بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

موضوع اصلي مقاله، بررسي محتوايي شعر کودک در دهه هفتاد است. بدين منظور ابتدا مجموعه اشعار منتشر شده در اين دهه را مورد بررسي و مطالعه دقيق قرار داديم. مجموعه مضامين موجود در شعر اين دوره، در شش محور اصلي خلاصه شد: مضامين طبيعي گرايانه، مضامين سرگرم کننده و لذت بخش، مضامين سياسي - اجتماعي، مضامين ديني، مضامين آموزشي - علمي و مضامين تربيتي - اخلاقي. سپس درصدد برآمديم که فراواني هر مضمون را در شعر اين دهه مشخص کنيم و در عين حال فراواني هر موضوع را در اشعار گروههاي سني «الف»، «ب» و ج مشخص کرديم. سپس به سراغ هر دسته از مضامين رفتيم و سعي کرديم با يافتن معيارهاي علمي، نقاط ضعف و قوت اشعار را مشخص کنيم. اين مقاله به ما نشان مي دهد که شعر دهه هفتاد از جهت محتوايي چه وضعيتي دارد.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله به نحوه نگرش دستور زايشي و همچنين برخي دستورهاي منشعب از دستور زايشي به واژه و مدخلهاي واژگاني، از آغاز شکل گيري تا دهه نود ميلادي، پرداخته شده است. دستور زايشي بيشتر به يک نظريه نحو - محور معروف است و ممکن است ساير جنبه هاي زباني که در اين نظريه مورد توجه قرار گرفته اند از ديدگاه مخفي مانده يا کمتر مورد توجه قرار گرفته باشد. اين مقاله نشان مي دهد که اهميت واژه و مدخلهاي واژگاني در نظريه زايشي همپاي ديگر نظريه ها از دهه پنجاه ميلادي تا اواخر دهه نود به مرور رو به ازدياد بوده است. شايد بتوان دعا کرد که در حال حاضر اطلاعاتي که در صورتهاي متاخرتر نظريه زايشي و برخي رويکردهاي منشعب از آن در مدخلهاي واژگاني ارايه مي شود کاملترين اطلاعاتي است که مي توان در مدخلهاي واژگاني لحاظ کرد. در ادامه مقاله با بررسي يک مدخل واژگاني در سه فرهنگ لغت دو زبانه انگليسي - فارسي نشان داده شده که در اين فرهنگها اطلاعات متفاوتي، چه به لحاظ کميت و چه کيفيت، در مدخلهاي واژگاني ارايه شده که در عين حال حتي در کاملترين فرهنگ نيز اين ميزان اطلاعات کمتر از اطلاعاتي است که در صورتهاي متاخرتر دستور زايشي و برخي رويکردهاي منشعب از آن براي مدخلهاي واژگاني در نظر گرفته شده است. نتيجه آنکه: با وجود آن که به دليل محدوديت فضاي فرهنگهاي غير الکترونيکي و فراواني و حجم زياد مدخلهاي واژگاني در نظريه هاي ياد شده، ممکن است امکان ارايه مدخلهاي واژگاني به صورتي که در اين نظريه ها آمده وجود نداشته باشد اما اين بدان معنا نيست که با الهام از اين نظريه ها نمي توان به غناي مدخلهاي واژگاني در فرهنگهاي لغت افزود. بنابراين راه گرچه دشوار اما پيمودني است.

 نسخه قابل چاپ

در تحليل و طبقه بندي ساختاري انجام شده بر شاهنامه فردوسي، تضاد، دوبني يا جدال نيک و بد را درونمايه اصلي شاهنامه مي يابيم که همچون يک روح بر اجزاي اين اثر سترگ سايه افکنده است. بسامد داستانهايي که در شاهنامه به طور مستقيم جدال عملي خير و شر را در بر مي گيرند، دست کم دو برابر داستانهايي است که به درونمايه ديگر مربوط است. از يک سو گستردگي و قدمت بنيادهاي اساطيري «تضاد دوبني» يا جدال نيک و بد در فرهنگ و تمدن جهاني از اين اسطوره، کهن الگويي فراگير ساخته است و از سوي ديگر، ساختارگرايان - با تاثير مستقيم يا غيرمستقيم از اين اسطوره - براي روايت و داستان تعريفي ارايه داده اند که آگاهانه يا ناآگاهانه ريشه در ساخت روايي اين اسطوره دارد. بر اين اساس جدال خير و شر (درونمايه عمده در شاهنامه) مي تواند به عنوان ژرف ساخت الگوي روايت در ناخودآگاه جمعي ذهن بشر، کهن الگوي روايت به شمار آيد.

 نسخه قابل چاپ

هدف پژوهش حاضر، مقايسه الگوي برتري جانبي فرآيند درک شنيداري زباني در دو گروه کودکان با سندرم داون و کودکان طبيعي بوده است. بدين منظور 9 آزمودني با سندرم داون مشغول به آموزش در 5 مرکز آموزش و پرورش کودکان استثنايي شهرستان مشهد با سن تقويمي 16-9 سال و سن عقلي 6-6.5 سال و پنج آزمودني طبيعي با سن تقويمي و عقي 6-6.5 سال به روش نمونه گيري غير تصادفي در دسترس، پس از کنترل متغيرهاي مربوطه انتخاب شدند. پس از انتخاب کودکان راست دست از طريق استفاده از گزينه هاي پرسش نامه دست برتري آنت، از تکنيک الکتروانسفالوگرام (اي.اي.جي) جهت بررسي نوع برتري جانبي فرآيند درک شنيداري زباني از طريق ثبت ولتاژ امواج مغزي در قشر مغز (مناطق گيجگاهي)، در دو حالت استراحت و فعاليت (گوش دادن به داستان) استفاده شد. مقايسه داده هاي به دست آمده، نشان داد که ميانگين ولتاژ امواج مغزي در مناطق گيجگاهي چپ و راست در حالت فعاليت و نيز در حالت استراحت، ميان دو گروه آزمودني متفاوت است.

 نسخه قابل چاپ

سام نامه، حماسه اي عاشقانه است که از آن به عنوان آخرين حماسه ملي ادب فارسي ياد مي کنند. از زمان آغاز تحقيقات نوين در ادبيات فارسي، پيرامون اين اثر و نويسنده آن نيز پژوهشهايي صورت گرفته است که هر يک به گونه اي سعي کرده اند صحت انتساب آن را به خواجوي کرماني رد يا اثبات کنند. در اين گفتار ابتدا تاريخچه اين تحقيقات و استدلالهاي نويسندگان درباره اين اثر ذکر گرديده که نگارنده به همه اين دلايل پاسخ گفته و انتساب سام نامه به خواجو را رد کرده است و سپس دلايلي مبني بر تعلق اين اثر به ادبيات عاميانه ارايه کرده است.

 نسخه قابل چاپ

با توجه به اهميت تفکر انتقادي در آموزش و تاثير آن بر جامعه، پژوهش حاضر سعي بر آن دارد تا به تاثير مباحثه ادبي در رشد تفکر انتقادي بپردازد. بدين منظور دو کلاس زبان انگليسي در سطح متوسط به بالا از کالج دانشگاه فردوسي مشهد انتخاب شدند. پس از تعديل زبان آموزان از حيث تفکر انتقادي، در هر دو گروه کنترل و آزمايش پژوهشگر از متون ادبي از جمله شعر، داستان کوتاه و بعضي قطعات ادبي جهت تدريس استفاده نمود. زبان آموزان هر دو گروه بايد متون مربوطه را در منزل مطالعه مي کردند. زبان آموزان گروه کنترل بايد تنها متون ادبي را خلاصه و خلاصه هاي خود را فقط در کلاس بازگو مي کردند و معلم هم نظر خود را راجع به متن ابراز مي داشت (آموزش انتقالي)، ولي از زبان آموزان گروه آزمايش خواسته شد راجع به متون مورد نظر بحث کنند، آن را به زندگي روزمره خويش ربط دهند، و احساس خود را از متن بيان نمايند (آموزش تبديلي). در پايان ترم، مجددا آزمون تفکر انتقادي به افراد هر دو گروه داده شد و از آنها خواسته شد به آن پاسخ دهند. نتايج نشان داد تفاوت معناداري ميان دو گروه وجود دارد و مباحثه ادبي باعث رشد تفکر انتقادي گرديده است. در پايان، نتايج به دست آمده مورد بررسي قرار گرفته و پيشنهادهايي هم براي پژوهش بيشتر ارايه گرديده است.

 نسخه قابل چاپ

ادبيات، چه به عنوان يک علم و چه به عنوان هنر، شعب و گونه هاي گوناگوني را شامل مي شود که اين انواع در تقابل و ارتباط با يکديگر نظامهاي نويني را تشکيل مي دهند و با محتوا و فرمهاي گوناگون به صورت انواعي تازه و مستقل شکل گرفته و عرضه مي شوند. رمان يکي از گونه هاي ادبيات است که انواع گوناگوني را شامل مي شود و محدوده و انواع آن تا حدي مشخص و تعريف شده است. اتوبيوگرافي نيز گونه اي ديگر از دانشهاي ادبيات است که آن نيز ويژگيها و مختصات تعريف شده مختص به خود را دارد. قابليتهاي بسياري در انواع ادبي و ارتباط آنان با يکديگر وجود دارد که يکي از تواناييها ترکيب انواع با يکديگر و آفرينش نوعي مستقل از اين ترکيب است. يکي از مصداقهاي اين تلفيق (ترکيب انواع) «اتوبيوگرافي - رمان» است که از ترکيب دو نوع رمان و اتوبيوگرافي پديد آمده است.
سالهاي ابري اثر علي اشرف درويشيان از سويي، تا حدودي داراي ويژگيهاي نوع رمان است که بيشتر در فرم اثر نمود يافته است و از سوي ديگر، از شاخصه هاي نوع اتوبيوگرافي بي بهره نمانده است که آن هم بيشتر در محتواي اثر جلوه پيدا کرده است. اين مقاله بر آن است که اثر مذکور را نه به عنوان رمان، بلکه در قالب اتوبيوگرافي - رمان معرفي نمايد.

 نسخه قابل چاپ

کتاب ارزشمند الکافي في العروض والقوافي اثر دانشمند برجسته و اديب توانا ابوزکريا يحيي بن علي خطيب تبريزي (ت 502 ه.) براي پژوهشگران در عرصه عروض و قافيه، نامي است آشنا، از آنجا که ويژگي عصر خطيب کم رنگ بودن نوآوري و ابتکار و به دنبال آن روي آوري دانشمندان به سمت نقل و اقتباس افراطي، کاملا مشهود بوده، اين امر نگارنده را بر آن داشت تا با بررسي ويژگيهاي اين دانشمند برجسته، منابع و سبک نگارش وي را در تاليف کتاب الکافي مورد مطالعه قرار داده و به اين نتيجه برسد که وي نيز نه تنها نتوانسته است از دايره نقل و اقتباس بيرون بيايد، بلکه در موارد بيشماري در تاليف خود، از ساير دانشمندان و صاحب نظران مطالبي را نقل کرده است. وي در کنار نقل و اقتباس خود به طور عام، عنايت ويژه اي به کتابهاي ابن جني و صاحب بن عياد و اخفش داشته است.

 نسخه قابل چاپ

از جمله مسايلي که در حوزه نقد ادبي کمتر مورد توجه قرار گرفته است. مقايسه ديدگاههاي ادبي شاعران و نويسندگان به عنوان خالقان آثار ادبي با نظرات منتقدان و نظريه پردازان اين حوزه است. پژوهش حاضر شامل بررسي ديدگاههاي عطار نيشابوري درباره مسايل گوناگون شعر مانند وزن، قافيه، رديف، کذب در شعر، الهام شاعرانه، مخاطب، لفظ و معني و شعر حکمي و توحيدي است. در اين تحقيق چهار مثنوي الهي نامه، اسرارنامه، مصيبت نامه و منطق الطير به طور کامل بررسي گرديده و تمام گفته هاي عطار در حوزه هاي استخراج شده و ضمن شرح و توضيح، با نظرات منتقدان ادبي گذشته و حال مقايسه گرديده است. در پاره اي موارد براي نشان دادن نوآوريهاي عطار خصوصا در حوزه مخاطب و معني، از غزليات وي کمک گرفته ايم.

سنت ديرينه، غني و مردمي قصه گويي شفاهي توسط قصه گويان که نزد همه هندو اروپاييان؛ بخصوص اقوام آريايي ساکن فلات ايران بويژه شرق ايران، خراسان بزرگ، رواج بسيار داشته، افسانه ها و اساطير کهن و نيز بسياري از اخبار حوادث تاريخي را حفظ و منتقل کرده است. در اين مقاله، ضمن بررسي اين سنت و تحليل در زماني آن، کوشيده ايم نشان دهيم که بسياري از آثار داستاني اوليه دوره اسلامي، از رهگذر همين سنت شفاهي پديده آمده است و قسمتهاي بسيار از شاهنامه، ويس و رامين و نيز سمک عيار را راويان و به صورت شفاهي روايت کرده اند. مقايسه سازه شناختي شاهنامه و سمک عيار نه تنها اين نظريه را اثبات مي کند بلکه آشکار مي سازد که سمک عيار به دليل داشتن عناصر، بنمايه ها و سازه هاي حماسي بسيار، يک حماسه است نه افسانه.

 نسخه قابل چاپ

برپايي جشنها عيدها نشان پويايي و شادابي يک جامعه است. به گفته محققان، در ايران پيش از اسلام جشنهاي فراواني برگزار مي شده است که تعداد آن را تا بيست و چهار جشن ذکر کرده اند (صفا، بي تا: 120) پس از ورود اسلام به ايران نيز عيدهاي اسلامي به جشنهاي ايراني افزوده شده و با آداب و شکوه خاصي بر پا مي شده است. در کتابهاي تاريخي اطلاعات چنداني در اين باره نيامده است و تنها در آثاري چون تاريخ بيهقي مي توان مطالب سودمندي يافت، اما در شعر فارسي از اين آيينها و جشنها اطلاعات نسبتا فراواني مي توان به دست آورد و به چگونگي برپايي آيين جشن و سرور در دربارها و ميان مردمي پي برد.
اگر چه بيشتر اين شعرها در ستايش حکمرانان و بزرگان دربارهاست، اما از لابه لاي آن مي توان نکات سودمندي يافت که بررسي و تحليل آن، ما را از چگونگي برپايي و عوامل موثر در جشنها آگاه مي کند و با روحيات و شادماني و سرور مردم آشنا مي سازد و رازماندگاري يا ناپايداري آن را مي نماياند.
از بازتاب اين جشنها و عيدها در شعر فارسي مي توان با انديشه حاکمان درباري و روحيه مردم هم عصر آن آشنا شد و به اهميت و ارزش آنها پي برد.

 نسخه قابل چاپ

به سبب شباهتهاي متعددي که ميان درخت و کوه وجود دارد، سيمرغ شاهنامه از درخت ويسپوبيش به کوه البرز نقل مکان مي کند. سيمرغ، سئن يا مرغو سئن اوستا در شاهنامه نيز حضور خود را با تفاوتهايي حفظ کرده است. اگر سيمرغ اوستا چهره اي آييني و پذيرفته دارد. شاهنامه چهره اي اهريمني را نيز در داستان اسفنديار به آن افزوده است. آشيانه سيمرغ در اوستا بر درخت ويسپوبيش و در شاهنامه بر فراز کوه البرز است. پژوهشهاي مربوط به شاهنامه و شناخت اساطير ايران، به علل و عوامل تغيير مکان سيمرغ در شاهنامه (و متون تاريخي، فلسفي و عرفاني دوران اسلامي) توجهي نکرده و از آن در گذشته اند. مقاله حاضر نشان مي دهد به سبب تاثيرات آيين مهر، حضور عناصر مهري چون خورشيد و آب در داستانهاي مربوط به سيمرغ، همساني سيمرغ و عقاب (يکي از پرنده هاي مهري) و نيز شباهتهاي ميان کوه البرز و درخت ويسپوبيش، سيمرغ اوستا و متون پهلوي در شاهنامه و ساير متون دوران اسلامي بر فراز کوه البرز آشيان گرفته است. اطلاق سئن به عقاب و سيمرغ، همسانيهاي موجود ميان اين دو پرنده، يکي پنداشتن مهر و خورشيد، شباهت آنها با سيمرغ، جاندار انگاري کوه، رشد آن چون درخت، مرکزيت، حضور عنصر هوم و آب در کنار کوه و درخت در اوستا و نشانه هاي موجود و مويد در ساير فرهنگها به خصوص هند، اسباب و علل تغيير مکان آشيانه سيمرغ بوده است.

 نسخه قابل چاپ

شخصيتهاي تاريخي از قهرمانان عمده داستانهاي حماسي، عاشقانه و تعليمي بوده اند. يکي از اين شخصيتها بهرام گور است که نظامي پس از فردوسي به بهترين وجه و در قالب شخصيتي آرماني به وصف و ترسيم خصلتها، گفتار و رفتار او پرداخته است. رعيت پروري، عدالت خواهي، شجاعت و دلاوري، خوش باشي، رامش جويي و ذوق شاعرانه، به گواه مورخان اسلامي، از بهرام گور پادشاهي محبوب ساخته است. طولاني ترين داستان در شاهنامه بعد از خسرو انوشيروان، مربوط به زندگي بهرام است. نظامي نيز در چالشي با فردوسي، در منظومه اي مستقل به نام بهرام نامه يا هفت پيکر به شرح زندگي او پرداخته است. اين دو شاعر با رويکردي خاص، زندگي او را تصوير کرده اند. در اين گفتار به بررسي شخصيت بهرام از نظر اين دو شاعر مي پردازيم.

 نسخه قابل چاپ

شاهنامه فردوسي و تاريخ بلعمي دو اثر مهم و برجسته فرهنگ ايراني اند که نه تنها در زماني نزديک به هم به نگارش درآمده اند بلکه از درونمايه هاي يکساني نيز برخورداند. اين دو اثر در بردارنده سرگذشت ايران از آغاز آفرينش تا دوره نگارش اثر هستند.
تحقيقات اخير محققان نشان داده است که منابع و ماخذ به کار گرفته شده از سوي فردوسي و بلعمي با يکديگر تفاوتهايي داشته است؛ فردوسي در به نظم کشيدن شاهنامه علاوه بر روايات شفاهي، از شاهنامه منثور ابومنصوري نيز استفاده کرده بود؛ در صورتي که منابع اصلي بلعمي، گذشته از تاريخ طبري، شاهنامه منثور ابوالمويد بلخي بوده است. با وجود اين تفاوت در منابع، مطالعه و بررسي شخصيتهاي مشترک در دو اثر نشان مي دهد که شباهتها بسيار بيشتر از تفاوتهاست. علت شباهتهاي موجود ميان شخصيتهاي اين دو اثر را مي توان از يک سو به دليل نشات گرفتن اين دو اثر از سنتهاي داستاني مشترک حماسي - اسطوره اي ايران و از سوي ديگر به دليل امانتداري دو مولف در نقل منابع مربوط دانست که آن خود ناشي از اعتقاد به تاريخ واقعي بودن اين روايتها نزد آنان و در کل نزد ايرانيان بود؛ به طوري که دخل و تصرف در اين روايتها در نظرشان امري ناپسنديده تلقي مي گرديد. همچنين براي تفاوتهاي موجود نيز مي توان دلايلي بر شمرد مانند: تفاوت در منابع و مآخذ؛ تفاوت در روش کار دو مولف؛ اقتضاي شاعري فردوسي؛ دخالت دادن باورهاي مذهبي فردوسي در بيان برخي از روايتها و رويکرد متفاوت دو مولف در روش عقلاني سازي روايتها.

 نسخه قابل چاپ

محمد اکرم «غنيمنت»، پنجابي، مفتي زاده اي از قصبه «کنجاه» از متعلقات گجرات بود که در روزگار عالمگير پادشاه (سده 11 و 12) در خدمت نواب مکرم خان به سر مي برد. مباني تازه و معاني لطيف در اشعار او ديده مي شود، بويژه در مثنوي نيرنگ عشق که به مثنوي غنيمت نيز شهرت دارد. ديوان غزليات او نيز در بردارنده مجموعه اي از غزليات، رباعيات و مفردات است. در مثنوي وديوان او مي توان ترکيبات دلنشين و تضمينهاي رنگين و دلپذير بود.
غنيمت در اشعار خود از استادان سبک هندي (اصفهاني) چون صائب تبريزي، نظيري نيشابوري، ناصرعلي سرهندي، بابافغاني و ... پيروي و گاهي نيز بيت يا مصرعي از آنان را تضمين کرده است.

 نسخه قابل چاپ