بانک مقالات جغرافیا

به منظور تحليل همديد يخبندان هاي خسارت بار استان اردبيل آمار روزانه چهار ايستگاه همديدي اردبيل، پارس آباد، خلخال و مشكين شهر طي دوره آماري 2004- 1995 مطالعه شد. در طي دوره مطالعاتي دوره هاي يخبندان با دماي روزانه زير صفر سلسيوس و تداوم بيشتر از دو روز انتخاب شدند و از بين اين دوره هاي يخبندان طولاني ترين، زودترين و ديرترين يخبندان فراگير استان انتخاب شد. سپس الگوهاي سينوپتيک روزانه اين دوره ها بررسي شد.
نتايج تحقيق نشان داد که بيشتر يخبندان هاي استان از نوع انتقالي هستند که در دوره سرد سال از آبان تا فروردين اتفاق مي افتند. نواحي جنوبي و مرکزي سردتر از نواحي شمالي هستند. يخبندان هاي شديد و فراگير استان ناشي از استقرار يک پرفشار در سطح زمين و يک ناوه عميق در سطح 500 هکتو پاسکال مي باشند. پرفشار سطح زمين در بيشتر وقت ها از آنتي سيکلون هاي مهاجر غربي است. اما در روزهاي سرد شديد زبانه پرفشار سيبري عامل اصلي يخبندان است. ناوه سطح 500 هکتو پاسکال هم در يخبندان هاي شديد و فراگير بسيار عميق شده و هواي بسيار سرد عرض هاي بالا را به استان سرازير مي کند.

 نسخه قابل چاپ

طي نيم قرن اخير، يکي از اثرات فرآيند شهرگرايي شتابان بر ساختار فضايي و جمعيتي کشور، رشد فزاينده تعداد شهرها، از طريق تبديل مراکز روستايي به شهرهاي کوچک مي باشد. از سوي ديگر، برخي صاحب نظران تقويت عملکردهاي شهري، با تبديل روستاها به شهر را، موجب خدمات رساني بهتر به حوزه هاي روستايي مي دانند. هرچند کارکردهاي نوين شهري و افزايش جمعيت اين مراكز، به توسعه کالبدي و فيزيکي آنها منجر مي شود در مناطق حاصل خيزي همچون جلگه هاي خزري دگرگوني چشم انداز روستايي و تغيير كاربري اراضي كشاورزي را به دنبال خواهد داشت. چنين فرآيندي در محدوده هاي باريك تر جلگه پست ساحلي خزر (همچون شهرستان تالش) كه مراكز جمعيتي در آن فشرده شده اند، بطور طبيعي، پيامدهاي فضايي و اقتصادي مهمتري را در پي خواهد داشت. باريكي و شكل طولي شهرستان تالش، موجب شده تا بازارهاي روستايي متعددي با آرايش خطي در گره گاه هاي جاده سراسري و حوضه رودهاي ناحيه شكل بگيرد. اين بازارها بطور طبيعي، مكان مركزي مجموعه اي از روستاها مي باشند. بنابراين، تبديل آنها به شهر نه تنها تحولات اجتماعي، اقتصادي و فضايي مهمي را در خود مراكز ايجاد مي كند، بلكه حوزه نفوذ آنها را نيز به شدت تحت تاثير قرار مي دهد. به منظور دستيابي به چنين جرياني، نخست از طريق پرسشنامه اثرات تبديل مراكز روستايي به شهر را در خانوارهاي ساكن در اين مكان ها و همچنين روستاهاي حوزه نفوذشان جويا شديم و يافته هاي به دست آمده از جامعه آماري را از طريق روش اسپيرمن مورد بررسي قرار داديم تا ميزان بهبود در برخي شاخص هاي اقتصادي و اجتماعي برگزيده را مورد ارزيابي قرار داده و ميزان همبستگي آنها را با شاخص هايي همچون ميزان تمايل به ماندگاري در محل سکونت، ايجاد اشتغال و جذب بيکاران، بهبود وضع کشاورزي و ميزان بهبود سطح زندگي و برخورداري از خدمات مورد بررسي قرار دهيم ضمن آنكه براي ارزيابي اثرات كالبدي و فضايي فرآيند تبديل روستاها به شهر از اطلاعات ميداني و اسنادي از جمله نقشه ها و يافته هاي آماري و داده هاي ادارات و نهادهاي محلي نيز استفاده شده است. نتيجه تحقيق، حاكي از تمركز بيش از پيش جمعيت و فعاليت هاي تجاري و خدماتي در نوار باريك جاده سراسري مي باشد كه در نتيجه آن با به هم پيوستگي سكونتگاه هاي كنار جاده، كريدوري شهري در حال شكل گيري مي باشد. ضمن آنكه، بافت متخلخل و پراکنده روستايي محدوده شهرهاي جديد به سرعت با ساخت و سازهاي شهري پر مي شوند. اما با بهره گيري از مدل باغ- شهرها، مي توان مصالحه اي بين فضاها و کارکردهاي شهري و روستايي ايجاد نمود، به گونه اي که ضمن حفظ اراضي کشاورزي و فضاهاي طبيعي، سکونتگاه هاي روستايي پراکنده را نيز از خدمات و امکانات زيربنايي و روبنايي شهري برخوردار نموده و در نهايت به يکپارچگي ساختاري- عملکردي رسانيد.

به دليل اهميت تغييرات زماني- مکاني بارش اين موضوع با استفاده از روش هاي مختلف و ديدگاه هاي متفاوتي مورد بررسي قرار گرفته است. برخي از روش هاي مورد استفاده متکي بر تکنيک هاي زمين آماري و آمار کلاسيک است. نتيجه اين قبيل مطالعات تهيه نقشه هاي هم ارزش از بارندگي و مشخصات آن مي باشد.
در اين تحقيق با استفاده از تکنيک هاي زمين آمار و آمار کلاسيک و بر پايه تکنيک هاي ترسيمي طي دوره آماري 2003-1961 و بر اساس داده هاي 152 ايستگاه سينوپتيک و 170 ايستگاه کليماتولوژي و مجموعا 92940 داده ماهانه، تغييرات زماني بارش براي 8012 سلول در محدوده ايران زمين مورد تحليل قرار گرفت.
در راستاي اين پژوهش ضمن تهيه نقشه همباران کشور بر اساس روش کريگينگ نواحي که طي دوره آماري مورد بررسي، متحمل تغيير قرار گرفته اند، مشخص گرديد. نتايج تحقيق نشان مي دهد که حدود 4/51 درصد از مساحت کشور در معرض تغييرات بارش قرار گرفته اند. اين تغييرات عمدتا در نواحي کوهستاني و نيز نيمه غربي کشور رخداد بيشتري داشته اند. عموما نواحي با بارندگي بيشتر متحمل تغيير بيشتري نيز بوده اند. ميزان تغييرات به ازاي هر سال از 6/29 ميلي متر در کوهرنگ تا 7/15- ميلي متر در سراب بوده است.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله با روش توصيفي- تحليلي، فرآيند تبديل روستا به شهر و نقش آن در تعادل بخشي ناحيه اي، بررسي شده است. پ‍ژوهش حاضر سعي دارد به اين سوال پاسخ دهد كه آيا سياست تبديل روستاهاي بزرگ به شهرهاي كوچك و تاثيرات متعاقب آن مي تواند گامي در جهت رسيدن به تعادل ناحيه اي تلقي گردد؟ در اين راستا ريوش که در سال 1379 تبديل به شهر شده است، در دو دوره زماني قبل از شهر شدن و بعد از آن، به لحاظ متغيرهاي مختلف جمعيتي، اشتغال، امکانات و تسهيلات خدماتي و تاثيرات آن بر ناحيه مورد مطالعه، مورد ارزيابي و تحليل قرار گرفته است. نتايج حاصله از تحليل ها نشان مي دهد که اين شهر، در تثبيت و نگهداري جمعيت عملكرد ضعيف، در بسط كاركردها به درون نواحي پيراموني و حوزه نفوذ ناموفق و در ارايه اشتغال، امكانات و تسهيلات به آن كاملا ناموفق بوده است. به همين دليل، شهر و ناحيه مورد مطالعه در شهرستان کاشمر، بيشترين نرخ مهاجرت فرستي را داشته اند. نتيجه اينكه چون متعاقب تبديل روستاهاي بزرگ به شهرهاي كوچك عمده سرمايه گذاري ها به امور زيربنايي و خدماتي اختصاص داده مي شود نه به امور توليدي و پايه اي؛ اينگونه سياست ها فقط باعث تمركز خدمات در اين مراكز مي شوند و نقاط مزبور نمي توانند نقش مورد انتظار را در تعادل بخشي ناحيه اي ايفا نمايند. در پايان براي رسيدن به توسعه متعادل و منطقي كه همسو با توسعه پايدار شهري و ناحيه اي باشد، پيشنهاداتي ارايه گرديده است.

 نسخه قابل چاپ

آغاز موج استفاده از مدل هاي کمي در علوم اجتماعي طي دهه 1960 توام با طرح مباحث توسعه و توسعه نيافتگي، کاربرد اين روش ها را در تعيين سطح توسعه يافتگي مناطق گسترش داد. مقاله حاضر با هدف بررسي و مقايسه تعدادي از روش هاي تعيين درجه توسعه يافتگي (موريس، تاکسونومي عددي، تحليل مولفه هاي اصلي، پتانسيلي) درصدد پاسخگويي به اين سوال است که آيا در تعيين سطح توسعه يافتگي، همه روش ها نتايج مشابهي را به دست مي دهند؟ بدين منظور با انتخاب 43 متغير در قالب پنج شاخص توسعه و به کارگيري اين داده ها در هر يک از روش هاي مورد مطالعه سطح توسعه دهستان هاي شهرستان اسفراين تعيين شد.
مقايسه نتايج بدست آمده از هر روش نشان مي دهد که به دليل نوع ماهيت و تفاوت شيوه ارزش دهي به شاخص ها، همچنين ويژگي هاي خاص هر منطقه، درجه و سطح توسعه يافتگي دهستان هاي شهرستان مورد مطالعه در هر روش متفاوت از ديگري است. از اين رو لازم است در به کارگيري مدل ها و روش هاي کمي و اعمال نتايج حاصله در برنامه ريزي ها با احتياط برخورد شود.

 نسخه قابل چاپ

کمبود بارش و به دنبال آن کمبود آب يکي از مهمترين مشکلات مناطق خشک و نيمه خشک است. شديد بودن بارش باعث مي شود که آب حاصل از بارش به سرعت از دسترس خارج شود. علاوه بر آن درجه حرارت بالا و تبخير زياد در فصل گرم باعث مي شود که اغلب گياهان در اين فصل با کم آبي جدي مواجه شوند. از جمله راه هاي تامين آب براي اين گياهان و همچنين افزايش سطح زير کشت، جمع آوري و ذخيره ي آب باران در اين مناطق است. اين تحقيق که در حوضه آبخيز لتيان انجام شده در دوازده کرت به مساحت هايي از 40 تا 70 متر مربع با شيب هاي مختلف و بارش طبيعي در 12 نوبت و نيز رواناب هاي حاصل از هر کدام از اين بارش ها اندازه گيري شد.
از مقايسه روناب هاي جمع آوري شده در بارش هاي مختلف و کرت هاي مختلف در جمع، از 375 ميليمتر بارش در سال آبي 81- 80 و با توجه به ابعاد و مقدار شيب آنها؛ مناسب ترين سطح جمع آوري رواناب براي گياهان مختلف با نياز آبي معين به دست آمد. با انجام اين پژوهش مشخص شد که در شرايط طبيعي و به دليل نوع بافت خاک، کل آب مورد نياز گياه، قابل ذخيره کردن در محيط ريشه نمي باشد و نفوذ پذيري خاک در عمق 40 تا 150 سانتيمتري، خيلي زياد است. ولي چنانچه در هر هکتار، بخشي از آب باران در يک استخر نفوذ ناپذير و بخش ديگر در محيط ريشه ذخيره گردد، امکان توسعه سطح زير کشت درختان در مناطق خشک و نيمه خشک ايران و در شرايط مشابه از نقطه نظر بارندگي و ساير فاکتورهاي اقليم شناسي و خاکشناسي وجود خواهد داشت. ضمنا با توجه به اين که شرايط کرت ها از نظر بافت خاک و پوشش گياهي يکسان نبودند. در نتيجه از نقطه نظر آماري نيز تفاوت معني داري بين شيب هاي 21 تا 60 درصد براي راندمان جمع آوري آب باران وجود نداشته است. ولي بين کرت هاي جمع آوري کننده گروه شيب 2 تا 20 درصد با دو گروه شيب 21 تا 40 درصد و 41 تا 60 درصد تفاوت معني داري در سطح 95 درصد مشاهده شده است. بنابراين مفيد است در هر عرصه براي جمع آوري آب باران محل هاي با شيب بيشتر براي جمع آوري رواناب؛ و قسمت هاي با شيب کمتر براي کشت درختان و نفوذ رواناب جمع آوري شده اختصاص يابد. از نظر پوشش گياهي نيز 12 کرت در قالب طرح آماري تيمارهاي تصادفي در 4 تکرار و 3 تيمار مورد تجزيه و تحليل آماري قرار گرفتند که مشخص شد در سطح 95 درصد بين تيمارهاي پوشش گياهي، اختلاف معني دار وجود داشته است.

 نسخه قابل چاپ

عموما ارزيابي چگونگي کاربري اراضي شهري منعکس کننده تصويري گويا از منظر و سيماي شهري و همچنين چگونگي تخصيص فضاي شهري به کاربرهاي مختلف مورد نياز شهر در طي زمان و در جهت رسيدن به اهداف توسعه شهري مي باشد. در اين تحقيق ضمن بررسي ديدگاههاي نظري و روند عملي چگونگي ارزيابي کاربري اراضي شهري در ايران و جهان، مشخصا به تحليل و ارزيابي اين مهم در شهر اردکان فارس به روش تحليلي – تطبيقي پرداخته شده است. نتايج حاصل از اين مطالعه بيانگر آن است که گسترش کالبدي اين شهر در دو دهه اخير و افزايش جمعيت آن، باعث عدم تعادل در کاربري اراضي آن گرديده است، لذا تعادل بخشي به آن و ايجاد تمهيدات و تعيين راهکارهاي مناسب به منظور جلوگيري از گسترش بي رويه شهر و حفظ اراضي کشاورزي و منابع طبيعي پيرامون شهر را ضروري مي سازد. ارزيابي کمي کاربري اراضي شهر با توجه به سرانه ها و معيارها و همچنين ارزيابي کيفي آن با توجه به ماتريس هاي سازگاري، ظرفيت، مطلوبيت و وابستگي و تحليل علمي آن در اين پژوهش، نشان دهنده آنست که بسياري از کاربري هاي موجود به لحاظ کمي و کيفي با استانداردها و ضوابط علمي منطبق نبوده و نامتعادل است. چگونگي تعادل بخشي، ساماندهي و بهينه گزيني کاربري هاي اراضي شهر در متن اصلي مقاله به تفصيل بيان شده است.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

هدف از نگارش اين مقاله «بررسي عوامل موثر بر شکل گيري مساله حاشيه نشيني و پيامدهاي اجتماعي آن در شهر اهواز» است. روش تحقيق در اين پژوهش از نوع پيمايشي و شيوه نمونه گيري آن، خوشه اي چند مرحله اي است. جامعه آماري اين تحقيق را حاشيه نشينان شهر اهواز تشکيل مي دهند که تعداد آنها در سال 1383، بالغ بر 120000 نفر بوده است و از آن تعداد، 384 نفر به عنوان حجم نمونه انتخاب شدند و از طريق پرسشنامه طراحي و اجرا شده است. نتايج پژوهش نشان داد که مهاجرت از محيط هاي کوچک روستايي و شهري اطراف به شهر اهواز، مهمترين عامل ايجاد و گسترش مناطق حاشيه نشين مي باشد که خود تحت تاثير دافعه هاي اقتصادي و اجتماعي - فرهنگي محل سکونت قبلي و جاذبه هاي اقتصادي و اجتماعي – فرهنگي شهر بوده است. همچنين در بحث پيامدهاي اجتماعي مشخص شد که بين شدت حاشيه نشيني و افزايش ميزان محروميت نسبي حاشيه نشينان رابطه وجود دارد که در نهايت باعث حاکم شدن فرهنگ فقر در منطقه حاشيه نشين شده است.

 نسخه قابل چاپ

خندق ها از پيچيده ترين اشکال خطي هستند که تحت عوامل کنترل کننده مختلف، طي چندين مرحله، و در طول زمان، تحول و رشد مي يابند. فعاليت فرآيندهاي طبيعي که منجر به زايش خندق مي شوند، معمولا در اثر کشت غير اصولي، سيستم هاي آبياري، چراي مفرط، جاده سازي، تغييرات کاربري و تغييرات اقليمي، تشديد مي گردند. منطقه مورد مطالعه که از محدوده مستعد به زايش خندق ها مي باشد، به سبب دخالت عوامل انساني، فعاليت چنين پديده هايي به مرحله بحراني و خطرناک رسيده است. در اين مقاله سعي شده است که اثرات عوامل مختلف انساني و طبيعي، بر روي فرسايش خندقي در روي شيب هاي مختلف، مورد مطالعه قرار گيرد. مطالعات نشان مي دهد که شيب و مساحت حوضه هاي زهکشي بالادست هر خندق، عامل اصلي در تمرکز آب هاي جاري و تعيين کننده حد آستانه براي پديد آمدن خندق ها است. به همين دليل در اين مطالعه، نقش اين دو پارامتر با استفاده از داده هاي جمع آوري شده بررسي و رابطه S=0.407A^4.54857 به دست آمده است. علاوه بر رابطه مذکور، رابطه S=A^0.4 نيز در منطقه مورد مطالعه، بررسي و مقادير آن از 4،04  تا 21.32 به عنوان آستانه هاي برش بالا براي زايش خندق و طويل شدن آن، حاصل شده است. نتايج حاصل تحليل هاي رگرسيوني نيز نشان مي دهند که در بين پارامترهاي مختلف توپوگرافي، طول دامنه و اختلاف ارتفاع، در طويل شدن خندق هاي منطقه، نقش اساسي ايفا مي کنند. مشاهدات ميداني و تحليل نمونه اي از خاک هاي جمع آوري شده، حاکي از اين است که بيشتر خندق هاي بزرگ و عمده منطقه بر روي آبرفت هاي قديمي توسعه يافته اند.

 نسخه قابل چاپ

يکي از عمده ترين عناصر ارتقا دهنده کيفيت محيطي به ويژه در مناطق شهري، توسعه شاخص «دسترسي» در مقابل شاخص «حرکت» است. بخاطر اينکه نتيجه آن گذر از حرکت به ويژه حرکت وسايط نقليه شخصي به دسترسي عمومي (حمل و نقل عمومي، پياده روي و دوچرخه سواري)، کاهش طول سفرها و مصرف انرژي و سرانجام کاهش آلودگي هوا و محيط است. بنابر اين، دسترسي مطلوب يک عامل ضروري براي توفيق پايداري محيط شهري است.
در راستاي دستيابي به هدف فوق الذکر، شاخص دسترسي با مدل گرانشي فرصتي (تعداد شاغلان و مسافت بين مناطق) براي 38 محدوده دولت هاي محلي در منطقه ي مادر شهر سيدني براي دوره زماني سال هاي 2001 – 1991 با ابزارهاي کمکي GIS محاسبه شده است. همچنين تغييرات شاخص دسترسي در اين دوره اندازه گيري شده است. رابطه بين شاخص دسترسي و 6 گروه عمده شاخص هاي اجتماعي – اقتصادي و فيزيکي (14 متغير) به وسيله تکنيک رگرسيون و ضريب همبستگي نرم افزار Spss محاسبه شده است. نتايج نشان مي دهد که ضريب دسترسي با فاصله از مرکز شهر سيدني به نواحي حومه اي شهر کاهش مي يابد. همچنين نتيجه حاصل از بررسي تغييرات دسترسي بيانگر وقوع همزمان دو پديده متفاوت است. يکي تغيير مثبت ضريب شاخص دسترسي در هسته مرکزي سيدني (عمده به صورت نواري) و نواحي حومه اي است. ديگري تغيير منفي ضريب دسترسي در منطقه مياني سيدني است. و نتيجه تحليل رابطه بين شاخص دسترسي و متغيرهاي اجتماعي – اقتصادي و فيزيکي نشانگر آن است که مناطق با استفاده کمتر از ماشين براي سفر به کار، تسهيلات بالاي حمل و نقل عمومي، درآمد هفتگي بالاي خانوار، فاصله کمتر از مرکز شهر، بعد خانوار ميانه داراي ضريب دسترسي بالايي هستند. در جهت عکس، مناطق با درآمد هفتگي پايين خانوار، دوري از مرکز شهر، استفاده فراوان از ماشين براي رفتن به کار، بعد خانوار بالا و تسهيلات اندک حمل و نقل عمومي داراي ضريب دسترسي پاييني هستند.
در نهايت 38 محدوده دولت هاي محلي که تشکيل دهنده منطقه مادر شهري سيدني هستند، از نقطه نظر شاخص دسترسي و ديگر متغيرها مخصوصا درآمد خانوار به چهار طبقه تقسيم شدند. اين طبقه بندي داراي پيشنهادهاي ضمني براي تصميم گيران است که مناطق با دسترسي بالا، اما با درآمد پايين خانوار براي فعاليت هاي توسعه در اولويت قرار دارند (ظرفيت سازي، کاربري اراضي ترکيبي، بهبود سفر و غيره).

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ