بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

اين مقاله درباره بررسي وجوه تمايزات و تشابهات سبکي قصايد عصر مغول است. قصايد اين دوره از نظر تقسيم بندي سبک شناسي در دوره سبک عراقي و از نظر موضوعي در زمره اشعار غنايي قرار ميگيرند. اگرچه در اين عصر، دوران قصيده سرايي بسر آمده و شاعران بزرگي به غزل سرايي مشغولند، با اين حال قصايد محکم و متيني را ميتوان يافت که حکايت از ذهن روشن و طبع لطيف سرايندگان آن دارد.
ما در اين مقاله، قصايد شش شاعر بزرگ عصر مغول و ايلخاني يعني عطار، فخرالدين عراقي، سعدي، سيف فرغاني، سلمان ساوجي و حافظ را مورد بررسي قرار داديم تا ويژگيهاي سبکي قصايد چون ساختار قصايد، عروض، قافيه و رديف، زبان و بلاغت و وجوه تمايزات و تشابهات سبکي را مشخص کنيم. براي اين کار نيم نگاهي به مکتب فرماليسم و ساختارگرايي داشتيم اما از آنجايي که آنها اثر ادبي را شکل محض ميدانند و در بررسي اثر ادبي بر فرم تکيه دارند نه محتوا (شميسا، 1381: 147)، به طور کامل از نظريات آنها پيروي نکرديم و محتواي قصايد را نيز مورد بررسي قرار داديم تا ارتباط آنها را با شکل قصايد آشکار نماييم.

 نسخه قابل چاپ

در منظومه هاي غنايي، زنان يکي از ارکان پايدار و تاثيرگذارند بطوري که براحتي توان تغيير روند داستان را دارند. آشنايي با جلوه هاي مختلف شخصيت ايشان موجب آگاهي هرچه بيشتر از جريان قصه خواهد شد ترسيم سيماي قهرمان – زن در داستانهاي عاشقانه به کمک رنگ، واژه و تصوير – که خود از صنايع ادبي شکل ميگيرد- از ديرباز در ادب فارسي وجود داشته است. بطوري که با مطالعه نوع گفتار، شخصيت و منش ايشان درجريان داستان ميتوان به ميزان تاثير گذاري آنها بر ساير نقش آفرينان پي برد.
در اين پژوهش از سه منظر ياد شده به شخصيت ليلي در منظومه ليلي ومجنون به عنوان بخش کوچکي از ادب غنايي خواهيم پرداخت تا طرحي روشن از قهرمان – زن درداستانهاي عاشقانه منظوم – اگرچه مختصر- ارايه گردد. رنگهايي که در توصيف قهرمان مورد نظر به کار رفته اند جنبه هاي مختلف وجودي او مثل پايداري در رابطه عاشقانه، تلخ مزاجي، غرور زنانه، نفوذناپذيري، معصوميت وصداقت و در عين حال اندوه درونيش را آشکار ميسازد. از منظر واژگاني توصيفات منفي و مثبت در نگاه دوستداران و منتقدان وي را ميتوان دريافت. همچنين است واژه هايي که رويکرد معنوي – عاطفي يا مادي دارند. به لحاظ دستوري بالاترين بسامد واژگاني در توصيف وي از آن اسم وصفت و در گستره صنايع ادبي نيز اين برتري نخست ازآن استعاره و سپس تشبيه است.

 نسخه قابل چاپ

مساله اصلي در اين تحقيق، تنوع و تحرک در حکايت «جدال سعدي با مدعي» در گلستان است. اين حکايت در بين ساير حکايات گلستان، بلکه ديگر متون نثر فارسي از حيث داشتن تحرک در سطح الفاظ و تنوع در عمق معاني متمايز است. نگارنده در دو بخش سعي ميکند که تنوع و تحرک و عوامل آنها را در حکايت مذکور نشان دهد. در بخش اول راههاي پرورش معاني را بعنوان پاره اي از عوامل تنوع و تحرک، با بحث از هشت مشخصه: مناظره، تعريف، توصيف، استشهاد، استدلال، مقايسه، بررسي علل و نتايج و تقسيم بندي بيان ميکند. در بخش بعدي نيز چهار عامل اساسي را تحت عنوان دقايق بلاغي برميشمارد که عبارتند از: ايجاز، اطناب، سادگي بيان و سلاست. نتيجه آنکه بدليل وجود راههاي متنوع پرورش مطالب، برخي صنايع موثر بديعي، پاره اي از مباحث بلاغي در حکايت «جدال سعدي با مدعي»، اين حکايت، نمونه و الگوي تمام عيار يک نوشتة متنوع و متحرک در گلستان و شايد در تاريخ نثر فارسي بشمار ميرود.

 نسخه قابل چاپ

کتاب «اطباق الذهب في المواعظ و الخطب» اثر اديب، شاعر و واعظ قرن ششم (ق) شرف الدين شفروه اصفهاني است كه آن را به سبک مقامات و به زبان عربي نگاشته است. از اين كتاب ترجمه اي بفارسي متعلق به قرن هشتم يعني دوره فني نثر فارسي در دست است كه بسياري از خصوصيات سبکي نثر دوره ساماني و برخي اختصاصات لهجه خراسان آن روزگار را در بردارد و مانند ترجمه هاي كتب دوره ساماني ترجمه اي تحت اللفظي و واژه بواژه است که بصورت زيرنويس در ذيل سطور متن عربي نوشته شده است. اين ترجمه بلحاظ اشتمال بر گنجينه وسيعي از لغات قديمي و مختصات سبکي و دستوري، در ادبيات فارسي حائز اهميت فراوان است. در اين مقاله سعي شده است علاوه بر تبيين جايگاه اين ترجمه در ميان كتب نثر فارسي به بررسي ويژگيهاي سبكي ترجمه در سطح زباني پرداخته شود.

 نسخه قابل چاپ

در دهه هاي سي و چهل شخصيتهاي بارز و صاحب سبكي در عرصه نمايش مدرن ظهور كردند كه هريك نقش بسزايي در پيشبرد نمايشنامه نويسي در ايران ايفا كردند؛ افرادي همچون غلامحسين ساعدي، بهرام بيضايي، اكبر رادي و.... دراين ميان رادي با حدود پنجاه سال سابقه نمايشنامه نويسي تنها كسي است كه همواره براي نمايش قلم زده و با خلق شخصيتهايي با هويت ملي به نمادي در حوزه نمايشنامه نويسي در ايران بدل شده است. مقاله حاضر با پرداختن به مفهوم ساختار و ساختارگرايي با تكيه بر نظريات «ولاديمير پراپ»، نگاهي گذرا به نظرات چند تن از ساختگرايان برجسته داشته و سپس در بخش تحليل ساختاري نمايشنامه هاي رادي، با درنظر داشتن قرائتي آزاد از اين نظريات، الگوهاي ساختاري نمايشنامه هاي دهه هاي چهل و پنجاه اين نويسنده را بدست آورده و با مقايسه آنها با يكديگر شباهتهاي ساختاري اين آثار نشان داده شده است. علاوه بر تحليل ساختاري، نتايجي كه در دو سطح فكري و زباني حاصل شده، در پايان بيان گرديده است، چراكه زبان نيز براي رادي جزيي از «شبكه ساخت» است كه با انحراف از نرم زبان معيار احساس سبك را به مخاطب القا ميكند.

 نسخه قابل چاپ

مثنوي معنوي منظومه معرفت شناسانه مولوي، شاعر قرن هفتم هجريست. ويژگي داستان در داستان بودن اين كتاب و ذهن سيال و عمق انديشه مولوي در مثنوي، موجب شده است كه ارتباط گسترده خواننده با آن برغم سادگي زبان و عدم استفاده از شيوه مصنوع و متكلف در آن ميسر نگردد.
مولوي، گاه ضمن اشاره به دشواريهاي ارتباط با خواننده و ذكر علل و اسباب آن دشواريها ميكوشد، تا برخي از آنها را بخواننده بشناساند و زمينه هاي لازم را براي ارتباط فراهم آورد.
بلاغت بعنوان بخشي از سطوح سه گانه يعني سطح زباني، انديشگي و ادبي كه سازنده سبك ادبي هستند؛ در مثنوي معنوي مولوي جلوه اي ويژه يافته است. اين مقاله ميكوشد به اين جنبه از ويژگيهاي سبكي منظومه روايي و داستاني مثنوي بپردازد.

 نسخه قابل چاپ

طنزگونه هاي ادب فارسي كه با پيشينه اي نسبتا طولاني در ادبيات غيرجد ايران هويدا شده، مردمي بودن آن را در تاريخ زبان فارسي به اثبات است.
با كنجكاوي در طنز صوفيانه فارسي و غير آن، ميتوان از جهت برخي كاربردها به انواع طنزها از جمله: اجتماعي، اخلاقي، تعليمي، تفسيري، تمثيلي، رسانه اي، ديني و مذهبي، سياسي، عاشقانه، فلسفي و نظاير آن دست يافت، برخي از اين طنزها از جهت محتوا و نتايجي كه از آنها دريافت ميشود، ميتوان با يكديگر درآميخت و تلفيق كرد، بگونه اي ديگر،  آنها را به دسته هاي محدودتري منحصر ساخت، اما در اين نوشتار سعي شده است تا آنجا كه ممكنست نمادها را در هر كدام از اقسام آن معلوم نمود، هر چند كه گاهي اوقات ممكنست مرز اين تقسيم بندي، با هم تداخل داشته و قابل ادغام در يكديگر باشد.

 نسخه قابل چاپ

منشيان كه حاكمان عرصه كتابت و انشاء محسوب ميشدند ضمن ارايه عملي كتابت دلخواه خود در قالب تصنيفات و تاليفات، آثاري نيز در آموزش شيوه ترسل و انشاء پديد آوردند كه از آنها ميتوان «زينه الكتـاب» منسوب به بيهقي دبير نامدار غزنويان، «دستور دبيري» ميهني، «دستور الكاتب في تعيين المراتب» هندوشاه نخجواني را ياد كرد. از ديگر نگاشته ها در اين زمينه كتاب «جلاليه در علم مكاتبه» بقلم محمدبن ناموس خواري از منشيان اواخر قرن هفتم و نيمه اول قرن هشتم هجري قمريست كه سه نسخه از اثر او بدست آمده است.
كتاب «جلاليه در علم مكاتبه» اثر محمدبن علي ناموس خواري، مشتمل بر دو بخش رسايل علمي و عملي ميباشد كه در بخش اول مباحث نظري مورد نظر مولف بهمراه نمونه هايي از آداب و رسوم و باورها در حوزه انشاء و كتابت مطرح ميشود و در بخش دوم نامه هاي مختلف اعم از اخوانيات، امثله و صدرنامه ارايه ميشود.
نگارندگان در مقاله حاضر برآنند تا ضمن معرفي اثر محمد خواري، به ديدگاههاي مولف در حوزه انشاء و کتابت همچنين خصايص سبکي او بپردازند.

با توجه به آنكه تصوف اسلامي از مهمترين جريانهاي فكري و فرهنگي كل جهان اسلام و بالاخص ايران بوده است، آسيب شناسي تصوف اهميت بسياري دارد. تصوف كه در طول تاريخ با وجود فراز و نشيبهاي بسيار توانسته است به حيات خويش ادامه دهد، مانند هر انديشه شگفت و بزرگ ديگري شيفتگان و مخالفان بسياري دارد، بگونه اي كه گروهي آن را مغز و جوهر دين و گروهي كفر و الحادش فرض نموده اند. در ميان نقدهايي كه از صوفيه صورت گرفته است، نقد صوفي بر صوفي - بجاي نقد جنبه هاي نظري و فكري عرفان و تصوف - با تكيه بر جنبه هاي عملي و رفتاري صوفيه تصويري عادلانه تر و در همان حال عيني تر از آسيبهاي وارد شده بر تصوف را ارايه ميدهد. از همين روي در مقاله حاضر كوشش شد كه انتقادات مطرح شده بر صوفيه در كتاب مثنوي معنوي که از مهمترين منابع شناخت عرفان و تصوف است، مورد بررسي قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

شعر کودک از فروع ادبيات کودک بشمار ميرود. از ويژگيهاي اصلي شعر کودک ميتوان آهنگين بودن با تکيه بر وجوه صوتي و موسيقايي کلمات، بهره گيري از وزن و قافيه، سادگي زبان، زيبايي مضمون و عنصرخيال را نام برد که به ذوق زيبايي شناسي و موسيقايي کودک و همچنين غريزه بازي او پاسخ ميدهد. عباس يميني شريف از جمله شاعراني است که از لحاظ زماني و تاريخي پس از شاعراني چون محمود خان ملك الشعراي صبا، ايرج ميرزا و ميرزا يحيي دولت آبادي قرار ميگيرد و ميتوان او را به گواهي كوششهاي پيگيرانه اش در طول چندين دهه و همچنين آثار و نامش، بعنوان يکي از پيشگامان و بنيانگذاران شعر كودك و از مطرحترين چهره هاي دوره نخست شعر جديد كودك به حساب آورد. از آنجا که تا بحال هيچ پژوهشي بطور مستقل به توصيف سبک شناسانه اشعار کودک و نوجوان اين شاعر نپرداخته است در اين مقاله بر آنيم تا به اين مهم بپردازيم و هدف ما در اين بررسي با تکيه بر روش توصيفي - تحليلي معرفي ويژگيهاي روساختي و زيرساختي اشعار اوست.

 نسخه قابل چاپ

تاکنون بيش از هشتاد کتيبه به زبان فارسي باستان از دوران فرمانروايي هخامنشيان در نقاط مختلف ايران کشف شده است. از آنجا که اين کتيبه ها از خطا، اصلاح و دگرگونيهاي ايجاد شده بدست نسخه برداران در امان مانده اند بنابراين تحقيق و بررسي اين اسناد بسياري از مسايل مربوط به تاريخ، تمدن و فرهنگ آنزمان را براي ما روشن ميسازد. با وجود مطالعات مفصلي که بر روي کتيبه هاي فارسي باستان صورت گرفته تاکنون توجه خاصي به بررسي اين کتيبه ها از لحاظ سبک شناسي و ساختار نگارش آنها نشده است. بنظر ميرسد که دبيران الگوهاي خاصي براي نگارش کتيبه ها در دست داشته اند. در اين پژوهش با نگرش به ويژگيهاي سبکي عناصري را که در ايجاد سبک کتيبه ها نقش داشته اند بررسي خواهيم کرد.

 نسخه قابل چاپ

راحه الصدور و آيه السرور يکي از متون تاريخي نثر فارسي در احوال سلاجقه عراقست که محمد راوندي از نويسندگان تواناي زبان فارسي، آن را به نثر فني - شيوه مرسوم و رايج زمان - نوشته است. نثر اين کتاب يکدست نيست، در بخشهايي که تاريخ صرف است ساده و بي تكلف، اما در مباحثي که کلام اقتضا کرده، مانند مقدمه کتاب و مدخل بحثها يا مسايل خاص از قبيل جلوس و درگذشت پادشاهان و .... نويسنده تا آنجا که ميتوانسته، تمام دقايق و ظرايف شعري و ادبي را بکار گرفته و نمونه‌ زيبايي از نثر فارسي را پديد آورده است. راوندي همانند بسياري از نويسندگان نثر فني، از شواهد شعري فارسي و عربي زيادي استفاده كرده؛ بگونه اي ‌كه تنها از شاعران فارسي زبان يكهزار و هفتصد و هفتاد و هشت بيت نقل کرده است. بارزترين خصيصه محور ادبي نثر او اقتباسها و تلميحات‌ قرآنيست كه اغلب بصورت منظوم يا مسجع ترجمه شده اند. در محور زباني، بخصوص در كاربرد افعال، ويژگيهاي نثر عهد غزنوي مشهود است. تركيبات نو مانند تنك ذوابه، تهمتن دل، حيدر تن... و اصطلاحات علوم نجوم، شطرنج، پزشكي و... نيز در راحه الصدور درخور توجه است. در اين مقاله تلاش شده ويژگيهاي سبکي اين اثر از سه محور زباني، ادبي و فکري تحليل و بررسي شده، نکات دقيق سبکي آن، بخصوص از زاويه زباني و ادبي روشنتر گردد.

 نسخه قابل چاپ

سبک شعر چنانکه گفته شده، شيوه خاص انديشه و نگارش هر فرد، اثر و دوره است. درست است که وقتي پاي سبک در ميان باشد، فرد و فردانيت برجسته تر نمايان ميشود؛ اما مهمترين تقسيم بندي سبک، بويژه وقتي سخن از کليات سبک شناسي در ميان باشد، همان تقسيم بندي است که تحت عنوان سبک دوره از آن ياد کرده اند. محرک اصلي تغيير سبک در هر دوره اي وقايع سياسي - اجتماعي هستند. در ايران، انقلاب مشروطه در كنار تحولاتي كه در سطح جامعه ايران پديد آورد، در عرصه ادبيات نيز بي تاثير نبود و با طرح مضامين اجتماعي، موجب تغيير سبک ادبا شد. وقايع و تب و تابهاي سالهاي حکومت پهلوي نيز، گرايش به رمانتيسم اجتماعي و درنتيجه تغيير سبک را در اشعار و برخي آثار گسترده ترکرد. هوشنگ ابتهاج نيز يكي از شاعراني است كه حوادث سياسي - اجتماعي (بخصوص دهه 30) باعث شد به اجتماع و مردم روي آورد؛ سوالي که اينجا پيش مي آيد اينست که:
- آيا سبک سايه در اين تغيير نگرش، متحول شده است؟ سير اين تحول چگونه است؟
در پاسخ بايد گفت اين تحول نگرش سايه از رمانتيسم فردي به رمانتيسم اجتماعي باعث تحول سبک انديشه و زبان او شد. اين مقاله به تفاوت سبک سايه (انديشه و زبان) در دو حوزه رمانتيسم فردي و رمانتيسم اجتماعي ميپردازد.

 نسخه قابل چاپ

مطابق نظريه صورتگرايان، هنرمند(شاعر) با درهم شكستن ساختار عادي زبان، در واقع «آشنايي زدايي» ميكند.
آشنايي زدايي به دو شكل نمودار ميشود؛ يكي هنجارگريزي (قاعده كاهي) است و ديگري «قاعده افزايي» است. هنجارگريزي انواعي دارد كه يكي از مهمترين نوع آن «هنجارگريزي معنايي» است كه شامل «تشبيه و استعاره» ميشود كه در غزل سعدي كاربرد دارد. با وجود اين، اين سوال مطرح ميشود كه آيا كاربرد تشبيه و استعاره به اندازه اي است كه بتوان آنها را از مختصات سبكي غزل سعدي به شمار آورد يا خير؟ در متن مقاله نشان خواهيم داد كه در غزليات سعدي، در حوزه هنجارگريزي معنايي، تشبيه و استعاره از پركاربردترين آرايه هستند و كاركرد زيباشناسي آنها و شگردهاي مختص شاعر در نحوه بخدمت گرفتن تشبيه و استعاره را آشكار خواهيم ساخت.

 نسخه قابل چاپ

در دستور نقشگرا فرض بر اينست که الگوهاي تجربه در قالب فرايندها و از طريق فرانقش انديشگاني در زبان بازنمايي ميشود. بر اين اساس ميتوان با بررسي انواع فرايندهاي موجود در افعال و تعيين بسامد وقوع آنها در داستان، از تجارب، تفکرات و دنياي درون نويسنده آگاه شد. امکان و قابليت دستوري براي بازنمايي تجربه در زبان، از طريق نظام گذرايي انجام ميپذيرد. نظام گذرايي، مکانيسم بيان فرانقش انديشگاني و تجربي در زبان است. در مقاله حاضر، نگارندگان، به بررسي چهار داستان کوتاه فارسي از جلال آل احمد و صادق هدايت، پرداخته اند. داستانها، بر اساس نظام گذرايي در چارچوب دستور نقشگراي هاليدي، تجزيه و تحليل شده اند. بسامد و درصد وقوع انواع فرايندها پس از بررسي تمامي افعال موجود در داستانها، بعنوان يک شاخص سبکي لحاظ شده است. در اين مقاله تلاش ميشود با بررسي انواع فعلهاي بكار رفته در آثار هدايت و آل احمد، طرز فكر اين دو نويسنده را آشكار كرد.

 نسخه قابل چاپ