بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

يكي از ساحتهاي اصلي ادبيات فارسي، ساحت غنايي آنست، كه شاعران درآن، از عواطف و احساسات دروني خويش سخن ميگويند، اين نوع ادبي بيش از هر چيزي بر حول محور عشق و عاشقي ميچرخد و شاعران در آن، حرفهاي درونيشان را خطاب بمعشوق در لباس شعر مي آرايند. در اين ميان، طرز نگاه هر شاعري نسبت بمعشوق، با شاعران ديگر، داراي تفاوتها و تشابهاتي است، قيصر امين پور از جمله شاعراني است كه نگاهي خاص نسبت بمعشوق دارد، معشوق در شعر او داراي ماهيتي پاك و عفيف است، كه شاعر با او عشق ورزي پاك و عفيفانه اي دارد. معشوق در آثار نخستين وي بيشتر معشوقي آسماني و ازلي است، اما پس از گذار از اين دوران، شاعر به فرديت خويش نزديک ميشود و معشوقي زميني با مايه هاي آسماني و آنيمايي در اشعار او جلوه ميکند. دراين مقاله به تحليل ماهيت معشوق و سيرتحول آن در اشعار قيصر امين پور خواهيم پرداخت، و در آن چهره معشوق شعر او را با تكيه بر آثارش به تصوير خواهيم كشيد.

 نسخه قابل چاپ

آنچه سبك را ميسازد عناصري چند از زبان، معني، مضمون، تصوير و صناعت است. در سبك هندي نيز به نسبتهاي متفاوت، همين عناصر دست اندركارند. در مقاله حاضر به جنبه صناعي سبك هندي در حوزه تصويري استعاره پرداخته ميشود و نوعي استعاره ناشناخته كه از شاخصهاي سبكي اين مكتب است، معرفي و تحليل خواهد شد. اين صنعت چندپهلو را كه آميزه اي از استعاره، كنايه و ايهام است، «استعاره ايهامي كنايه» ميناميم. در كنار اين صناعت و بقصد مقايسه، به معرفي چند شگرد ادبي ناشناخته ديگر نيز پرداخته ميشود كه برخي از نظر سازوكار صناعي، خويشاوند استعاره ايهامي كنايه اند.

 نسخه قابل چاپ

کارکردهاي هنري گل و گياه بمعني بررسي هنرهاييست که با محوريت گلها و گياهان در اشعار هنرمندانه حافظ شکل گرفته ؛ هنر بهره گيري مناسب از ابزارهاي بياني و بديعي و در واقع هنر چگونگي بکارگيري زباني ادبي بعنوان وسيله و ابزار نمايش مضامين مورد نظر او. در ميان اشعار حافظ ابيات پرشماري به چشم ميخورد که وي در آنها با استفاده از گلها و گياهان، مضامين متعددي را در پوششي از هنرهاي گوناگون مي آفريند؛ هنرهايي که در سبک والاي حافظ داراي جايگاه ويژه اي است. با اين تمهيدات ميتوان اهميت و ارزش طبيعت گياهي را در نظر اين شاعر بلند آوازه دريافت. اما هنر حافظ در آن است که با زباني شاعرانه و ترفندي رندانه ـ که ذاتي اوست ـ مفاهيم انساني، اخلاقي و اعتباري ژرفي مي آفريند که همواره دغدغه فکري بشر بوده و هست؛ تصوير پردازيهاي بديع و هدفمند او از عناصر طبيعي، دستمايه اي براي آفرينش و پرورش مضامين عالي گرديده است و همين موجب برجستگي کلام و چند بعدي بودن شعر او شده و از او شاعري فراملي و جهاني ساخته است.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر به بررسي تشبيه و طبقه بندي انواع ساختار آن در مثنوي مولانا ميپردازد. تشبيه علاوه بر اينكه از موضوعات محوري و مهم حوزه علم بلاغت و بيان محسوب ميشود، بررسي و تحليل ساختار متنوع و متعدد و عناصر تشكيل دهنده آنچه از نظر شكل و چه از جهت محتوا ميتواند مبين و معرف سبك و زبان خاص يك شاعر باشد. از اينرو، از جنبه سبك شناختي نيز از اهميت بسيار برخوردار است.
از آنجا كه سبك بكار رفته در مثنوي مولانا سبك تعليمي (didactic) است، از ابزار تشبيه و تمثيل در آموزش و انتقال مفاهيم و پيامهاي مختلف شاعر به مخاطب بسيار استفاده شده است.
نكته مهم ديگر آنكه مقايسه بسامد اشكال مختلف تشبيه در مثنوي، نشان دهنده آن است كه مولانا بيشتر از چه ساختارها و عناصري در سبك تعليمي براي اداي مقاصد خويش سود جسته است.

 نسخه قابل چاپ

وجود عنصر روايت (Narration) در ادبيات، دين، فلسفه، خاطرات و ... لزوم شکل گيري رشته اي جديد تحت عنوان «روايت شناسي» (Narratology) را سبب شد. مقوله زاويه ديد(Perspective- Point Of View)  بعنوان مهمترين وجه ساختار روايي، عنصر مرکزي بسياري از نظريه هاي ادبي از جمله نظريه ژرار ژنت (Gerard Genette) است. وي با کانون سازي، چه کسي روايت ميکند؟ و داستان از زاويه ديد چه کسي بيان ميشود؟ باعث شناخت شناسنده در مواجه با متن ميشود .
مثنوي مولانا از جمله آثار ارزشمند ادب پارسي است که شاعر در رسيدن به هدف عالي خود - تعليم - از عنصر روايت در آن بهره ميجويد. انتخاب کانون روايت متناسب، يکي از شگردها و ويژگيهاي سبکي مولانا، در داستانپردازي است که تنوع آن موجب پويايي و لذت بخشي روايت و متمايز شدن سبک  بيان مولانا ميشود.
نگارندگان در اين مقاله پس از بيان نظريه ژرار ژنت به بررسي مقوله زاويه ديد در داستان پادشاه و کنيزک و شگردهاي مولانا در اين زمينه ميپردازند.

 نسخه قابل چاپ

يکي از عوامل موثر بر سبک هر نويسنده يا شاعر، در نظر گرفتن حال مخاطب است. شاعر يا نويسنده توانا، اثرخويش را بگونه اي مدون ميسازد که خواننده آن را بفهمد و بپسندد، بويژه اگر هدف، تعليم و تبليغ فکر يا بيان اصول و مباني مکتبي باشد.
آنچه در اين پژوهش مورد توجه است سبک بيان مطالب عرفاني در تمهيدات عين القضات و نحوه ارتباط قاضي با مخاطبان است. تمهيدات از نظر زباني و محتوايي در ميان آثار عرفاني، اثري استثنايي است و بسياري از رويکردهاي نظري و آموزه هاي عملي عين القضات در آن بازتاب يافته است. قاضي در اين کتاب، مطالب را صريح و بي تکلف بيان کرده، بگونه اي که گاهي متن به زبان محاوره نزديک ميشود، عين القضات خواننده را در نوشتار مورد خطاب قرار ميدهد و ارتباط او با مخاطب بقدري قوي و زنده است که گويي با او گفتگو ميکند. گاهي قاضي مخاطب را نميشناسد، با اينحال، به بهترين وجه با او ارتباط برقرار ميسازد و با کاربرد امر و نهي حضور مخاطب را در جريان کلام زنده و پررنگ ميسازد و با جمله هاي پرسشي فراوان توجه مخاطب را جلب کرده به شنيدن مطلب عرفاني ترغيب ميکند.

 نسخه قابل چاپ

در تاريخ ادبيات فارسي دوره اي به نام بازگشت ادبي شهرت دارد شاعران آن دوره چون از شعر سبک هندي -که بعد از بيدل رو به انحطاط نهاده بود - ملول و دلزده شده بودند در غزل به سبک عراقي گرايش پيدا کردند و بويژه غزل شيرين و دلنشين سعدي و غزل هنري، رندانه، جادوانه و جاودانه حافظ را سرمشق خود قرار دادند. نشاط اصفهاني يکي از شاعران آن دوره ميباشد که به شعرِ پر رمز و راز حافظ توجه داشته است. پيروي و تقليد نشاط از غزل حافظ همه جانبه است و به بخشي از جنبه هاي غزل اختصاص ندارد. به عبارت ديگر نشاط در محورهاي زباني، فکري، سبکي، موسيقايي شعر و... از غزل حافظ تاثير پذيرفته است. با توجه به آنکه تاکنون در مورد تاثيرپذيري نشاط از حافظ پژوهشي جامع الاطراف انجام نشده است نويسنده بر آنست تا ميزان بازتاب غزل حافظ را در غزل نشاط مورد مداقه، بررسي و بازکاوي قرار دهد.

 نسخه قابل چاپ

زبان، عامل پيوند ميان افراد جامعه و نهادي اجتماعي و پوياست که همانند ديگر نهادها پيوسته در حال دگرگوني بوده، با گذشت زمان و تغيير ساختار جامعه، دچار تحول ميشود. فرهنگ نويسي کوششي در راستاي ثبت اين دگرگونيها، بمنظور سهولت فهم زبان گذشتگان و جلوگيري از گسست فرهنگي است. فاصله مكاني، بعد زماني و نفوذ نيروهاي بيگانه در حوزه يك زبان، از جمله عوامل زمينه ساز فرهنگ نويسي است. تحت تاثير سه عامل حمله اعراب و گسترش دين اسلام؛ هجوم تركان و ورود عناصر زبان تركي در فارسي؛ و گسترش حوزه كاربرد زبان فارسي در خارج از قلمرو نخستينش، فرهنگ نويسي دو و سه زبانه فارسي ـ عربي ـ تركي رونق گرفت. در اين گفتار بمعرفي و بررسي اين جريان فرهنگ نويسي بويژه حوزه فارسي ـ تركي كه كمتر مورد پژوهش قرار گرفته است، پرداخته خواهد شد.

 نسخه قابل چاپ

بحث تکرار صامتها و مصوتها در ادبيات غرب، ادبيات سنتي و ادبيات جديد ايران به صورتهاي مختلف مطرح شده و مورد توجه بوده است. اما نکته قابل توجه در اين زمينه آن است که آيا تکرار صامتها و مصوتها – آنطور که در کتابهاي متعدد بيان شده – فقط کاربرد موسيقايي دارد يا کارکردهاي معنايي آن نيز بايد مورد توجه باشد؟
در اين مقاله سعي شده تا با طرح يک مدل و تئوري به نام « دايره هم حروفي» روشي براي يافتن کارکردهاي معنايي توالي صامتها و مصوتها و ارتباط آن با؟ فکري مولف ارايه گردد.

 نسخه قابل چاپ

يکي از ساده ترين راههاي بررسي متن به لحاظ سبک شناسي، بررسي يک اثر از سه ديدگاه: زبان، فکر و ادبياتست. در همين راستا توجه به سه سطح آوايي، لغوي و نحوي در بررسي آن اثرادبي از نظر زباني مهم بوده و مورد تاکيد قرارگرفته است. با اين ديد در بررسي زباني يک اثر هنري، به لغات و جملات آن اثر، از نظر محور همنشيني وجانشيني، استعمال لغات کهن «آرکائيسم»، سره نويسي، پس و پيش آوردن اجزا جمله، گزينش واژه و ... که باعث عيوبي مانند تعقيد و غرابت استعمال و ... ميگردد، پرداخته شده، دلايل اين کاربردها، مورد بررسي و تحليل قرار ميگيرد.
براين اساس دراين پژوهش، جملات و کلمات کتاب راحه الصدور از لحاظ فصاحت و عيوب آن درکلمه و کلام بعنوان يکي از شگردهاي سبکي در شناخت بهتر و دقيق اين اثر ادبي مورد بررسي قرار گرفته است. به همين منظور پس از برشمردن عيوب فصاحت، چگونگي کاربرد آنها در اين کتاب، استخراج، تبيين و توجيه ميگردد.

 نسخه قابل چاپ

با پيگيري مسير شعر نو فارسي از فروغ به اين سو، با طاهره صفارزاده مواجه ميشويم که اگرچه نخستين اثرش را در آغاز دهه چهل منتشر کرد، اما عمدتا در دهه پنجاه به شکوفايي رسيد. صفارزاده با انتشار مجموعه شعرهايي نظير «طنين در دلتا - 1349»، «سد و بازوان - 1350» و «سفرپنجم - 1356» خلاقيتهاي ويژه اي از خود بروز داد و در کانون توجه قرار گرفت. در اين مقاله تاکيد اصلي را بر روي انديشه قرار داديم، از اينرو که عنصر غالب در شعر صفارزاده، عنصر انديشه است. شايد توجه به اين عنصر و تاکيد بر آن و توجه به چگونگي قوام يافتن و هضم شدن آن در شعرهاي او، بتواند لزوم توجه به گسترش انديشه در کنار ساير عناصري که وجودشان در شعر لازمست را ياداور شود. در ادامه ضمن تقسيم بندي انديشه هاي شاعر به دو دسته سياسي و اجتماعي، هر کدام را بطور جداگانه مورد تحليل و بررسي قرار ميدهيم.
پژوهش حاضر به روش کتابخانه اي و به شيوه تحليل محتوي انجام گرفته است. نتيجه بيانگر اينست که او شاعريست انديشه گرا و انديشه هاي سياسي و اجتماعي در اشعار او نمود زيادي دارد.

 نسخه قابل چاپ

با وجود بررسي مختصات مشترک فکري، زباني و ادبي هر دوره، هنوز راه درازي مانده است تا به رمز و رازهاي شاعرانگي آثار ممتاز ادبي پي ببريم. براي دريافت چنين رازهايي، ناگزير از بررسي تفاوتهاي فردي اين آثار هستيم، تفاوتهايي که در نتيجه خروج از هنجارهاي زبان با آثار قبلي بوجود آمده و سبک فردي را رقم زده است. اين ويژگيهاي سبک فردي در گلستان در حوزه هاي گوناگوني از جمله موسيقايي، زباني و نحوي نهفته است. در اين مقاله بخصوص حوزه نحوي گلستان، آن هم چگونگي استفاده از فعل مورد بررسي قرار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله در پي آنست تا با نگاهي به سبکهاي شعر فارسي و ترسيم دو روند آن بعد از سبک عراقي (سبک اصفهاني و سبک هندي)، به بررسي سبک شعري بيدل دهلوي در کنارِ برجسته کردن ويژگيهاي سبک هندي بپردازد.
بررسي شگرد ها و فنون شاعري بيدل ـ که تلقي خاصي از صناعات ادبي به همراه دارد ـ و معرفي کردن ابهام، بعنوان برجسته ترين ويژگي سبکي بيدل، ازجمله مباحثي است که در اين تحقيق مطرح شده است.

 نسخه قابل چاپ

صبغه ادبي و هنر سبکي که بيهقي در نوشتن کتابش بکار برده، آنرا در تمام آثار تاريخي زبان فارسي ممتاز کرده است. سعي نگارنده در اين مقاله برآن بوده تا هنر سبکي بيهقي و بلاغت او را از حيث لفظ و معنا در ارتباط با شاهکار داستانهاي تاريخ بيهقي و تراژديترين داستان اين کتاب، يعني داستان حسنک وزير بررسي کند. بيهقي در اين داستان آنگاه که از شخصيتهاي مختلف سخن ميگويد، نحوه بيانش سخت توام با احتياط و محافظه کارانه است. بهره گيري از آيات، احاديث، تلميحات، تمثيلات، و انواع مجازها نيز از شگردهاي مختلف بياني و سبکي بيهقي براي پرداخت شخصيتهاست که نمونه هايي از اين دست در داستان «پرآب چشم» حسنک وزير به چشم ميخورد که ما دراين مقاله به آن اشارتي خواهيم کرد. سوال اصلي پژوهش حاضر اينست که بيهقي با انواع ابزارهاي بلاغي، زباني و سبکي کوشيده است، بيگناهي حسنک را به خواننده القا کند، نگارنده سعي کرده است اين نکات و موارد سبکي را در اين مورد خاص، با ذکر شواهد از داستان حسنک وزير پيش روي پژوهندگان و علاقمندان قرار دهد.