بانک مقالات جغرافیا

اين تحقيق به منظور بررسي اقليم ايستگاه سينوپتيك بيرجند و شناخت نوسانات اقليمي، به ويژه خشكسالي ها و ترسالي ها و ارائه مدلي مناسب جهت پيش بيني نوسانات اقليمي صورت گرفته است. آمار ماهانه بارش و دماي بيرجند در دوره آماري (2001-1955) استخراج گرديد. با استفاده از روش رگرسيون داده هاي ناقص برآورد و همگني داده ها توسط آزمون توالي ها بررسي شد. با استفاده از مدل هاي باكس – جنكينز سري هاي زماني بارش و درجه حرارت بررسي و بهترين مدل برازش داده شد. صحت و دقت مدل ها بر اساس آمارهاي SBC,AIC و تحليل نمودار توابع خودهمبستگي و خودهمبستگي جزئي تاييد گرديد. مدل مناسب بارش ماهانه (?، ?، ?) × (?، ?، ?) و ميانگين درجه حرارت ماهانه (?، ?، ?) × (1،1،1) بدست آمد. شدت و تداوم خشكسالي ها و ترسالي ها با استفاده از نمره Z (استاندارد) به صورت فصلي و سالانه با توجه به جدول شماره (2) هايم و كوتيل مورد بررسي قرار گرفت. به عنوان نمونه تداوم خشكسالي هاي چهار تا پنج سال در فصل زمستان دو مورد بوده كه از خشكسالي شديد در اين دوره ها حكايت دارد. از مجموع 47 سال فصل زمستان 28 فصل خشك و 19 فصل مرطوب را داراست.

 نسخه قابل چاپ

در اين بررسي داده هاي بارش ماهانه ايران از ژانويه 1951 تا دسامبر 1999 براي شناسايي رژيم هاي بارش ايران بررسي شد. به کمک اين پايگاه داده، نقشه هاي رقومي بارش ماهانه با تفکيک مکاني 15×15 کيلومتر محاسبه شد. مقادير بارش هر ماه به بارش سالانه تقسيم شد و بارش نسبي براي هر ماه روي هر گره از نقشه هاي بارش بدست آمد. يک تحليل خوشه اي پايگاني با روش ادغام وارد روي يک نمونه تصادفي هزارتايي از پايگاه داده هاي برآوردي اعمال شد و روشن شد که در ايران سه رژيم بارش اصلي قابل شناسايي است: رژيم بارش زمستاني، رژيم بارش زمستاني – بهاري و رژيم بارش پاييزي. آرايش مکاني اين رژيم هاي بارش نشان مي دهد که توزيع زماني بارش در ايران با عرض جغرافيايي ارتباط دارد. با اين حال رژيم هاي زمستاني و زمستاني – بهاري هر يک تحت تاثير شرايط محلي به چندين رژيم فرعي تقسيم مي شوند. رژيم هاي بارش اصلي از نظر بارش فصلي و رژيم هاي فرعي از نظر توزيع درون فصلي بارش (سهم بارش هر يک از ماه هاي يک فصل معين) از هم متمايز مي شوند.

 نسخه قابل چاپ

لغزش زمين از جمله بلاياي طبيعي است كه عمدتا در مناطق كوهستاني اتفاق مي افتد و مرفولوژي را به طور ناگهاني به هم مي زند و خسارات عمده به مناطق مسكوني، جاده ها، زمين هاي كشاورزي و غيره وارد مي كند. به اين دليل پديده لغزش همواره مورد توجه دولت ها و مراكز علمي و پژوهشي بوده و روش هاي مختلفي براي مطالعه آنها ارائه شده است تا بدينوسيله بتوان به شناسايي و مقابله با آن اقدام كرد. در سال 1374 روستاي آبكار از توابع شهرستان فارسان در استان چهارمحال بختياري در اثر رانش زمين با 50 نفر سكنه در زيرزمين دفن شد.

هدف از مقاله حاضر شناسايي مناطق لغزه خيز است و بنابراين با استفاده از نقشه توپوگرافي و با در نظرگرفتن روش كار ارائه شده توسط آنبالاكان به تهيه نقشه پهنه بندي خطر زمين لغزش اقدام نموده تا آمايشگران سرزمين و مديران محيطي بتوانند با آگاهي و شناخت دقيق از مناطق لغزه خيز در كاربري زمين، اين گونه مخاطرات ژئومرفولوژيكي را مدنظر داشته باشند.

نتايج كار آزمايشگاهي و ميداني نشان مي دهد كه دامنه هاي شمالي چركين داغ مشرف به دشت بازرگان بالاترين خطر لغزش را به خود اختصاص داده است. خوشبختانه به دليل دوربودن از مناطق مسكوني مشكلات جدي ايجاد نكرده است.

 نسخه قابل چاپ

مقادير كواريانس بارش ماهانه در 26 ايستگاه هواشناسي در شمالغرب كشور با طول دوره آماري چهارده ساله مورد بررسي قرار گرفت. بر اين اساس مقادير كواريانس با روش تحليل مولفه هاي اصلي و تجزيه خوشه اي مورد بررسي قرار گرفت. روش تحليل مولفه هاي اصلي، سه مولفه را به ترتيب: بارش فصل خشك، تراكم اصلي فصول بارش، افت محلي بارش مشخص نمود كه اين سه مولفه و تغييرپذيري فضايي آنها تفسير گرديد. تجزيه خوشه اي امتيازات مولفه اي با تكنيك گروه بندي فاصله اي وارد نواحي بارشي منطقه مورد مطالعه را مشخص نمود.

 نسخه قابل چاپ

با توجه به واقع شدن ايران بر روي يکي از دو کمربند زلزله خيز جهان و وجود گسل هاي فراوان، وقوع زلزله در فلات ايران امري طبيعي است. ايران جز ده کشور بلاخيز و ششمين کشور زلزله خيز دنيا است که زلزله مسبب بيشترين تلفات انساني در آن مي باشد و کمربند زلزله 90 درصد از خاک کشور ما را در برگرفته است؛ اما آنچه حائز اهميت است، وضعيت اسف بار شهرها و کلان شهرهايي (مثل تهران، تبريز) است که بر روي گسل ها يا در مجاورت آنها ساخته شده و در معرض خطر زلزله قرار دارند، زيرا که ايران از جمله کشورهايي است که گسل هاي فراوان دارد و حرکت اين گسل ها باعث رها شدن انرژي ذخيره شده و بروز زلزله هاي مکرر مي شود و تلفات جاني و خسارت هاي مالي فراواني را در مناطق شهري بدنبال مي آورد.

در اين مقاله سعي بر آن است که علت زلزله خيزي فلات ايران و اثرات منفي فعاليت گسل ها روي برخي از شهرها به صورت نمونه بررسي و خطرات آنها يادآوري گردد.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

عدم توزيع فضايي مناسب مكان هاي آموزشي شهر زنجان مشكلات عديده اي را بوجود آورده كه از آن جمله مي توان به عدم سازگاري، مطلوبيت و ظرفيت غالب فضاهاي آموزشي شهر اشاره نمود كه عاري از مشخصه هاي استاندارد يك محيط آموزشي مناسب است. با توجه به اين معضلات در مقاله حاضر پس از برداشت ميداني و گردآوري اطلاعات با GIS و در محيط نرم افزاري Arc/info اطلاعات مكاني وارد شده و لايه هاي اطلاعاتي ساخته شدند. سپس با دستور Build و Clean توپولوژي مناسب ساخته شد و داده ها در قالب پايگاه داده سازماندهي گرديد. براي تجزيه و تحليل لايه ها از نرم افزار Arcview و از امكانات مدل سازي فضايي Calculat Density، Bufferring،Net Work و ... استفاده شد. در نهايت الگوي مطلوب براي سامان بخشي واحدهاي آموزشي مقطع متوسطه پسرانه شهر زنجان ارائه و راهكاري براي دسترسي اصولي جمعيت دانش آموزي نواحي فاقد دسترسي (به ويژه نيمه شمال شهر) به مدارس و همچنين ساماندهي و نوسازي مدارس واقع در مركز شهر پيشنهاد گرديد.

 نسخه قابل چاپ

شناخت نواحي مستعد وقوع حركت هاي توده اي و زمين لغزه ها يكي از گام هاي اوليه در مديريت منابع طبيعي و برنامه ريزي هاي توسعه اي و عمراني است. حركت هاي توده اي و زمين لغزه ها تحت تاثير عوامل طبيعي و انساني متعددي رخ مي دهند كه ارزيابي تاثير هر يک از اين عوامل، نقش بسزايي در پيش بيني احتمال وقوع حركت هاي توده اي و پهنه بندي خطر آنها دارد. در اين تحقيق از طريق تفسير عكس هاي هوايي و بررسي هاي ميداني، حركت هاي توده اي رخداده در حوضه آبريز سرخون در شهرستان اردل از استان چهارمحال و بختياري شناسايي و نقشه هاي توزيع انواع حركت هاي توده اي در اين حوضه تهيه شده است. ساير ويژگي هاي محيطي حوضه نيز در قالب نوزده متغير كمي و چهار متغير كيفي مورد مطالعه قرار گرفته و براي هر يک از آنها در محيط سيستم اطلاعات جغرافيايي (ساج – GIS) لايه هاي نقشه اي جداگانه اي تهيه شده است. براي مدل سازي آماري از سه روش مدل رگرسيون لاجستيک، مدل رگرسيون خطي، و مدل پروبيت استفاده شده و نهايتا معادلاتي براي پيش بيني و تهيه نقشه هاي احتمال وقوع حركت هاي توده اي ساخته شده است. نقشه هاي نهايي سپس به دو پهنه با خطر بالا و پايين وقوع زمين لغزش طبقه بندي شده و با ارزيابي ماتريس خطا، درصد دقت و صحت هر يک از مدل سازي ها و پهنه بندي ها مورد بررسي قرار گرفته است. نتايج نشان مي دهد كه مدل سازي به روش رگرسيون لاجستيک داراي بيشترين دقت و صحت پيش بيني مي باشد. از نقشه هاي پيش بيني و پهنه بندي احتمال وقوع حركت هاي توده اي مي توان در برنامه ريزي هاي مختلف منطقه اي، ناحيه اي و محلي استفاده نمود.

 نسخه قابل چاپ

تاثير عوامل آب و هوايي بر كشاورزي از اهميت ويژه‌اي برخوردار است و اين موضوع، به خصوص در شرايط كشت ديم بيشتر صدق مي‌كند. در زراعت ديم تاريخ كاشت همان تاريخ شروع اولين بارندگي موثر پاييزي است. براي تعيين تاريخ مناسب‌ترين زمان كاشت در استان ايلام، بر روي داده‌هاي روزانه بارش هجده ساله هفت ايستگاه كه توان پوشش حداكثر وسعت اين استان را داشت، بررسي‌هايي صورت گرفت و با دخالت دادن احتمال 75% و 50%، تاريخ مناسب كاشت گندم ديم بدست آمد. بر اساس تعاريف ارائه شده، بهترين تعريف براي شروع كاشت گندم ديم در استان ايلام عبارت بود از تاريخ شروع بارش و به تبع آن، تاريخ كاشت گندم ديم زماني است كه بعد از اول مهرماه پنج ميلي‌متر بارندگي شده باشد؛ به شرطي كه پانزده روز بعد از آن خشک نباشد. بر اساس اين تعريف، بهترين تاريخ شروع كاشت گندم ديم در استان ايلام دهه دوم آبان ماه به بعد است. نتايج  تقويم كاشت گندم ديم در استان ايلام حكايت از متفاوت بودن تاريخ كاشت در مناطق مختلف استان ايلام دارد. اگر بارندگي موثر براي كشاورزي ديم را 300 ميلي‌متر در نظر بگيريم، مناطقي مثل دهلران، موسيان، دشت عباس و قسمتي از شهرستان مهران جز مناطق نيمه مستعد ديم محسوب مي‎شوند و بيش از 80% از استان ايلام جز مناطق مستعد كشت گندم ديم به حساب مي‌آيد.

 نسخه قابل چاپ

در اين‌ مقاله‌ عوامل‌ و معيارهاي‌ موثر در مكان‌ يابي‌ شهر صنعتي‌ اراک و اثرات‌ آن‌ بر وضعيت‌ زيست‌ محيطي ‌شهر اراک‌ مورد بررسي قرار گرفته‌ است‌. براي‌ اين‌ منظور ساختار محيط‌ طبيعي‌، زمينه‌ها، سازه ها‌ و عوامل‌ انساني‌ موثر در انتخاب‌ مكان‌ شهر صنعتي‌ تجزيه‌ و تحليل‌ و نتايج‌ زير حاصل شده است‌:

1 – در صنعتي‌ شدن‌ اراک‌ اهداف و الزامات‌ ملي‌ بر اهداف‌ و امكانات ‌و اولويت هاي محلي مقدم داشته شده‌ است‌.

2 – نظام ناهمواري‌ زمين‌ و جهت‌ وزش‌ بادهاي‌ محلي‌ زمينه‌ ساز وقوع‌ پديده وارونگي‌ (اينوژن) هوا در شهر اراک‌ مي‌باشد كه‌ اين‌ امر باعث‌ تشديد آلودگي‌ هواي‌ شهر اراک شده‌ است‌.

3 – واحدهاي‌ توليدي‌ وابسته‌ به‌ شهر صنعتي‌ بالاخص‌ كارخانه توليد آلومينيوم‌ بيشترين‌ سهم‌ را در آلودگي‌ هواي شهر دارد، به‌ طوري‌ كه‌ 99% آن را آلودگي‌هاي‌ صنعتي‌ تشكيل‌ مي‌دهد.

4 – قرارگيري‌ شهر صنعتي‌ اراک‌ در بالا دست‌ حوضه‌ كوير ميقان‌ و زمين‌هاي‌ كشاورزي‌ شمال‌ اراک، اين‌ حوضه‌ اكولوژيک بسته‌ را از لحاظ بوم شناسي حساس‌ و آسيب‌پذير كرده‌ است‌.

در نهايت مقاله حاضر به‌ اين‌ نتيجه‌ مي رسد  كه‌ مكان‌ يابي‌ شهر صنعتي‌ در چارچوب‌ الگوي‌ «نو شهرهاي‌ صنعتي‌ پيوسته‌» انتخاب‌ مناسبي‌ براي توسعه شهر اراک نبوده‌ و اثرات‌ منفي‌ قابل‌ توجهي‌ در شرايط‌ زيست‌ محيطي‌ اين شهر داشته‌ است‌. بنابراين‌ بايد در بارگذاري‌هاي‌ صنعتي‌ جديد در اين‌ محدوده‌ امكانات و تنگناها و ملاحظات زيست محيطي « منطقه شهري صنعتي اراک» بيش از پيش مورد توجه سياستگذاران، مديران اجرايي و محققان مربوطه قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

يخبندان و لغزندگي در جاده هاي كوهستاني شرايط بحراني براي حمل و نقل جاده اي ايجاد مي كند. مطالعات قبلي به افزايش سوانح در طول ماه هاي سرد سال (به ويژه به هنگام بارندگي و يخبندان جاده ها) اشاره دارند. در اين مقاله دو هدف دنبال مي شود: اول، تشريح روشي جهت تعيين احتمال وقوع وضعيت هاي بحراني يخبندان و لغزندگي (Np1-Np9) در طول جاده هاي هراز و فيروزكوه (از جاده هاي پرترافيک و كوهستاني كشور كه استان هاي شمالي را از طريق ارتفاعات البرز به تهران ارتباط مي دهد). دوم، تحليل زماني – مكاني يخبندان و لغزندگي با استناد به تحليل هاي آماري و آناليز آنها در توابع موجود در سيستم اطلاعات جغرافيايي. از مهم ترين دستاوردهاي تحقيق آن است كه در مناطق كوهستاني جاده هاي هراز و فيروزكوه با شروع دوره سرد )ماه اكتبر) احتمال وقوع يخبندان (Np5) و در مناطق ساحلي و كم ارتفاع احتمال لغزندگي ((Np2 بسيار افزايش مي يابد.

 نسخه قابل چاپ

مطالعات ميداني در محدوده مورد مطالعه نشان داد كه وجود طيف وسيعي از تغييرات در اثر جريان آب (سيلاب)، دبي، رسوب، كميت و نوع آن، جنس مواد بستر و الگوهاي مختلف براي پلان اين رودخانه مي تواند معرف بسياري از ويژگي هاي ژئومرفولوژيكي و ديناميكي رودخانه باشد. با استفاده از نيمرخ هاي طولي و عرضي، خواص اصلي جريان نظير توسعه جريان ثانويه و توزيع سرعت در قوس مئاندر رودخانه ميناب بررسي گرديد. اين عوامل در آبشستگي و رسوبگذاري در خم هاي رودخانه داراي اهميت فراواني است. بار بسترها تاثير اندكي بر شكل گيري خم هاي مئاندر مخصوصا در قوس داخلي دارد. بار بستر در اثر جريان ثانويه به سمت كناره داخلي سبب آبشستگي كناره خارجي و رسوبگذاري در كناره داخلي مي گردد. اين الگوي آبشستگي و رسوبگذاري در اثر جريان ثانويه بوده كه پس از گذشت مسافتي از شروع خم بزرگ، توسعه يافته و سبب فرسايش بستر و كناره هاي رودخانه گرديده است. اين فرايند سبب ايجاد خم هايي در رودخانه شده است. البته اين خم ها متوالي نبوده و حالت منظمي هم ندارند. با استفاده از جدول شماره (3) كه ويژگي هاي مقاطع عرضي پايين دست مئاندر رودخانه را نشان مي دهد، مي توان پيش بيني كرد كه پيچ هاي مئاندر در طول زمان به آهستگي به سمت پايين رودخانه در حال حركت است و در نتيجه طول خم ها و عرض آنها با افزايش دبي و شيب در اثر آورد رسوب هاي بالادست افزايش يافته و هر گونه تغييري در بار رسوبي سبب رسوبگذاري يا افزايش و تغيير شيب و نهايتا سبب مارپيچي شدن رودخانه مي شود. هرگونه تغييري در مصالح كف و كناره هاي رودخانه ميناب مي تواند سبب ايجاد تغييراتي در ويژگي هاي مارپيچ هاي پايين دست شده و آنها را از حالت منظم و تحت كنترل خارج ساخته و به يک معضل بسيار شديد محيطي تبديل سازد.

 نسخه قابل چاپ

يكي از فراسنج هايي كه بدون اثر شار رطوبت مي تواند در تخمين بارش بكار گرفته شود، مجموع جرم بخار آب موجود در جو در يک محل خاص از سطح زمين تا پايان جو است كه آب بارش شو ناميده مي شود. در اين بررسي داده هاي ايستگاه كاوش جو مهرآباد در دوره آماري چهارده ساله از سال 1995 تا 1982 مورد تحليل قرارمي گيرد و آب بارش شو، دماي ميانگين جو و شكست آتمسفري در اين ايستگاه در ماه هاي مختلف سال بدست مي آيد. بر اساس كاهش و افزايش انحراف معيار به ميانگين، دوره هاي خيلي خشک تا خيلي تر و نيز خيلي سرد تا خيلي گرم دسته بندي مي شوند. براي آزمون نتايج بدست آمده، داده هاي ماه ژانويه سال 1999 نيز بررسي مي شوند و آب بارش شو، ميانگين دماي جو و شكست آتمسفري در اين ماه محاسبه و با ميانگين آب بارش شو و نيز ميانگين دماي جو مقايسه مي شوند. بررسي نشان مي دهد كه اين ماه از نظر بارش در حد ميانگين است و در دوره خيلي سرد تا سرد قرار مي گيرد. به علاوه، بررسي مجموع آب بارش شو و بارش بيانگر اين مهم است كه بدون اثر فرارفت رطوبت، 7.6 درصد آب بارش شو به صورت بارش ريزش كرده است.

 نسخه قابل چاپ

سواحل درياها يكي از اشكال اكوسيستم‌هاي طبيعي محسوب مي‌شوند. اين عرصه‌هاي منابع طبيعي  نقش ارزنده‌اي در پويايي و زندگي انسان ها دارند. تغيير و تحول طبيعي براي رسيدن به مرز تعادل ازخصوصيات بارز اين اكوسيستم‌ها مي‌باشد. روند نوسانات دريا و تاثير آن بر سواحل از جمله عوامل تغيير و تحول در سيماي سواحل محسوب مي‌شود. علاوه بر تغيير و تحول طبيعي، انسان ها نيز به شدت اين عرصه ها را مورد تعرض و تجاوز قرار مي دهند. در سال هاي اخير روند پيشروي دريا تغيير و تحول زيادي در سيماي طبيعي سواحل ايجاد نموده است. بنابراين تغيير و تحولات اراضي ساحلي را مي‌توان به دو شكل عمده طبيعي و انساني تقسيم‌ بندي نمود. به منظور بررسي ميزان تغييرات طبيعي و كاربري اراضي سواحل جنوبي درياي خزر از طريق هر يک از عوامل فوق، تحقيقي به طول حدود يازده كيلومتر و در مساحتي حدود 320 هكتار در سواحل شهرستان نور انجام يافت. بررسي زماني تغييرات در يک دوره سيزده ساله (?373ـ1360) با استفاده از عكس هاي هوايي و در محيط GIS انجام گرفت. نتايج بررسي نشان مي‌دهد كه تغيير و تحول در اين دوره زماني بسيار شديد بوده است. ميزان اراضي جنگلي و پوشش هاي طبيعي از 13.5 هكتار به حدود 4.4 هكتار كاهش يافت. در اين دوره حدود 84.5 هكتار از سواحل و كاربري ‌هاي موجود به زير آ‌ب رفته است. همچنين حدود 107 هكتار از اراضي ساحلي تغيير وضعيت داده و حدود 35 هكتار به ميزان ساخت ‌و سازهاي انساني افزوده شده است. نتايج نشان مي‌دهد كه ميزان تغيير و تحول انساني در مقايسه با تغيير و تحول طبيعي (پيشروي دريا) بسيار شديدتر بوده و نياز به ساماندهي سواحل براي حفظ و جلوگيري از خسارات اقتصادي و زيست محيطي را ايجاب مي‌نمايد.

 نسخه قابل چاپ

تعاوني هاي مرزنشينان از گذشته‌هاي دور به طور غيررسمي و از سال 1344 به طور رسمي در كشور فعال بوده‌ اند؛ ليكن عليرغم گشايش‌هايي كه در توسعه فعاليت آنها به لحاظ ساختاري و قانوني فراهم شده، كماكان محدوديت سقف ارز تخصيصي و همچنين محدود بودن اقلام كالاهاي صادراتي و وارداتي كه اين تعاوني ها مي‌توانند مبادله نمايند، در كنار ساير محدوديت‌هاي اداري – اجرايي، از كارايي آنها كاسته و عملا نقش آنها را در بازرگاني خارجي كشور كمرنگ نموده است. اين تعاوني ها در استان سيستان و بلوچستان عمدتا پس از انقلاب اسلامي شكل گرفته و هم‌ اينک تعداد آنها به 32 تعاوني با سرمايه‌ اي بالغ بر هشت ميليارد ريال رسيده و شاهد توسعه فعاليت اقتصادي و تجاري آن در اين استان مي‌باشيم. با اين وجود ارزش كل كالاهاي صادراتي اين تعاوني ها حدود 31 ميليون دلار در سال 1379 بوده كه در مقايسه با مجموع صادرات غيرنفتي كشور در آن سال (حدود 4.5 ميليارد دلار) رقم بسيار ناچيزي است،‌ و بيانگر محدوديت‌هاي ساختاري – عملكردي اين گونه تعاوني ها مي‌باشد. بر اساس نتايج حاصل از اين تحقيق به منظور توسعه فعاليت و افزايش نقش تعاوني هاي مرزنشينان در بازرگاني كشور، مهم ترين گام برنامه ريزي و سياستگذاري‌هاي لازم به منظور ايجاد تحول ساختاري در اين تعاوني ها و سوق دادن آن به توليدي شدن، به جاي توزيعي بودن صرف مي‌باشد. اين مهم ضمن ايجاد اشتغال بيشتر، حركتي مهم در جهش صادرات تعاوني هاي مرزنشين نيز خواهد بود. كاركردهايي از قبيل افزايش سقف ارز تخصيصي، بهبود روش ها، ثبات و پايداري قوانين و مقررات، كاهش عوارض و ماليات، حذف بوروكراسي‌هاي زايد، و ايجاد هماهنگي ميان سازماني مي‌تواند به پايداري ساختار و عملكرد اقتصادي ـ تجاري تعاوني هاي مرزنشينان و ارتقا جايگاه آن در بازرگاني خارجي كشور بيش از پيش منجر گردد.

 نسخه قابل چاپ