مقالات علوم سیاسی

بر مبناي تاريخ سياست بين الملل قدرت هاي در حال ظهور همواره رفتاري چالشگرانه در برابر جامعه بين الملل بروز داده اند. از همين رو در ادبيات نظري اين حوزه نيز اين بازيگران عموما بازيگراني چالشگر و تجديد نظرطلب تصوير شده اند. اما رفتار چين به عنوان يک قدرت در حال ظهور در دوران پساجنگ سرد با سنت رفتاري قدرت هاي در حال ظهور نمي خواند. اين کشور نه تنها جامعه بين المللي را به چالش نکشيده، بلکه در حوزه هاي مختلف رفتاري همکاري جويانه بروز داده است. نويسنده معتقد است که قرار داشتن توسعه اقتصادي به عنوان انتخاب استراتژيک حزب کمونيست از يکسو و پاسخ مثبت جامعه بين المللي به اراده همکاري جويانه اين کشور، دلايل رفتار استراتژيک بدعت گونه آن بوده است.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر در پي پاسخگويي به اين پرسش است که کدام يک از نظريه هاي رئاليستي مي توانند چهارچوب مفهومي جامع تر و مناسب تري را براي تبيين سياست خارجي کشورها ارايه نمايد. در اين راستا ضمن اشاره به مباني مشترک و مناظره هاي دروني رئاليسم به نحوه نگاه و تبيين رئاليسم کلاسيک، رئاليسم ساختارگرا و رئاليسم نوکلاسيک به مقوله سياست خارجي پرداخته شده است. تاکيد رئاليسم کلاسيک بر سرشت قدرت طلب انسان و ويژگي هاي دولت ها در تبيين سياست خارجي و عدم توجه کافي به عوامل سيستمي و در مقابل عدم توجه رئاليسم ساختارگرا به عوامل سطح واحد و تاکيد صرف بر متغيرهاي کلان سيستمي از نارسايي هاي اين دو نظريه براي تبيين سياست خارجي محسوب مي شود. مهم تر اينکه در نورئاليسم متغير وابسته اصلي که نظريه پردازان در پي تبيين آن هستند، مولفه ها و نتايج بين المللي است و بررسي سياست خارجي دغدغه عمده اي محسوب نمي شود. در حالي که رئاليسم نوکلاسيک متغير وابسته مورد بررسي خود را سياست خارجي مي داند و اين نظريه در درجه نخست، نظريه اي براي تبيين سياست خارجي دولت هاست. استدلال اصلي اين است که رئاليسم نوکلاسيک به دليل توجه همزمان به عوامل سطح سيستمي به مثابه متغير مستقل و عوامل سطح واحد به عنوان متغير ميانجي و تلقي سياست خارجي به عنوان متغير وابسته اصلي مي تواند چهارچوب مفهومي جامع تري را براي تبيين سياست خارجي در مقايسه با رئاليسم کلاسيک و ساختارگرا ارايه دهد.

 نسخه قابل چاپ

هدف از اين پژوهش، بررسي تحولات و چالش هاي داخلي يمن و دلايل توجه فزاينده جامعه بين المللي به اين مسايل و پيامدهاي احتمالي آن بر تحولات داخلي يمن است. لذا به پيوند دادن مسايل و چالش هاي داخلي يمن و جايگاه جغرافيايي ويژه اين کشور با مسايلي مي پردازيم که اين شرايط و اوضاع داخلي را ممکن است متوجه امنيت در سطوح منطقه اي و بين المللي کند. اين پژوهش عمدتا بر تحولات دهه 2000 متمرکز مي شود اما گاه براي تبيين و توضيح مشروح تر برخي مسايل به برهه هاي ديرين تري از قرن بيستم رجوع مي کند. ساختار پژوهش به نحوي است که پس از طرح چارچوب تئوريک، ابتدا اوضاع و شرايط داخلي يمن مورد توجه قرار مي گيرد سپس چالش هاي پيش روي اين کشور و در نهايت شيوه و الگوي تعامل امريکا و جامعه جهاني با اين مسايلِ تهديدزا مورد بررسي قرار مي گيرد. در نهايت در نتيجه گيري نشان مي دهيم که توجه دولتمردان يمني به امکاناتي که قدرت هاي منطقه اي و جهاني در اختيار اين کشور قرار مي دهند، چگونه امکان تحول را فراهم مي سازد.

 نسخه قابل چاپ

درهم فروريزي ديوار در قلب اروپا، دگرگوني تئوريک در سياست خارجي امريکا را گريزناپذير ساخت. اجماع ليبرال که در چهارچوب مرجع بودن ليبرال ها در حيات بخشيدن به سياست جهاني امريکا بود، از هم گسيخت. آنچه به ليبرال ها مشروعيت براي رهبري روشنفکرانه در قلمرو سياست خارجي اعطا کرده بود، تاکيد آنها بر مبارزه بر عليه کمونيسم و ارتقا امريکا در مقام رهبري جهان بود. توجيه تاريخي ـ فلسفي مرکز حياتي را تاريخدان امريکا آرتور شلزينگر فراهم آورد. مرکز حياتي نقشه راه دوران جنگ سرد تصميم گيرندگان امريکايي بود. به دنبال پايان جنگ سرد - ليبرال ها به عنوان مرکز ثقل حيات سياسي امريکا - با توجه به ويژگي هاي داخلي و شرايط بين المللي به حاشيه رانده شدند و به جاي آن خط مشي تک قطبي، با تاکيد بر سياست خارجي تهاجمي و ملي گرا، به صحنه آمد. چارلز کراتهمر به توجيه فلسفي و تئوريک درخصوص اينکه امريکا در صحنه جهاني داراي ماموريت است، حيات داد. تغيير در مباني فکري سياست خارجي از ليبراليسم قدرت نواز به محافظه کاري ايده نواز، به يک واقعيت تبديل گشت. مرکز حياتي دوران جنگ سرد مبتني به دفاع از منافع ملي در صورت لزوم با استفاده از قدرت نظامي بود. لحظه تک قطبي مبتني بر تاکيد به باورها و اعتبار فزاينده قدرت و ماهيت جهاني ميراث امريکاست.

 نسخه قابل چاپ

آينده پژوهي و كاربردهاي آن در ابعاد جهان شمول طي دو دهه گذشته رشد و گستردگي فراواني در كشورهاي توسعه يافته جهان پيدا نموده كه ماحصل آن گردهمايي متخصصين و انديشمندان در قالب كار گروه هاي مختلف و به منظور تعيين چشم اندازها و برنامه ريزي هاي راهبردي بوده است. همچنين در گذر زمان از ادوار گذشته تاكنون عوامل متعددي در تحولات زندگي بشري در اين كره خاكي نقش داشته است كه اگر بخواهيم تنها به سه عنصر اصلي آن اشاره كنيم. انسان، انرژي و محيط زيست به طور حتم در رتبه هاي نخستين جاي خواهند گرفت. هدف از اين مقاله آن است تا با التفات به سه عنصر فوق الذكر و اشاره به مستندات موجود در گزارشات آماري سازمان هاي بين المللي در بخش هاي انرژي، محيط زيست، بلاياي طبيعي، جمعيت، آب، غذا و امنيت، تحليلي از روند تغييرات هر يك از اين عناصر در طول زمان ارايه گردد و اثرات متقابل اين اجزا بر يكديگر را مورد مطالعه قرار دهد. متعاقب آن نيز تخميني از وضعيت جهان در آينده نزديک ارايه گرديده و در آن نسبت به چالش ها، ناهنجاري ها و مخاطرات احتمالي نقطه نظراتي بيان شده است. در بخش پاياني مقاله نيز تلاش هاي سازمان هاي بين المللي جهت فراهم آوردن آينده اي پايدار، متعادل و تحمل پذير مورد بررسي و نقد قرار گرفته و در جمع بندي به ارايه راهکارهايي كيفي و گريز ناپذير پرداخته شده است.

 نسخه قابل چاپ

منابع انساني با ارزش ترين سرمايه هر کشور محسوب شده و محور توسعه به شمار مي آيد. بنابراين براي تحقق رشد و توسعه کشور نياز به برنامه ريزي دقيق براي اين سرمايه ارزشمند وجود دارد. از اين رو در آستانه تدوين برنامه پنجم توسعه کشور، بحث برنامه ريزي منابع انساني براي تحقق اهداف سند چشم انداز ملي مطرح مي شود. از آنجا که کشور در معرض تغييرات سريع محيطي قرار گرفته و با توجه به تغييرات آتي، مساله اصلي تحقيق حاضر اين است که براي تضمين روند توسعه، نيازهاي منابع انساني اين برنامه شناسايي و بر اساس آن، برنامه ريزي مناسبي صورت گيرد. اين مقاله با استفاده از روش «آينده پژوهي» به طراحي چند سناريو براي شرايط آتي کشور پرداخته و با نظرسنجي از خبرگان، دو سناريوي محتمل تر شناسايي شده و بر اساس آن، نيازهاي منابع انساني در برنامه پنجم توسعه مورد بررسي قرار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

سال 1382 شاهد ظهور نخستين سند ملي توسعه در تاريخ كشور از سوي مقام معظم رهبري است. بسيار حايز اهميت است که به مدد مولفه هاي اساسي محيطي و از طريق آينده پژوهي بتوانيم حركت كشور را در راستاي اين سند متناوبا پايش كنيم و چهره ايران آينده را ترسيم نماييم. يك روش كلاسيك در روندشناسي تحولات، استفاده از شاخص هايي است كه از سوي مجامع و نهادهاي بين المللي تعريف و ارايه شده است. با اين حال به نظر مي رسد كه اقتضائات چشم اندازگرايانه و زمينه گرايانه، ما را به بازتعريف اين مولفه ها، فرا مي خواند. تحقيق حاضر، مولفه هاي اصلي تغييرات محيطي كشور را با توجه به اقتضائات، برشمرده، بازتعريف نموده و اهميت آنها را بر آينده ايران، تشريح نموده است.

 نسخه قابل چاپ

ورود هر ماده جديدي به محيط کار و يا زندگي ممکن است با خطرهاي بالقوه و بالفعل زيادي همراه باشد که عدم بررسي آنها پيش از استفاده، خسارات بسياري به همراه خواهد داشت. در اين مقاله به طور کلي به بررسي تاثير نانوذره ها و فناوري نانو بر سلامت انسان ها و يا ضررهاي احتمالي آنها براي محيط زيست پرداخته شده است. فناوري نانو در کنار جلب نظر مردم، به دليل خطرات زيست محيطي خود، موجب بخشي از دغدغه ها و نگراني هاي مردم شده است. از اين رو پژوهشگران مي کوشند تا بررسي روش هاي مديريت خطرات نانو بر سلامت افراد، يکي از برنامه هاي پژوهشي آنها در چند سال آينده باشد.

 نسخه قابل چاپ

نقطه شروع همکاري هاي سازمان پيمان آتلانتيک شمالي (ناتو) و کشورهاي حاشيه جنوبي خليج فارس (اعضاي شوراي همکاري خليج فارس) به نشست سران ناتو در سال 2004 برمي گردد. در اين نشست با تصويب سند ابتکار همکاري استانبول (ICI) از کشورهاي حاشيه جنوبي خليج فارس دعوت شد تا وارد همکاري هاي امنيتي - نظامي با ناتو شوند. قطر، کويت، بحرين و امارات متحده عربي، چهار کشوري هستند که تاکنون به اين دعوت پاسخ مثبت داده و با انعقاد پيمان هاي امنيتي يا قراردادهاي مبادله اطلاعات نظامي - امنيتي همکاري هايي را با ناتو آغاز کرده اند. به نظر مي رسد که اين اقدام ناتو يعني همکاري هاي امنيتي با کشورهاي حاشيه جنوبي خليج فارس در ادامه برنامه مشارکت براي صلح و گفتگوي مديترانه مي تواند در راستاي استراتژي ترويج ثبات در همسايگي ناتو و مناطق پيراموني آن تفسير گردد. اهداف و منافع ناتو از شروع اين همکاري ها را مي توان در چهار شاخص زير بررسي کرد: الف) مقابله با تهديدات نوين، ب) پيشگيري از تضعيف رژيم منع گسترش سلاح هاي هسته اي، ج) کمک به ساخت يک الگوي امنيتي مشارکتي منطقه اي و د) تامين امنيت منابع انرژي و خطوط انتقال انرژي. بنابراين حضور ناتو در کشورهاي حوزه جنوبي خليج فارس و انعقاد قراردادهاي امنيتي - اطلاعاتي با کشورهاي منطقه مي تواند تبعات منفي براي جمهوري اسلامي ايران داشته باشد. از اين رو ضرورت به کارگيري سياست خارجي که بتواند اين تهديد را به فرصت تبديل سازد، بيش از پيش اهميت پيدا مي کند.

 نسخه قابل چاپ

در پي جنگ 22 روزه رژيم صهيونيستي عليه مردم فلسطين در نوار غزه و قتل عام بيش از 1400 فلسطيني و زخمي کردن بيش از 5000 نفر ديگر و تخريب زيرساخت ها و تاسيسات دولتي و ويران کردن بيش از بيست هزار باب منزل و جنايات بي شمار ديگر، شوراي حقوق بشر سازمان ملل متحد با تشکيل کميته اي حقيقت ياب به رياست قاضي گلدستون به بررسي اين موضوع همت گماشت. نتيجه تحقيق گسترده اين کميته در قالب يک گزارش 574 صفحه اي داير بر «ارتکاب جنايات جنگي و احتمالا جنايت عليه بشريت» تقديم شوراي حقوق بشر شد و پس از تصويب و احاله به مجمع عمومي سازمان ملل متحد، به رغم مخالفت شديد اسرائيل، آمريکا و برخي کشورهاي اروپايي به تصويب مجمع عمومي رسيد و احتمال ارايه به شوراي امنيت و طرح در ديوان بين المللي لاهه در گام هاي بعدي مورد نظر قرار گرفته است. در اين مقاله ضمن مروري بر اين گزارش، به بررسي و تحليل ابعاد آن از منظر موازين حقوق بين الملل بشردوستانه پرداخته و تلاش شده است تا مسووليت بين المللي رژيم صهيونيستي بر پايه اطلاعات اين گزارش مورد شفاف سازي و موشکافي قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

صلاحيت جهاني يك اصل حقوقي است كه به هر كشوري امكان محاكمه مرتكبين جنايات فجيع را صرف نظر از محل وقوع جنايت و مليت مرتكبين يا قربانيان آن مي دهد. بر اساس اصل صلاحيت جهاني، برخي جنايات چنان فجيع هستند كه مرتكبين آنها نبايد با توسل به مصونيت حاكميتي يا غير قابل تعرض بودن مرزهاي ملي از چنگال عدالت بگريزند. عليرغم تحولات مثبت متعدد در سطوح ملي، محدوديت هاي فراواني كه مانع از اعمال كامل اصل صلاحيت جهاني مي شوند، هنوز به قوت خود باقي هستند. اين محدوديت ها الزاما در تمام موارد صلاحيت جهاني موضوعيت ندارند و با اراده سياسي كافي مي توان بر آنها فائق آمد.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر تلاش دارد با تاکيد بر يکي از ابزارهاي دفاع و تهاجم هم زمان (قدرت نرم) - بدون آنکه وارد بحث هاي ماهوي تهديدات نرم شود - به گوشه اي از توانمندي هاي بالقوه و بالفعل اقتدار نرم نظام پرداخته، تلاش نمايد تا نکات مثبت بهره برداري از اين منبع عظيم قدرت ملي را هم در مقابله با تهديدات نرم و هم در تحت تاثير قرار دادن ساير جوامع هدف به شکلي آفندي مورد بررسي و ارزيابي قرار دهد. در حقيقت فرض اصلي اين مقاله آن است که تمرکز بيش از اندازه بر مفهوم «تهديد نرم»، نظام جمهوري اسلامي را از منابع «قدرت نرم» خود، خصوصا در حوزه فرهنگ و تمدن، غافل ساخته، ناخودآگاه ساختار و چارچوبه هاي سياستگذاري و اجراي سياست هاي تدويني را در قالب يک لاک دفاعي شکل مي دهد.

 نسخه قابل چاپ

در روابط بين الملل معاصر، تحريم ها ابزارهايي براي حل و فصل اختلافات و دستيابي به اهداف سياسي خاص تلقي مي شوند که غالبا انعکاسي از نارضايتي اعضاي قدرتمند شوراي امنيت از رفتار بين المللي و داخلي ساير اعضا مي باشد. طي سال هاي اخير، تحريم هايي عليه کره شمالي و ايران اعمال شده تا اين کشورها را وادار به کنار گذاشتن برنامه هاي هسته اي خود کنند. اعمال و تشديد تحريم ها عليه کره  شمالي و ايران با توجه به منافع اقتصادي و استراتژيک متفاوت اعضاي دايم شوراي امنيت در مناطق مختلف جهان به گونه اي تبعيض آميز شکل گرفته است. همين امر موجب شده تا موضوع و هدف تحريم ها عليه کره شمالي و ايران هماهنگي و همخواني نداشته و اعمال نفوذ و چانه زني گسترده کشورهايي چون چين و روسيه، نقش مهمي در ميزان شدت تحريم هاي اعمال شده عليه اين دو کشور داشته باشد. در اين پژوهش سعي بر آن است تا با مطالعه مقايسه اي تحريم هاي اعمال شده عليه کره شمالي و ايران، ميزان تاثيرگذاري کشورهايي همچون چين و روسيه بر نوع مقابله با ايران و کره شمالي در عرصه نظام بين الملل مورد ارزيابي قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

پس از قيد مفهوم «مسئوليت حمايت» در سند اجلاس سران 2005، بسياري از حاميان آن تصور مي کردند که اين مفهوم برخلاف سلف خود يعني مداخله بشردوستانه، مسير آساني در تبديل شدن به هنجار جهاني خواهد داشت، اما تفاوت در منافع و دغدغه هاي غرب ـ غيرمتعهدها اين روند را کند کرده است. مقاله حاضر در پي ارايه درک بهتري از مفهوم «مسووليت حمايت» است و در اين راستا به چيستي و نحوه پيدايش و ماهيت هنجاري آن توجه مي کند و همچنين سعي در تبيين تفاوت واکنش غرب ـ غيرمتعهدها نسبت به اين مفهوم دارد. نگارنده معتقد است که مفهوم «مسووليت حمايت» بر مبناي نظريه جهانشمولي عدالت، حمايت از کرامت بشري و ارتقا اخلاقيات در روابط بين الملل بنا شده است، ولي مقاومت کشورهاي غيرمتعهد در برابر پيشبرد سريع اين مفهوم به عنوان يک هنجار بين المللي به دليل امکان کاربرد انتخابي و سياست زده اين مفهوم توسط کشورهاي غربي عليه کشورهاي ديگر است که در نتيجه به طولاني شدن اين روند مي انجامد.

 نسخه قابل چاپ

در دهه 1990 رويکرد غرب گرايانه بر سياست خارجي ترکيه حاکم بود. حاکميت اين رويکرد در سياست خارجي ترکيه در دهه 1990، در حقيقت استمرار ديدگاه غرب گرايانه حاکم بر سياست خارجي ترکيه در طول جنگ سرد به حساب مي آيد. بر مبناي اين رويکرد در سياست خارجي، اين کشور در طول دهه 1990 دخالت حداقلي را در امور منطقه اي در پيش گرفت. استدلال اصلي مقاله حاضر اين است که با به دست گرفتن قدرت توسط حزب عدالت و توسعه از سال 2002 در ترکيه، با وجود استمرار در نوع نگاه اين کشور به غرب، تعامل ترکيه در معادلات مناطق پيراموني اش شدت بيشتري يافته است. تعامل ترکيه در معادلات منطقه اي و برقراري روابط نزديک با کشورهاي پيراموني اش بعد از جنگ سرد، داراي دلايل، ابعاد و پيامدهاي خاصي است که در اين مقاله به بررسي برخي از آنها پرداخته مي شود.

 نسخه قابل چاپ