بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

مساله اساسي در اين تحقيق، اطناب در شعر فروغ فرخزاد است. عواملي از قبيل تصوير، توصيف، روايت، تخيل، احساسات عميق بشر امروزي و ... زمينه ساز اطناب در شعر نو از جمله شعر فروغ فرخزاد شده است.
نويسنده تلاش ميکند در سه بخش، خودنمايي اطناب را در شعر فروغ نشان دهد. در بخش اول، تکرار و اغراضِ آن را با ذکر مشخصاتي چون: تبيينِ التذاذ، انبساط خاطر، تحسر، عصيان و ... بيان ميکند. در بخش دوم، علاوه بر تکرار، انواع اطناب را که عبارتند از: ذکر خاص پس از عام، ايضاح پس از ابهام، تتميم، تذييل، تکميل، تفسير و ...، با ذکر نمونه هايي بررسي مينمايد. در بخش نهايي اطناب نيز به ذکر معاني مختلف آن، نظير تشبيه، نفاق، تعظيم، تجاهل، عجز، زمان و مکان و ... بهمراه نمونه هايي ميپردازد.

 نسخه قابل چاپ

هر متني از عناصري تشکيل ميشود. اين عناصر در اثر تغييراتي، ويژگيهايي را بر متن تحميل ميکند که از آنها به عنوان ويژگيهاي سبکي نام ميبرند. يکي از عناصر اصلي در مباحث سبک شناسي ويژگيهاي زباني است. اين ويژگيها عموما دفعي پديد نمي آيد، بلکه به مرور زمان و در اثر دگرگونيها و تحولاتي ايجاد ميشود. انتظار ميرود با گذشت زمان و دگرگوني هاي سياسي – اجتماعي تحولي عميق در زبان احمد جام در مقايسه با نويسندگان دوره قبل صورت گرفته باشد اما حاصل پژوهش نتيجه ديگري را نشان ميدهد که احتمال ميرود برگرفته از نوع تربيت، موقعيت جغرافيايي و اجتماعي، ساده زيستي نويسنده و يا نوع بينش خاص صوفيانه او باشد.
در اين مقاله تلاش ميشود از رهگذر زباني، دو اثر شيخ احمد جام (440-536 هـ.ق) به نام انس التائبين و کنوز الحکمه (اولين و آخرين آثار شيخ) مورد تحليل قرار گيرد تا راه دستيابي به شخصيت فردي، اجتماعي و عرفاني او آسانتر گردد.

 نسخه قابل چاپ

از ويژگيهاي بارز سبک هندي در سطح زبان وجود عوامل زباني ابهام زا در شعر اين دوره است. «ترکيبات خاص» که از اساسيترين عوامل ابهام زا در حوزه زبان شعر سبک هندي است، کلماتي هستند که در محور همنشيني زبان در کنار يکديگر قرار گرفته و باعث تعقيد زبان و آشنايي زدايي ميشوند. کساني که در اشعار بيدل به تحقيق و تتبع پرداخته اند، اغلب آنها وجود «ترکيبات خاص» را نتيجه ابتکار و دورانديشي بيدل دهلوي دانسته و به تبع او اواخر سبک هندي را دوره ظهور و تکامل اينگونه عناصر ميدانند. در اين مقاله اشعار طالب آملي و بيدل دهلوي دو شاعر برجسته و بزرگ اوايل و اواخر شکل گيري سبک هندي در سطح زبان بررسي شده و با تکيه بر اشعار اين دو شاعر ابعاد گسترده ساختاري «ترکيبات خاص» در اوايل و اواخر دوره سبک هندي و سير شکل گيري و تکامل اينگونه ترکيبات مورد تحليل قرار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

در داستانهاي جمالزاده، نوعي شخصيت پردازي وجود دارد که در آن، درصدي از جسم يا رفتارهاي بدني انسان؛ شکل حيواني، نباتي و يا شييي به خود ميگيرد و خواننده را دچار واکنشي ناهمگون يا متباين – خنده توام با ترس يا لذت همراه با انزجار- ميکند. اين شگرد ادبي که ريشه در هنرهاي تجسمي- بصري دارد طنز آميخته يا «گروتسک» ناميده ميشود و بکارگيري آن نقش بسزايي در گسترش زبان انتقادي روايتها دارد. مقاله حاضر مصاديق طنز آميخته را به مثابه يک ويژگي سبکي در پنج اثر از جمالزاده بررسي و تحليل کرده است.

 نسخه قابل چاپ

رمان هفت جلدي آتش بدون دود، برنده «جايزه برگزيده داستان نويسي بيست سال پس از انقلاب» اثر ارزشمند زنده ياد نادر ابراهيمي (1387-1315 ش.)، روايتي از پيدايي قوم ترکمن و سرگذشت زندگي آنان تا سالهاي پاياني حکومت پهلوي است. نادر ابراهيمي علاوه براين رمان پرآوازه، سفرهاي دور و دراز هامي و کامي در وطن و نيز داستانهاي دشنام، بدنام، کلاغها، خانه اي براي شب و دهها داستان و نمايشنامه ديگر در چندين عرصه نگاشت: ادبيات کودکان و بزرگسالان و آثار نظري، ترجمه، مقاله و آثاري از اين دست که در اين ميان کتاب صوفيانه ها و عارفانه ها (تاريخ تحليلي پنج هزار سال ادبيات داستاني ايران) و رمان آتش بدون دود، جايگاه بارز و برجسته اي دارد.
اين مقاله ميکوشد به بازشناسي رمان آتش بدون دود پرداخت، به نقد و تحليل عناصر داستاني از جمله زمان، مکان، زاويه ديد، شخصيت پردازي ،پيرنگ داستان و درونمايه – البته بانگاهي نو ومتفاوت- روي آورد.

 نسخه قابل چاپ

مشک و نافه به سبب کاربردهاي گوناگوني که در زندگي ايرانيان داشتند، بازتاب چشمگيري در ادبيات پارسي يافتند. براي نمونه، شاعران که به محيط پيرامون خود توجه فراواني ميکردند، براي توضيح دادن پندارهاي خود و نيز ساختن تصويرهاي خيالي، مشک و نافه را همچون بسياري از ماده هاي ديگر در سروده هاي خود به کار بردند و به اين منظور، ميان برخي ويژگيهاي اصلي مشک و نافه، و شماري از ويژگيهاي انسان، هماننديهايي غير واقعي يافتند و صفتهاي شاعرانه چندي به آنها نسبت دادند. اين استفاده از مشک در کاربردهاي شاعرانه و ادبي، در دوره هاي گوناگون و با توجه به سبک شاعران، متفاوت است. در اين پژوهش افزون بر توضيح اين موارد، به شرح و توصيف شکل مشک و نافه و برخي کاربردهاي آن که در ساختن اين کاربرد هاي شاعرانه موثرند نيز پرداخته شده است.

 نسخه قابل چاپ

داستان سرايي فارسي از آغاز تا امروز همواره تحت تاثير مسايل مختلف فرهنگي و اجتماعي متحول شده است. نوشته حاضر در پي نشان دادن يکي از اين تغييرات در داستان سرايي فارسي است و آن دگرگوني فکري حاصل از تاثير مکتب وقوع در داستانهاي عاشقانه فارسي است، بدين ترتيب که واقعگرايي که از قرن دهم هجري در شعر فارسي در برابر جنبه ذهني و انتزاعي و آرماني شعر سبک عراقي در شعر فارسي رواج يافت. هرچند در غزل فارسي تحولي صوري و محتوايي ايجاد کرد، اما اين مساله که بازتاب شرايط اجتماعي قرن دهم هجري و نيز حاصل تاثيرپذيري از فرهنگ هند در ادبيات ايران است، در داستانهاي عاشقانه فارسي باعث کاسته شدن از جنبه آرماني و آسماني و انتزاعي حاکم بر شعر غنايي فارسي و در نهايت باعث زميني تر شدن و معمولي تر شدن روابط حاکم بر داستانهاي عاشقانه شده است.
در نوشته حاضر پس از بررسي اجمالي ادب داستاني فارسي و سير نظيره سازي پس از نظامي به بررسي عناصر وقوعي در داستانهاي عاشقانه فارسي با تاکيد بر داستان مهر و وفا از شعوري کاشي پرداخته شده است.

 نسخه قابل چاپ

يکي از آثار ادبي که کمتر مورد توجه قرار گرفته و مربوط به دوره بازگشت ادبي است، مثنوي طاقديس است. فهم اين اثر به دليل وجود تعداد زيادي از لغات عربي دشوار و واژه هاي نامانوس فارسي کهن، براي عموم کمي مشکل به نظر ميرسد. سبک آن تمايل به دو سبک خراساني و عراقي (دوره بازگشت) دارد. در اين مقاله سعي شده است سبک مثنوي طاقديس – با توجه به محدوديت صفحات – از هر يک از سطوح سه گانه فکري، زباني و ادبي فقط با يک شاخص بررسي شود. (در سطح فکري، ويژگي محتوا، در سطح زباني، حوزه لغات و در سطح ادبي، مقوله تشبيه). از جمله نکات مهمي که ميتوان به آن اشاره کرد، تاثيرپذيري طاقديس از مثنوي مولوي است. از ويژگيهاي بارز سبک طاقديس، استفاده فراوان از آيات و روايات و همچنين آرايه تلميع است.

 نسخه قابل چاپ

محمود غزنوي يکي از مشهورترين شخصيتهاي دوگانه در تاريخ و ادبيات فارسي است، بگونه اي که چهره واقعي او در تاريخ با آنچه در آثار ادبي آمده متفاوت است.
در اين پژوهش سعي داشته ايم، ابتدا هويت حقيقي و تاريخي سلطان محمود را، به عنوان بنيانگذار سلسله غزنويان، با مراجعه به منابع دست اول تاريخ، مشخص سازيم؛ و در فصل بعدي به کاوش درباره انعکاس اين شخصيت، در لابلاي متون ادبي و عرفاني تا قرن هشتم هجري، اعم از نظم و نثر، بپردازيم.

 نسخه قابل چاپ

خاقاني شاعر بزرگ قرن ششم هجري است. ديوان عظيم او مجموعه متنوعي است از علوم و معارف ديني، کلامي، فلسفي، طبي، نجومي، ادبي و عرفاني. او در سرودن شعر عرفاني متاثر از سنايي بوده است و بسان سنايي اشعار زيادي در باب وعظ و زهد و عرفان و تحقيق دارد.
هر چند که ديوان خاقاني، مثل مثنوي مولانا و منطق الطير عطار و حديقه سنايي، اثر صرف عرفاني نيست، ولي خاقاني در آن، از مضامين و مفاهيم و اصطلاحات عرفاني بهره جسته است. شگرد بهره گيري شاعر متاثر از سبک فردي اوست؛ بدين معني که او در آن حيطه به ابداع ترکيبهاي اضافي کنايي با مضمون آفريني تازه و ناب پرداخته است. در اين شگرد ابداع ترکيب و مضمون، بيشتر هم شاعر، معطوف به محور افقي بيت و قصيده بوده است و مثل منظومه هاي عرفاني ديگر، مفاهيم عرفاني را بصورت طولي و گسترده تبيين نکرده است. اين امر علاوه بر اقتضاي جبري شکل قصيده، برگرفته از سبک فردي شاعر است، که در آن ميکوشد با مفاهيم و اصطلاحات و تعبيرات عرفاني، ترکيبهاي بديعي بسازد و مخاطب را متوجه و مستغرق هنر شخصي خود گرداند.

 نسخه قابل چاپ

تعريف دقيق اصطلاح سبک و شناخت ديدگاهها و مهمتر از آن، روش سبک شناسان در تحليل متون ادبي، ميتواند تا حدود زيادي گستره هريک از مفاهيم و نيز رابطه نظامهاي ادبي را ترسيم کند. از جمله نتايج کاربردي مترتب بر اين بحث، تمايز علمي و روشمند بين نقد ادبي، سبک شناسي، بوطيقا و فنون ادبي، و وابستگي هريک از دانشها و نظامهاي ادبي و رسيدن به راهکارهاي سودمند در بازشناسي متون ادبي خلاقانه است. در اين جستار به ديدگاه شاعران در باب طرز سخن و تعريف سبک شناسان ايراني از مفهوم سبک و تبيين و نقدروش سبک شناسي آنان در تحليل متون ادبي پرداخته ايم.

 نسخه قابل چاپ

فقيراله لاهوري متخلص به آفرين، از شاعران پرگوي سده دوازدهم هجري است که با سرودن منظومه ها و غزلهايي دلنشين و نيز تربيت شاگردان، نقشي ارزنده در گسترش و تداوم زبان فارسي در شبه قاره داشته است. از ويژگيهاي چشمگير سروده هاي آفرين، تضمين هاي بسيار، پرداختن به مضامين عرفاني و نيز ترکيبهاي نوساخته اي است که گاه با ذکر باورها و اصطلاحات عاميانه همراه ميشود و البته همچون اغلب اشعار اين دوره داراي برخي ضعفها است، با اين همه ميتوان آفرين را به عنوان يکي از پيروان موفق صائب اما با نوآوريهايي اندک به شمار آورد.
پژوهش حاضر ميکوشد تا با بررسي زندگي، آثار و نيز نقد شعر آفرين، جايگاه او را در شعر فارسي شبه قاره نشان دهد.

 نسخه قابل چاپ

حزين لاهيجي از علماي برجسته و شاعران پر آوازه سده دوازدهم هجري است که دست روزگار او را از زادگاهش اصفهان در شهرها و بلاد مختلف گرداند و پس از طي سفرهاي پرمخاطره به هند رسيد و در پايان عمر در شهر بنارس سکني گزيد و در همين شهر چشم از جهان فرو بست.
وي در زمينه هاي گوناگون علوم روزگار خويش از قبيل: فقه، منطق، فلسفه، و ... آثار زيادي را تاليف کرده و مجموعه اشعاري که متجاوز از دوازده هزار بيت است از خود به يادگار گذاشته است. تعداد ادبيات او را تا سي هزار و پنجاه هزار نيز گفته اند. وي آخرين ستاره تابناک سبک هندي در غزل فارسي است.
حزين با توجه به اشراف به اصناف شعر و بررسي و غور در ديوانهاي مهم شاعران بزرگ و تاثيرپذيري و استقبال از آنها، گاهي به نقد و بررسي آنها نيز پرداخته و به پرسشهايي که در حوزه شعر از او ميشده پاسخ ميگفته است. بنابراين نام برخي از شاعران به صورتهاي گوناگون در ديوانش انعکاس يافته است. نام دسته اي از شاعران، ضمن تضمين بيت يا مصرع يا ابياتي آمده است. نام برخي از آنها در مطاوي مفاخره هاي شاعرانه و تحسين اشعار آنها و گروه ديگر در استقبال و احيانا معارضه با آنها، اشاره شده و گروهي نيز در قطعات و مثنويهايي که از آنها متاثر شده است از قبيل سنايي، سعدي، نظامي ظهور يافته اند. حافظ، سعدي، مولوي، نظيري، سنايي، خاقاني، انوري، قاسم انوار، بابا فغاني و ... از آنهايند. اين مقاله به بررسي و نشان دادن مواردي از موضوع ياد شده ميپردازد.

 نسخه قابل چاپ

وحيد قزويني که امروزه شهرت چنداني ندارد، از شاعران، نويسندگان، مورخان و سياستمداران معروف دوره صفوي است. در ميان مجموعه اشعار او که شمار آنها را بيش از سي هزار دانسته اند، چند مثنوي نيز هست، از جمله مثنوي قابل توجه «خلوت راز» که اين مقاله با نگاهي سبک شناسي به بررسي آن پرداخته است. بررسي اين مثنوي نشان مي دهد که وحيد شاعري تواناست و به ويژه از قدرت تخيل بالايي برخوردار است و همين زمينه اي شده تا شعر او سرشار از انواع صور خيال و مضمون سازيهاي بکر و بديع باشد. او بر زبان نيز تسلط قابل توجهي دارد و پيآمد آن ترکيب سازيهاي بسيار و برجسته در شعر اوست، او مانند ديگر شاعران سبک هندي به لغات و مضامين عاميانه نيز توجه بسيار داشته است و بسي از واژه ها و باورها و آداب و رسوم عاميانه را در شعر او ميتوان ديد. با آموزه هاي عرفاني نيز سر و کار داشته و همين، مثنوي او را رنگي از عرفان و اخلاق نيز بخشيده است.

 نسخه قابل چاپ

ايهام، يکي از مهمترين امکانات زبان شعريست. اين صنعت بديعي را از انواع هنجارگريزيهاي معنايي ميدانند که در محور همنشيني و مجاورت که مبتني بر ترکيب است، بوجود مي آيد و کلام را با ابهام که از عناصر مهم زبان ادبي است، پيوند ميدهد.
اين مقاله، نتيجه مطالعه کامل غزلهاي سعدي و استخراج کاربرد انواع ايهام در آنهاست. در اين مقاله با استفاده از نمودار، ميزان و چگونگي کاربرد انواع ايهام (سبک شاعر در ايهام سازي) در غزليات سعدي، نشان داده شده است. همچنين تصريح شده است که سعدي برغم آنکه شاعري رک گوست و مکنونات قلبي خود را شفاف بيان ميکند، نميتواند يکي از بزرگترين امکانات زبان شعري را که با ايهام پيوند دارد، ناديده بگيرد و از نقش زيبايي آفريني ادبي ايهام، چشم پوشي کند. مويد اين ادعا، نمونه هايي از همه انواع ايهامست که در سراسر غزليات اين شاعر پرآوازه ميتوان ديد.

 نسخه قابل چاپ