بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

در اين مقاله صور خيال و تصويرپردازي در اشعار استاد شهريار مورد بررسي قرار خواهد گرفت و سعي خواهيم کرد ويژگيهاي سبکي خاص و نوآوريهاي وي را در اين زمينه آشکار کنيم و با توجه به اينکه تصاوير و عالم خيال هر شاعري طرز تلقي او را از جهان و محيط اطراف با خود دارد از اين طريق نگرش و ديد خاص او را به طبيعت و جهان بيرون روشن سازيم. در همين راستا به بررسي صور خيال در اشعار او پرداختيم و صور خيالي را که از گذشته گرفته بود و تقليدي و کليشه اي بودند و صور خيالي را که حاصل ديد خاص اوست، آورديم و همچنين رنگ اقليمي تصاويرش را در بعضي اشعارش ذکر کرديم و تصاويري را که حاصل تجارب شخصي او از زندگي روستايي در اشعارش بود، آورده و انعکاس پديده هاي نو و معاصر و خصايص زندگي زمان و محيط خودش را در شعرش جستجو کرديم.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله برآنيم تا گوشه اي از دو ديدگاه فکري را در حکايت رابعه و بکتاش بيان کنيم.
داستان مذکور، شرح عشق ميان رابعه بنت کعب قزداري به غلام برادرش بکتاش است که همچون اکثر داستانهاي عاشقانه به فراق منتهي ميگردد و بنابر گمانه افکني شاعرانه عاشق و معشوق در جهان باقي به وصل و پيوند يکديگر ميرسند.
اين حکايت نخست در کتاب الهي نامه عطار به رشته نظم کشيده شده و سپس رضا قليخان هدايت در کتاب گلستان ارم آنرا به تفصيل بيشتري بيان کرده است.
در مقدمه ابتدا به بيان معرفي و نگرش شاعران اين دو منظومه ميپردازيم و سپس شرح و بسط ماجراي اين عشق پاک و آسماني را پي ميگيريم.
پس از آن در يک تقسيم بندي کلي، درونمايه هاي انديشگي، جانمايه هاي عقيدتي، گرايش به امور متعارف شعري و برجستگيهاي فکري اين دوگونه روايت را به اجمال ذکر ميکنيم و در يک جمع بندي کوتاه سبک دو شاعر را بر اساس ميزان و نحوه گرايش هر يک به موضوعات مذکور مي يابيم.

 نسخه قابل چاپ

تاثير محيط و جغرافيا بر زبان و سبک نويسندگان، امري بديهيست، اما تعيين ميزان اين اثرگذاري و اثرپذيري نياز به مطالعه و بررسي دقيق دارد. احمد محمود بعنوان پيشاهنگ مکتب داستاني خطه جنوب ايران براي اين پژوهش انتخاب شده است، چرا که آثار او در پنج دهه از ادب معاصر ايران خوانندگان و علاقمندان بسياري داشته است و شمارگان چاپ رمانها و داستانهاي کوتاهش دليلي بر اين مدعاست. شرايط اقليمي و نوع زندگي محمود و بهره گيري از زبان روان آميخته با صبغه بومي و گزينش موضوعات اجتماعي و تاثير تفکرات و انديشه هاي نويسنده بر زبانش، پديدآورنده سبک خاص او است. در اين مقاله پس از ذکر کلياتي درباره ميراث نويسندگي احمد محمود، بصورت گزينشي ويژگيهاي خاص آثار او که جنبه سبکي دارند، و ميتوان بسبب کثرت کاربرد، آن را شاخصه سبکي وي دانست، استخراج و تحليل شده است. از آنجا که حوزه کار سبک شناسي، حوزه تمايز صورتهاست، آثار محمود از نظرگاه فکري و محتوايي بررسي نشده است. در نهايت اين مقاله بر آن است به اين پرسشها پاسخ دهد: مهمترين وجوه سبک شناختي داستانهاي احمد محمود کدامند؟ و آيا محمود در عرصه داستان نويسي، سبکي جريان ساز داشته است يا خير؟

 نسخه قابل چاپ

عليرغم چاپهاي متعدد و وجود سه تصحيح مشهور از ديوان خاقاني، همچنان اهل ادب از داشتن متني پيراسته از اين ديوان محرومند. اين مقاله به تعيين و تحليل دلايل اين محروميت مي پردازد، و بر اساس تحليل سبک شخصي خاقاني، معيارهايي نويافته و علمي براي تصحيح مجدد آن به دست ميدهد. براي مستند ساختن سخن مواردي از ضبط هاي اشتباه چاپ دکتر سجادي و دکتر کزازي تصحيح ميشود.

 نسخه قابل چاپ

يکي از ويژگيهاي فکري عطار که سبک عرفان او را از سبک شعري ساير شعراي عرفاني ممتاز ميکند، کاربرد خاص عطار از مفهوم «درد» است. دراغلب متون نظم و نثر عرفاني، «درد» همان طلبست که اولين وادي سلوک محسوب ميشود، درحاليکه عطار بخصوص در مثنوي مصيبت نامه، تشخص ويژه اي به اين مفهوم داده است و آن را پيش از مقام طلب، نيرو محرکه سالک در سير کمالي دانسته و درد را از آغاز تا پايان منظومه، بمثابه پيري دروني و هدايت کننده که به اصل مطلق متصلست، مورد تاکيد قرار داده است. در اين مقاله سعي ميشود که کاربردهاي خاص و متنوع عطار از مفهوم درد، بعنوان يکي از خصيصه هاي سبک شخصي شعر او مورد بررسي قرارگيرد و اين مفهوم که عطار در حيطه آن نظريه پردازي کرده است، بعنوان عنصر غالب در سير کمالي سالک مصيبت نامه تبيين شود.

 نسخه قابل چاپ

با توجه به سابقه تاريخي شعر و ادب فارسي و علاقه مندي ايرانيان به ادبيات، لزوم ورود تحقيقات رايانه اي و علوم بين رشته اي در اين زمينه اجتناب ناپذيرست. يکي از زمينه هاي شعر فارسي استفاده از ماده تاريخ در شعرست که تاکنون هيچ پژوهش رايانه اي در اين زمينه انجام نشده است. البته کارهايي مانند پيدا کردن وزن عروضي يا موسيقي شعر انجام شده است. ماده تاريخ پديده ايست که از قرن هفتم به بعد (البته به نظر برخي قرن پنجم) در ادبيات فارسي رواج يافته است که در آن تاريخ هايي را در قطعه هاي کوتاه براي واقعه هاي گوناگون اعم از جلوس، فوت يا قتل پادشاهي و يا مرگ شاعر، حکيم و ... ذکر ميکنند. اصطلاحا تاريخ گويي به اين نحو را ماده تاريخ سازي ميگويند. اين مساله شباهت بسياري به مساله کوله پشتي دارد. در اين مقاله سعي شده است تا با استفاده از مفاهيم رايانه اي مساله اي مربوط به ادبيات حل شود که نتايج قابل قبولي بدست آمده است.

 نسخه قابل چاپ

نيم فاصله، فاصله کوتاهيست ميان اجزاي يک کلمه مرکب که متمايز از فاصله کامل ميان ساير کلمات از يکديگرست. رعايت اين نيم فاصله در نوشته هاي فارسي، فقط از طريق کامپيوتر (با فشردن همزمان دو دکمه (کنترل - ) و يک دکمه برگشت به عقب) امکان پذيرست. اندازه نيم فاصله به همان اندازه فاصله ميان لختي بين حروف منفصل مانند کلمه زرد است. با اينحال نيم فاصله ابزاريست که براي جداکردن اجزاي کلمات مرکب قابل اتصال به يکديگر بکار ميرود. اين مقاله با ارايه دلايلي نشان ميدهد که نيم فاصله نميتواند همواره براي حفظ استقلال کلمه و درست خواني مفيد باشد و مجوزي براي تعميم جدانويسي در همه کلمات تلقي شود، چنانکه طرفداران گسسته نويسي مدعيند. وانگهي دستورالعمل رعايت نيم فاصله و به تبع آن جدانويسي کلمات مرکب براي دستخط ها، (font) هاي نستعليق، شکسته و ثلث اساسا کارآمد نيست و حتي کاربران کامپيوتر نيز در استفاده از آن با مشکل روبرو هستند. در پايان به دلايل زبانشناختي نشان داده شده است که شيوه سرهم نويسي کلمات مرکب - مگر به دلايل ملاحظات زيبايي شناختي - با ساختار نوشتاري زبان فارسي سازگارتر است.

 نسخه قابل چاپ

اين پژوهش به بررسي ويژگيهاي سبک شناختي شعر ازرقي هروي شاعر نيمه دوم قرن پنجم ميپردازد و سروده هاي اين سراينده را بر اساس موازين سبک شناسي و بدور از کلي گوييهايي که درباره وي، مطرح شده است مورد کند و کاو قرار ميدهد در اين مقاله سيصد بيت براي بررسي عناصر شعري و زباني و تمام ديوان براي بررسي عناصر فکري اين شاعر به کمک آمار بررسي ميشوند.

 نسخه قابل چاپ

شاه نعمت اله ولي (834-731 ه-ق)، از عارفان و شاعران مشهور سده هشتم و اوايل قرن نهم هجريست. او تاليفات زيادي به نثر و نظم به زبان فارسي و عربي دارد و از نظر نفوذ معنوي در تاريخ عرفان و فرهنگ و ادب ايران داراي منزلتي رفيعست.
در دوره اين شاعر، زبان فارسي رو به انحطاط دارد. اميران طرفدار شعر و ادب و شخصيتهاي فرهنگ دوست بسيار اندکند و بدليل حوادث ناگوار، روحيه مردم براي پذيرفتن تعاليم صوفيه آمادگي دارد. اين شاعر به سرودن غزل اهتمام داشته، غزليات او در مورد وحدت وجود و سرشار از اصطلاحات ديني، عرفاني و فلسفي است. زبان شعر او همان زبان ساده و صميمي «عراقي» است. واژگان کهن فارسي و کلمات دشوار عربي در ديوان او ديده نميشود. در اين مقاله ويژگيهاي سبکي شاعر مورد بررسي قرار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

حکيم سعدالدين نزاري قهستاني از گويندگان بزرگ نيمه دوم سده هفتم و آغاز قرن هشتم است که آثاري به نظم از خود به يادگار گذاشته. اشعار نزاري سده، بي پيرايه و خالي از تکلف است که در آنها، شاعر مضامين شعري خود را همراه با تصاوير شاعرانه زيبايي ارايه کرده.
يکي از مولفه ها و ويژگيهاي سبکي در شعر هر شاعر توانايي وي در ارايه تشبيه و استعاره و بطور کلي صور خيال در شعرست و از اين رهگذرست که قدرت شاعري او شناخته ميشود و ميتوان هنر وي را ارزيابي کرد. بنابراين، مقاله حاضر به بررسي تصاوير شاعرانه (تشبيه و استعاره) در شعر نزاري اختصاص يافته است. چرا که صور خيال مخصوصا تشبيه و استعاره در تعيين سبک شعري نقش بسزايي دارد. در اين مقاله، به شعر و خيال (تصوير) اشاره شده است. تشبيه ها و استعاره هاي غزليات نزاري از لحاظ بسامد، موضوع (عناصر تصوير ساز)، فشردگي و گستردگي و نيز از جهت هدف شاعر از آوردن اين تصاوير بررسي شده اند و در بخش پاياني مقاله درباره تناسب تصوير با موضوع بحث شده است .

 نسخه قابل چاپ

اگر به رابطه تفکر و زبان اعتقاد داشته باشيم، بايد قبول کنيم که زبان و شاکله هاي آن نيز از گفتاري که در آن شکل گرفته است، تاثير ميپذيرد. به اجمال آنکه هر گفتاري زنجير هاي از مفاهيم، اخلاقيات و هنجار هاي خاص خويش را توليد ميکند؛ از اينرو بايد ميان ويژگيهاي زباني، مضمون و ... هر واژه با گفتماني که در آن توليد شده است، ارتباط معناداري ديده شود.
اسماعيليه نيز طرز گفتار خاص خود را داشته اند، تا آنجا که آثار نويسندگاني چون ناصر خسرو مبلغ مذهب اسماعيلي بشمار ميرود، بازتاب همان طرز گفتارست. در اين مقاله تلاش برآنست تا با رويکردي سبک شناسانه به زادالمسافرين ناصر خسرو بعنوان يکي از اصلي ترين آثار شکل گرفته در طرز گفتار اسماعيلي پرداخته، ويژگيهاي سبکي آن مشخص شود.

 نسخه قابل چاپ

از برجسته ترين ويژگيهاي شعر اخوان، ميتوان به لحن حماسي، زبان متمايل به کهن، بيان روايي و تلميحات حماسي (که عمدتا از تلميحات متحد با شعر کلاسيک است) اشاره کرد؛ از سوي ديگر، سبک شاعري او مشابهت هاي فراواني با سبک خراساني و بويژه سبک حماسي شاهنامه و فردوسي دارد، اخوان در سطوح مختلف زباني، ادبي، فکري و روايات اساطيري و شگردهاي داستان پردازي از شاهنامه تاثير پذيرفته است. در اين مقاله کوشيده ايم تا اين تشابهات را به گونه اي تطبيقي و با ذکر نمونه در آثار اين دو شاعر بررسي نماييم.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله ابتدا به تعريف سبک و طرح ديدگاههاي صاحبنظران در باب سبک شعر ميرزاده عشقي پرداخته شده؛ سپس با تکيه بر کليات مصور عشقي، اشعار او از نظر زباني و ساختاري (صرفي و نحوي) مورد بررسي و تحليل قرار گرفته است. در حوزه صرفي از ورود واژه هاي فرانسوي به شعر عشقي و قاعده کاهي زماني که غالبا به واژه ها و ساختارهاي کهن، متروک و مرده زبان مربوط هستند و همچنين هنجارگريزي سبکي که به عدول شاعر از زبان معيار و استفاده از لغات و ساختهاي زبان گفتار اختصاص دارد، سخن گفته شده و ميرزاده عشقي بعنوان يک شاعر نئوکلاسيسيسم و گرايش او به واژه هاي اروتيک بررسي شده است. در حوزه نحو نوآوري ها، کاربرد عبارات روايي، استفاده از ترکيبات محاوره اي، همنشيني ساختهاي کهنه و نو در کنار هم، سستي ترکيبات و ضعف تاليف هاي او مورد بحث و بررسي قرار گرفته اند. و در مجموع نشان داده شده است که نوسان شديد در زبان عشقي چه از نظر توجه به کهنه و نو، قاعده کاهي و قاعده افزايي، هنجارگريزي و ... حکايت از آن دارد که عشقي در حوزه زبان مشغول آزمايش و خطاست.

 نسخه قابل چاپ

توصيفات اندامي در شاهنامه، به جنبه هاي زيبايي شناسي محدود نميشود. بلکه علاوه بر اين، همچون شگردي در جهت نمايش حالتهاي روحي و رواني قهرمانان داستان و آنچه که «شخصيت پردازي» ناميده ميشود بکار ميايد. از اين حيث فردوسي را بايد صاحب سبک شخصي دانست چرا که شعر فارسي در سبک خراساني، شعريست آفاقي و برونگرا و بيگانه از عوالم روحي و انفسي. در اين مقاله، اينگونه توصيفات اندامي از منظر و نگاهي تازه بر اساس علم ارتباط غير کلامي يا «زبان تن» مورد بررسي و باز خواني قرار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

رودکي به پدر شعر فارسي معروفست و از نخستين شاعران فارسي سراييست که اشعاري نغز و طرب انگيز از خود بجاي گذاشته است. از آنجا که گزيده اشعار اين شاعر بزرگ، جزو کتابهاي دانشگاهي است، تاکنون شرحهاي گوناگوني درباره شعر او ارايه گشته و در هر يک کوشش شده گره از فروبستگيهاي شعر اين شاعر گشوده شود، اما با اينحال هنوز برخي از شعرهاي رودکي در پرده ابهامست. از اينرو در اين جستار يکي از مرثيه هاي معروف رودکي مطرح شده و چگونگي ضبط بيت آخر اين مرثيه و معناي آن در ديوانها و شرحهاي موجود نقد و بررسي شده است. در فرجام اين نتيجه حاصل شده که با توجه به شاخصه هاي سبک شناسي و نقد متون، ضبط موجود بيت آخر اين مرثيه درست نيست و توالي بيتهاي اين مرثيه نيز ناسازوار است. سپس ضبط درست و توالي منطقي تر ابيات اين مرثيه ارايه گشته است.

 نسخه قابل چاپ