكتشاف هاست كه در دهه هاي اخير رشد قابل ملاحظه اي پيدا كرده و در عرصه هاي گوناگون پزشكي، حضور فعال يافته است. يكي از كاربردهاي اين پديدار، درمان درد بيماران است. در جهان امروز، از اين پديدار در سطح گسترده براي كاهش مصرف داروهاي شيميايي و مخدرها و همچنين پايين آوردن هزينه درمان و كاستن از فشار هزينه بر سازمانهاي بيمه گر استفاده مي گردد. مقاله حاضر، اين پديدار را معرفي نموده، جايگاه برجسته امروزين آن را در پزشكي مدرن (در مقايسه با گذشته ها) تشريح كرده و مبتني بر پژوهشهاي بومي در داخل كشور بر اين فرضيه مهر تاييد گذارده است كه هيپنوتراپي ميتواند به عنوان يك رهيافت موثر در درمان درد، مورد توجه نظام تصميم سازي و تصميم گيري قرار گيرد. مقاله در پايان پيشنهادهايي را در راستاي تحقق بهينه امر مذكور، مطرح مينمايد.

 نسخه قابل چاپ

هايدگر متقدم پس از يك واگشت، پا به دوران فلسفي هايدگر متاخر مي گذارد. اين واگشت يا چرخش اگرچه متضمن تغييراتي است، با اين حال بر اساس و در درون همان زمينه اي است كه هايدگر متقدم خوانده مي شود و بدون شناخت دقيق آراي حيات فلسفي متقدم او، ميسر نيست. نوشتار حاضر، ابتدا ديدگاه هاي هايدگر متقدم را در باب علم، تشريح نموده و سپس تغييرات آن را در آراي هايدگر متقدم نشان داده است. همان گونه كه ملاحظه مي شود، هايدگر متاخر، شماري از مولفه هاي جديد را به ويژگي علم مدرن افزوده و بر برخي مولفه هاي گذشته، تاكيد بيشتري ورزيده است.

 نسخه قابل چاپ

اكنون افزون بر دو دهه است كه سنت هاي ديگري در فلسفه علم (علاوه بر سنت تحليلي) مطرحيت يافته اند. يكي از اين سنت ها، فلسفه علم پديدارشناسي هرمنوتيك است كه در تداوم جنبش پديدارشناسي در حوزه فلسفه علم، به ظهور رسيده است. مقاله حاضر، ابتدا به بحث فلسفه علم پديدارشناسي هرمنوتيك پرداخته، نسبت اين تفكر با تفكرات پوزيتيويستي و پساپوزيتيويستي را تشريح نموده، ديدگاه فلسفه علم پديدارشناسي هرمنوتيک را در خصوص علوم طبيعي وفق نظريات پاتريک هيلان، باز گشوده و در پايان نسبت پژوهش كيفي و فلسفه علم پديدارشناسي هرمنوتيك را مورد بحث قرار داده است.

 نسخه قابل چاپ

از مشکلات علمي در عرصه علوم انساني در اکثر جوامع غير غربي که صاحب نظريه نيستند، از جمله جامعه علمي ما، نداشتن نظريه هاي بومي بر پايه نظام فرهنگي جامعه است. نداشتن نظريه بومي مشکلاتي را به همراه مي آورد که از همه مهم تر، عدم شناخت دقيق روانشناختي افراد جامعه و جامعه شناسي فرهنگ افراد و نهادهاي اجتماعي آن جامعه است. چرا ما نمي توانيم به نظريه هاي بومي دسترسي پيدا کنيم؟ دلايل متعددي وجود دارد که به نظر نگارنده از همه مهم تر، کاربرد روش پژوهش مي باشد. در جامعه فعلي ما اکثر پژوهش ها به روش کمي که در پارادايم پوزيتيويستي معني دارند، انجام مي شود. بر اين باوريم در صورتي که تحقيقات متعدد توسط پژوهشگران با روش هاي کيفي که منجر به شناخت عميق افراد و بخش هاي مختلف جامعه اعم از ساختارها و کارکردها، به کمک نظريه هاي موجود خارجي بشود، امکان ساختن نظريه را براي پژوهشگران و جامعه علمي فراهم مي سازد. بررسي و مقايسه تعدادي مقاله علمي پژوهشي فرانسوي و ايراني در حوزه هاي جامعه شناسي، روانشناسي و علوم تربيتي نشانگر اين است که از سويي، پژوهشگران داخلي در اکثر مواقع از نظريه هاي غير ايراني (و بيشتر) غربي استفاده کرده، در حالي که مقالات خارجي بيشتر از نظريه هاي بومي خود استفاده کرده اند. از سوي ديگر، پژوهشگران داخلي بيشتر به روش کمي به خصوص با ابزارهاي پرسشنامه هاي استاندارد (که غالبا غربي هستند) به جمع آوري داده هاي خود پرداخته اند، در حالي که پژوهشگران خارجي بيشتر از روش هاي کيفي با تحليل هاي عميق محتواي داده هاي خود و کمتر از روش هاي کمي استفاده کرده اند.

نوشتار حاضر، ضمن اشاره به چيستي پژوهش كمي و كيفي و نقدهاي مطروحه پيرامون الگوي پژوهش كمي، به چالشي كه پس از ويلهلم ديلتاي در مرزبندي ميان سنت هاي علوم طبيعي و انساني پديد آمد، مي پردازد و نسبت دو الگوي پژوهشي را با علوم مذكور، نشان مي دهد. در اين رهگذر ديدگاه هاي تجربه گرايان، پوزيتيويست ها و ايده اليست ها مورد بحث قرار گرفته است. مقاله در ادامه، مباني معرفت شناسانه و هستي شناسانه دو الگوي پژوهش كمي و كيفي را تشريح و بر ضرورت توجه پژوهشگران به اين تمايزها تاكيد نموده است.

 نسخه قابل چاپ

هدف از مقاله حاضر، بررسي دو رويکرد پژوهشي عمده مطرح در عرصه روش شناسي پژوهش با توجه به مباني معرفت شناسي و وجوه تمايز هر رويکرد با ديگري مي باشد. در اين راستا، برخي از دشواري هاي پژوهش هاي کمي که منجر به ناکامي آنها در پژوهش هاي علوم انساني شده، مطرح و مورد بحث قرار مي گيرد. اين مقاله کانون توجه خود را معطوف به تعارضات دروني چهارگانه شامل ورژن، تمام نگاري، چندصدايي و شک گرايي در پژوهش هاي کيفي مبتني بر پديدارشناسي نموده و ضمن شرح اين تعارضات که به وسيله هارلي، هاردي و آلوسن طرح شده اند، به ناکامي پژوهش هاي کيفي در غلبه بر موانع روش شناسي و رفع چالش ها اشاره مي کند. در ادامه، ظهور پژوهش ترکيبي به عنوان جانشيني نارسا براي رفع دشواري هاي دو روش کمي و کيفي به دليل عدم توجه به مفروضه هاي زيربنايي هر يک از اين روش ها معرفي و مورد نقد قرار مي گيرد. با استناد به چنين مباحثي و عنايت به يافته هايي که نشان مي دهند اغلب مغالطه هاي اسکات در تمام پژوهش هاي كمي، كيفي و تركيبي به تناوب مشاهده مي شود، نويسندگان پاراکميت گرايي را به منزله رويکردي بديل براي غلبه بر دشواري هاي روش شناختي روش هاي موجود، معرفي مي کنند.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله نشان ميدهيم که چگونه هستي شناسي صوري هوسرل ميتواند به تحليل نسبت کيفي ميان اجزا و کل بپردازد. اين تحليل، مبتني بر تمايز بنياديني است که هوسرل ميان قطعه (piece) و لحظه (moment) در نظر ميگيرد. هستي شناسي صوري هوسرل با پذيرش لحظه همچون جزيي منفرد، انضمامي و نامستقل که با اجزا ديگر و کل خود نسبت کيفي برقرار ميسازد، از سنت فلسفه تحليلي جدا ميشود. از آنجا که فلسفه تحليلي، کنشهاي ذهني معطوف به ابژه ها را به کنش هايي بازميگرداند که معطوف به وضعيت امور هستند، در چارچوب ساختار صوري معنا و حقايق باقي مي ماند و کيفيت لحظه ها را به خصوصيتهايي فرو مي کاهد که در نظريه مجموعه ها قابل بررسي است. در مقابل، هستي شناسي صوري هوسرل به بررسي ساختارهاي صوري ميان اشيا مي پردازد و کيفيت اشيا را به وضعيت امور بازنمي گرداند. از اين نظر، هستي شناسي صوري با مرئولوژي لزنيوسکي شباهت دارد که ميتواند نسبت هستي شناسانه اجزا و کل را بررسي کند. نتيجه اين بحث آن است که هستي شناسي صوري در چارچوب نظريه منيفلدها و مرئولوژي، بنياد هرگونه پژوهش کيفي است که ميتواند علوم انساني و علوم تجربي را دربرگيرد، و از اينرو، از روش کيفي پديدارشناختي که با توجه به «زيست جهان» تنها علوم انساني را شامل ميشود، بسي فراتر رود.

 نسخه قابل چاپ

با بررسي انواع پژوهش ها در علوم انساني و رفتاري در مي يابيم که در علوم انساني و رفتاري با دو رويکرد پژوهشي مواجه هستيم که اين دو رويکرد عبارت از الف) رويکرد كمي و ب) رويکرد كيفي. به بيان ديگر در حوزه علوم انساني و رفتاري و از جمله علوم تربيتي و روان شناسي، انتخاب رويکرد انجام پژوهش بر پايه جهان بيني و چارچوب فکري (پارادايم) است که پژوهشگر اختيار مي کند. هدف از تدوين مقاله حاضر بررسي و مقايسه روش شناسي دو رويکرد پژوهش کمي و پژوهش کيفي به لحاظ ماهيت، هدف، روش، فرضيه ها، ابزارهاي جمع آوري اطلاعات، روش هاي نمونه گيري روايي و پايايي، روش تجزيه تحليل آماري، قابليت ها و کاستي هاي آنها مي باشد. اميد آن مي رود که طرح اين موضوع، شروعي براي بحث هاي اساسي بيشتر در زمينه پژوهش هاي علوم انساني و رفتاري در کشورمان باشد.

 نسخه قابل چاپ

پژوهش هاي کيفي يکي از مسيرهاي اصلي توليد دانش بوده و با بهره گيري از آن مي توان به حل مسايل و مشکلات پيچيده جوامع انساني و سازمان ها اقدام نمود. پژوهش کيفي نسبت به پژوهش کمي در جامعه دانشگاهي کمتر شناخته شده و از اين رو کمتر مورد استفاده قرار مي گيرد. پژوهش کيفي روشي منظم و عميق براي توصيف اجزا، شرايط و ويژگي هايي درباره پديده هاي انساني است که يا قابل تبديل به کميت نيستند يا در صورت تبديل به کميت از عمق کافي براي تحليل شرايط برخوردار نمي باشند. از اين رو مي توان گفت پژوهش هاي کيفي به منظور درک عميق مفاهيم و پديده هايي که به دليل وجود عامل انساني در آنها پيچيدگي زيادي وجود دارد، به کار مي رود و در آن داده ها به صورتي عميق و روايت گونه، جمع آوري، تحليل و تفسير مي شوند. اين پژوهش ها مبتني بر فلسفه پديدار شناختي بوده و در جايگاه طبيعي خود با افراد واقعي (و نه در محيط تجربي) درباره افرادي تحت کنترل انجام مي شود. عليرغم فوايد و اثرات چشمگير پژوهش هاي کيفي در حل مسايل و مشکلات جامعه، به نظر مي رسد جامعه علمي و پژوهشي کشور آنچنان که بايسته و شايسته است، از اين روش علمي تحقيق استفاده نمي نمايد. از اين رو در تحقيق حاضر با بهره گيري از يکي از ابزارهاي قدرتمند مديريت استراتژيک يعني مدل SWOT، محقق سعي دارد تا با بررسي نقاط ضعف و قوت دروني روش پژوهشي کيفي از يکسو و نيز تحليل فرصت ها و تهديدات پيش روي توسعه اين روش پژوهش در کشور از سوي ديگر، استراتژي هايي را جهت توسعه اين روش تحقيق در کشور طراحي و ارايه نمايد.

 نسخه قابل چاپ

توجه به مباحث طرح شده در رويكردهاي جديد پژوهش مي تواند راهگشاي مسايل و تنگناهاي روش شناسي به ويژه در قلمروي علوم انساني باشد. يكي از تلاش هاي انجام گرفته در راستاي پاسخگويي به اين نياز، تبيين رويكردها و راهبردهاي نمونه گيري و عمليات ميدان در پژوهش هاي كيفي است كه به زعم نويسندگان، اين تلاش ها زمينه را براي اعمال بيشتر و برجسته تر عامليت انسان در قلمروي پژوهش مي گشايد و از اين طريق زمينه را براي اصلاحات اساسي تر در قلمروي روشي مهيا مي سازد. نقش فعال محقق در ميدان تحقيق و اعمال نظر وي در بحث نمونه گيري از تفاوت هاي اساسي تحقيقات كيفي با تحقيقات كمي است كه يكي از مهم ترين پيش فرض هاي چنين رويكردي فضاسازي براي اعمال عامليت محقق در ميدان پژوهش است. به زعم نويسندگان، اين مباحث مي تواند برخي از چالش ها و تنگناهاي روش شناختي را حل نموده و زمينه را براي نوآوري و خلاقيت بيشتر و به تبع آن رشد و بالندگي علوم به ويژه علوم انساني مهيا نمايد.

 نسخه قابل چاپ

روش تحقيق يکي از منابع مهم کسب دانش است که به روش هاي مختلفي از جمله روش هاي کمي و کيفي دسته بندي مي شود. تحقيقات كيفي روش هاي متنوعي دارد که از روش هاي مرسوم آن در اين مقاله تنها به روش تحقيق پديده شناسي و کاربرد آن در علوم باليني پرداخته شده است. روش پديده شناسي که يک روش توصيفي - قياسي است از فلسفه پديده شناسي سرچشمه مي گيرد. براي توضيح اين موضوع در اين مقاله نخست به تاريخچه فلسفه پديده شناسي و سپس تطبيق آن به عنوان يك روش تحقيق كيفي در علوم پزشكي اشاره شده است. توجه علوم باليني و پرستاري حرفه اي به مراقبت كل نگر زمينه اي براي انجام تحقيقات پديدارشناسي را فراهم آورده است. اين ديدگاه كل نگر، با مطالعه تجربه زيسته ممزوج شده و اساسي براي تحقيق پديده شناسي فراهم مي كند. توصيه مي شود که محقق بايد از خود سوال كند كه آيا تحقيق راجع به تجربه زيسته مناسب ترين روش جمع آوري داده هاست؟ چون داده هاي اوليه در نظر گرفتن تجربه پديده است، بايد محقق در نظر بگيرد كه اين محصول داده هاي غني و توصيفي است. پژوهش پديده شناسي مبتني بر هدف است چون بر خلاف تحقيقات كمي، هدف عموميت بخشيدن يافته ها به جامعه اي كه نمونه از آن انتخاب شده نمي باشد بلکه هدف فهم پديده مورد نظر است و همان طور که اشاره شد محققين بايد افرادي که تجارب کافي در مورد پديده مورد مطالعه را دارند و مي توانند بهترين اطلاعات را در مورد موضوع ارايه دهند، انتخاب کنند که عبارت اند از مشاهده، مصاحبه و يادداشت برداري ميداني، اسناد و مدارک يا اغلب تركيبي از اين روش ها مي باشد. در اين مقاله همچنين به روش هاي تحليل اطلاعات در پديده شناسي (فنومونولوژي) اشاره شده و ابعاد خطرات و فوايد تحقيق، ماهيت داوطلبانه بودن شركت در تحقيق، حق شركت كننده براي انصراف تشريح گرديده و در خصوص قضاوت محققان در مورد صحت احتمالي از طريق خواص قابليت وابستگي، اعتبار، قابليت انتقال و تاييدپذيري بحث شده است.

 نسخه قابل چاپ

هدف اصلي از انجام هر فرايند تحقيق، توليد و توسعه علم است تا از اين طريق بتوان کارايي و اثربخشي را افزايش داد. تحقيق در مديريت، حوزه اي نظام مند از تحقيق در سازمان است که در جستجوي انجام اقدامات موثر به منظور بهبود و حل مسايل و موضوعات سازماني و مديريتي است. همانند ساير حوزه هاي پژوهشي، استراتژي هاي تحقيق کيفي در اين حوزه نيز بر اساس دو بعد فلسفه علم (پوزيتيويسم و ساختارگرايي اجتماعي) و فلسفه انسان (اراده گرايي و جبرگرايي) دسته بندي مي شوند و عبارت اند از: تحقيق پيمايشي، تحقيق موردي، تحقيق عملي و تحقيق پايه ور. بررسي نمونه هاي انجام گرفته از اين نوع تحقيقات، به محققان مديريت در درک و شناخت بهتر فرايند تحقيق کيفي و ايجاد آمادگي بيشتر کمک مي کند.

 نسخه قابل چاپ

براي کندوکاو در باره پديده هاي مربوط به سازمان و مسايل مديريت، پژوهشگر به انتخاب روش تحقيق مي پردازد. در دهه هاي اخير رويكرد كمي در قلمروي پژوهش هاي مديريتي تسلط داشته است. اما از آنجايي که تمام پديده هاي سازمان و مديريت، به ويژه پديده هايي را که با رفتار انساني سروکار دارند، نمي توان به شيوه کاملا عيني مورد مشاهده قرار داد و نيز، کنترل متغيرهاي ناخواسته درباره اين پديده ها بسيار دشوار است، محققان، پژوهش هاي کيفي را نيز مورد توجه قرار داده اند. در اين مقاله ضمن بررسي ويژگي هاي کلي هر يک از روش هاي تحقيق، به دنبال تبيين اهميت تحقيق کيفي در مسايل سازماني و مديريتي مي باشيم.

 نسخه قابل چاپ