بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

دشوارگويي هنر خاقاني شروانيست و يکي از هنجارهاي آشکار سبک شناختي شعر وي و ديگر شاعران بازبسته به مکتب آذربايجان. خاقاني اساسا بر خود و شعرش نمي پسندد که بيدرنگي ژرف و خردسوز دريافته شوند.
«گزارش دشواريهاي ديوان خاقاني»، نوشته ميرجلال الدين کزازي، حاصل درنگيست ارجمند بر شعر اين ستوار سراي شرواني و كوششي است فرهمند در گشودن بيتهاي گرهمند ديوان وي.
با اينهمه آنچه از دشواريهاي شعر خاقاني در اين كتاب گزارش شده است، گهگاه بازگزارشي را ميبرازد از گونه اي ديگر. آشنايي با پيچ و خم هنر شاعري خاقاني و شگردهاي دشوارگويي وي، نخستين چيزيست که هنگام کند و کاو در شروحي که بر ديوان اين دشوارسراي شرواني نوشته شده است، به چشم مي آيد.

 نسخه قابل چاپ

يک اثر ادبي را از جهات گوناگون ميتوان مورد بررسي و ارزيابي سبک شناسي قرار داد. اين پژوهش برآنست که درونمايه هاي فکري مولانا را در رباعيات بکاود تا پي برده شود که رباعيات او هر چند در کليات درونمايه ها با غزلها و مثنوي مشترکست اما داراي امتيازاتي چون: اختصار و ايجاز، سادگي، صميميت و ... است که آنها را از ديگر آثار مولانا متمايز ميکند. رباعيات وي داراي افکار و انديشه هاي والاست که اثبات ميکنند بر حسب تفنن و سرگرمي سروده نشده است. لازم بذکرست در زمينه رباعيات مولانا و سبک شناسي آنها تاکنون پژوهشهايي در خور توجه انجام نگرفته است.

 نسخه قابل چاپ

هنجارگريزي يکي از مهمترين عوامل پيدايش سبک ادبيست که ميزان آن را با توجه به بسامد وقوع آن در هر اثر ميتوان مشخص کرد. سطوح آوايي و صرفي زبان ازجمله حوزه هايي است که باتوجه به نظريه «هنجارگريزي» ميتوان آنها را مورد بررسي و مطالعه قرارداد؛ بدين معنا که تحولاتي که در سطح آوايي زبان شعر رخ مي دهد در نهايت باعث تشخص سبکي آن در حوزه موسيقايي مي شود. همچنين هنجارگريزي واژه اي نيز در تمايز سبکي شعر شاعر در حوزه صرفي زبان داراي نقشي تعيين کننده است. حال اين سوال مطرح ميشود که هنجارگريزيهاي شعر ناصرخسرو در دو حوزه آوايي و واژه اي زبان چه تاثيري در ميزان برجستگي و تشخص سبکي شعر وي بنسبت شعر معاصرانش داشته است؟ دراين مقاله بمعرفي و بررسي انواع هنجارگريزي آوايي، مانند: ابدال، حذف، قلب و ...، و انواع هنجارگريزي واژه اي، همچون: باستانگرايي و واژه آفريني، در شعر ناصرخسرو و مقايسه آن با اشعار عنصري و فرخي پرداخته شده است. بر اين اساس ناصرخسرو در پنج مورد از تحولات آوايي، بنسبت عنصري و فرخي دست به هنجارگريزي زده است. همچنين باستانگرايي پربسامدترين شگرد و مهمترين ويژگي سبکي شعر ناصرخسرو در بخش صرفي زبانست.

 نسخه قابل چاپ

ساختار هر متني، از کوچکترين واحد معنايي مستقل يعني جمله تا بزرگترين واحد يعني متن کامل، با پيوندهاي دروني شکل مي گيرد. پيوستگي از راه دريافت ساختار و هماهنگي معنايي اجزا و عناصر درک ميشود و اهميت آن در اينست که هم درک عميقتري از معناي متن ايجاد ميکند و هم اين درک موجب افزايش جذابيت و انگيزه خوانش متن ميگردد.
متن النوبه الثالثه تفسير کشف الاسرار و عده الابرار با توجه به گستردگي و استقلال بخشهاي آن، از پيوستگي دروني عميق و پيچيده اي برخودارست. پس از بررسي عناصر سبک نثر فني النوبه الثالثه و ابعاد عرفاني، نثري، تفسيري، شعري و روايي آن، دريافتيم که زمينه سازي بخش عمده پيوستگي دروني و رابطه عميق و پيچيده ساختاري و معنايي ميان بخشهاي گوناگون، در همين سبک نثر فني و ابعاد عرفاني، نثري، تفسيري، شعري و روايي متن نهفته است. به اين صورت که هر کدام از اين ابعاد، پيوندهاي دروني متناسب با ماهيت خود را در متن، پديد آورده اند و سهمي از پيوستگي دروني متن را به خود اختصاص داده اند. بنابراين پيوستگي دروني النوبه الثالثه کشف الاسرار در بزرگترين ابعاد آن، يکي از شاخصه هاي بارز سبک نثر صوفيانه ميبدي است.

 نسخه قابل چاپ

بازنگري و تشكيك در مقبولات و مشهورات پژوهشهاي ادبي، از جمله روشهاييست كه ميتواند همواره بما اين اطمينان را بدهد كه پژوهشها و تحقيقات علمي ما درمسير درست پيش ميرود.
نامبرداري نيما يوشيج بعنوان «پدر شعرنو» نيز يكي از اين مشهورات است و يقينا اينك زمان آن فرا رسيده كه مورد امعان نظر دوباره قرار گيرد؛ چرا كه در وضعيت كنوني آنچه شعر نو ناميده شده باندازه كافي فرصت و امكان عرضه توانمنديهاي خود را داشته است. پرسش اصلي اين پژوهش اينست كه آيا اين لقب براي نيما، بدرستي بكار ميرود يا خير؟ يعني آيا واقعا نيما «پدر شعر نو» است يا تنها يكي از كساني است كه در تحكيم و ترويج شعر نو كوشيده اند؟

 نسخه قابل چاپ

صائب تبريزي يکي از بزرگترين شاعران سبک هنديست که بيش از صدهزار بيت شعر از او به يادگار مانده است. يکي از ويژگيهاي سبک هندي مضمون پردازي با استفاده از عناصر صور خيال است. شاعر اين سبک تنها راه گريز از تکرار و ابتذال و بنوعي بيرون آمدن از زير سلطه تجربه هاي عظيم شعري پيش از خود را در اين ميداند که شيوه هاي بياني بديع و نوي براي خود برگزيند که پيش از دوره او بي سابقه بوده است. در تشبيهات اين دوره شاعر بدنبال خلق افقهاي معنايي و تصويرسازيهاي نو و بديع است.از اينرو هر مضمون ميتواند براي او از ديدگاههاي مختلف عرصه تجربه و خلق جديد واقع شود. صائب تبريزي در اين ميان قهرماني بي بديلست که از يک موضوع صدها مضمون متفاوت آفريده است. يکي از اين موتيوها «آينه» است که در شعر صائب با مشبه به هاي گوناگون مضاميني گاه دور از ذهن آفريده است.

 نسخه قابل چاپ

ابراهيم گلستان بعنوان يک نويسنده و رمان نويس، تاثير ملموس و مشخصي بر نسل نويسندگان پس از خود گذاشته است. نوع نثر موزون، آهنگين، شاعرانه و متشخص او که از سويي تحت تاثير نثر زيبا و آهنگين گلستان سعديست و از سوي ديگر متاثر از نويسندگان آمريکايي همدوره او همچون همينگوي است، در مجموعه هاي داستاني «آذر، ماه آخر پاييز»، «شکار سايه»، «جوي و ديوار و تشنه»، «مد و مه» و داستان بلند «خروس» شکلي خاص و متکامل مي گيرد که با برداشتهايي ذهني و زباني از سوي نويسندگان بعد از خود مواجه ميشود؛ بگونه اي که ميتوان گفت گستره زبان حاکم بر ادبيات داستاني امروز و ايجاد شگردهاي برخورد با زبان، همچون خلق فضاهاي موزون و شاعرانه در بافت زبان، سرچشمه اي حقيقي و آشکار در آثار ابراهيم گلستان دارند. در اين مقاله سعي بر آنست تا با مرور ويژگيهاي خاص سبکي ابراهيم گلستان و نحوه تاثير پذيري او از ديگر نويسندگان قديم و جديد، نوع تاثيرگذاري او بر فضاي ادبي معاصر در ايران مورد بررسي و تحليل قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

صدرالدين عيني (1333-1256ه.ش/1954-1878م.) يكي از بزرگترين و تاثيرگذارترين چهره هاي ماندگار زبان و ادب فارسي در تاجيكستان و «يادداشتها»ي او به يقين مهمترين اثر ادبي قرنهاي نوزدهم و بيستم اين خطه است. براستي ويژگي يادداشتهاي صدرالدين عيني چيست که بزرگاني در ايران و جهان را به تحسين آن واداشته است؟ پاسخ اين پرسش را خواننده آگاه از مطالعه اين اثر ممتاز درمي يابد که مولف در سالهاي پاياني عمر خود، با فاصله گرفتن از زمان وقايع، خاطره نگاشته هاي دوران کودکي و جوانيش را با زباني شيرين و روان بتصوير ميکشد و اطلاعاتي جامع از بخاراي يکصد سال پيش را چنان بخواننده ارايه ميدهد که ميتوان آن را دانشنامه زبان و ادب تاجيکي در بخاراي قرنهاي نوزدهم و بيستم نام نهاد. زبان و شيوه نگارش اثر يادآور نثر تاريخ بيهقي و گلستان سعدي و آثاري از گورگي و بالزاک بوده و سبک اثر رئاليستي با لايه هايي ظريف از ايدئولوژي سوسياليستي است که خط مشي کلي نويسندگان تحت نفوذ روسيه تزاري را در آن زمان نشان مي دهد. در اين مقاله براي نخستين بار در ايران، ارزشهاي ادبي و زباني اين اثر سترگ و نمايي از زندگي فارسي زبانان فرارودي در دوره اي از زندگي نويسنده بررسي شده است.

 نسخه قابل چاپ

پرسش بنيادين جستار اين است که ويژگيهاي سبکي ترانه سرايي حسين منزوي چيست و اينکه آيا در ترانه او نيز نمودي از هنر شاعرانه و ساختار شعري، وزن، آرايه و تشبيه و استعاره هست يا بکارگيري زبان ساده و عاميانه آن را از ادبيت تهي ساخته و در ترانه، سبک پست را جايگزين شيوه شيواي غزلسرايي منزوي ساخته است. چند و چون وزن و ويژگيهاي موسيقايي ترانه نيز در اين جستار بررسي شده است.

 نسخه قابل چاپ

در اين جستار به کاربرد صنعت ايهام در خلق تصوير آفرينيهاي بي نظير و بديع نفثه المصدور مي پردازيم.
اين کتاب از دو جهت اهميت دارد: نخست از جهت ذکر گوشه هايي از تاريخ ايران بصورت حسب حال و ديگر از لحاظ نوع نگارش که حضور پررنگ و قابل توجه عناصر متعدد ادبي بار عظيمي از زيبايي و مانايي آن را بر دوش ميکشد و آنرا بي شبهه در رديف يکي از شاهکارهاي بديع نثر فني، مزين و منشيانه نيمه اول قرن هفتم قرار مي دهد.
راوي کتاب بر آنست تا با شيوه تاريخ گويي، آفرينش هنري و بکارگيري دلنشين کلمات و عبارات را به اوج بالندگي رساند. در اين ميان صنعت ايهام به عنوان مشخصه بارز سبکي اين اثر بوده که بعمد و براي بازي با انديشه مخاطب بکار گرفته شده است تا با تفکر بيشتر در عمق معاني چندگانه، به رازناکي لايه هاي دروني آن پي برد.
مقاله حاضر در دو بند زير نگاشته شده است:
الف) مقدمه که شامل سه بخش معرفي نويسنده، محتوا و سبک ادبي و تاريخي، ايهام و هنر بکارگيري آن در نثر کتابست.
ب) تعريف ايهام از ديدگاه بديعيان و طبقه بنديهاي آن و ذکر نمونه هايي از انواع ايهام در نفثه المصدور.

 نسخه قابل چاپ

مهدي اخوان ثالث، يکي از نوپردازان معاصر ايرانست که درشکل گيري سبك شعر نو تاثير داشته است. در اين پژوهش، به بررسي جلوه هايي از موسيقي و هارموني وزني اشعار نيمايي اين شاعر پرداخته شده است.
در اين مقاله پس از مقدمه چيني مختصري درباره شعر نو و موسيقي آن مطالبي درباره نوجويي نوشته شده، سپس تمام بحرهايي که اخوان اشعار نيمايي خود را در آنها سروده با ذکر نمونه معرفي شده است و در نهايت نتايج و تحليلهاي حاصل از اين تحقيق بصورت مفصل بيان شده است.
هدف از انجام اين پژوهش، مشخص نمودن جايگاه سبك و اوزان عروضي اشعار نيمايي اخوان ثالث است که البته ذکر نمودار مثالها و بحوري که اين شاعر از آنها استفاده کرده است، ضرورت دارد.

 نسخه قابل چاپ

خواجه جمال الدين سلمان فرزند خواجه علاءالدين محمد ساوجي معروف به سلمان ساوجي متولد 709 ه.ق در ساوه و متوفي بسال 778 ه.ق است . در خدمت پادشاهان جلايري مشغول بوده و به مدح سلطان اويس و شيخ حسن بزرگ و دلشاد خاتون پرداخته است. شعر سلمان ساوجي داراي سبک ويژه ايست که ميتوان گفت اشعار او برزخ بين قدما و متوسطين است و کلامش خاتمه عصر قديم و آغاز دوره جديد؛ بگونه اي که همه اساتيد شعر و ادب آن عصر به مهارت و استادي سلمان در شعر و سخن اعتراف کرده اند.
حافظ شيرازي از مولانا، سعدي، اميرخسرو دهلوي، سلمان ساوجي و خواجوي کرماني تاثير پذيرفته است اما تاثيرپذيري حافظ از شعر سلمان بحدي شديدست که از حيث شيوه بيان در بسياري از موارد خيلي به سبک سخن سلمان نزديک مي شود. اين تاثيرپذيري از لحاظ مضمون و وزن و رديف و قافيه بسيار ملموس است.

 نسخه قابل چاپ

امام خميني و عين القضاه همداني را اگر از لحاظ مكتب عرفاني نتوان برابر نهاد، اما از جهت ويژگيهاي سبكي آنهم از بعد الفاظ، نوع خطابها، زبان و شباهتهاي نوشتاري نميتوان مانندگيها و شباهتهايشان را منكر شد. كاربرد واژه هايي كه صميميت زباني را تقويت ميكند و لحن كلام را دوستانه و دلنشين ميسازد از ويژگيهاي هر دو اثرست. وجود اشعار عرفاني فارسي و عربي از ويژگيهايي است كه هر دو عارف بخصوص عين القضاه از آنها مدد ميگيرند تا انتقال مفاهيم بلند عرفاني را ساده كنند.
استشهادهاي متعدد و ظريف و دقيق از درياي گهر خيز قرآن و بهره مندي هر دو از لطايف و آيات قرآني از وجوه اشتراك آن دو است از جمله وجوه اختلاف اين دو عارف اينكه عين القضاه از مكتب عرفاني ائمه شيعه محروم است ولي حضرت امام در تاييد يافته هاي عرفاني از احاديث نوراني و بلند ائمه شيعه از جمله حضرت امام علي (ع)، امام صادق (ع)، امام حسين (ع) و ... بهره مند شده است هر دو عارف در عين طرح مطالب عميق و بلند عرفاني جانب پرهيز و احتياط را كاملا رعايت ميكنند كه از اسرار و رموز عرفاني پرده نگشايند.

 نسخه قابل چاپ

ياي ميانجي ابتر يا همزه مانند (ء) كه بعد از اسامي مختوم به هاي غيرملفوظ بكار ميرود؛ مانند: نامه من، خانه من، پديده ايست كه از ديرباز در متون كهن فارسي رايج بوده و بعنوان ميراث زباني و فرهنگ نوشتاري بدست ما رسيده است؛ و ياددهي و يادگيري آن براي برقراري ارتباط نوشتاري با گذشتگان و انسانهاي عصر حاضر و آينده يك امر ضروريست. اكنون بيش از ده سالست كه در كنار برخي تغييرات رسم الخط زبان فارسي بجاي ياي كوچك بالاي هاي ناملفوظ، از ياي بزرگ (ي) استفاده ميكنند. اين جريان از كتابهاي درسي آموزش و پرورش شروع شد و از آن طريق به ساير مراكز نشر و چاپ گسترش يافت. عليرغم اينكه فرهنگستان زبان و ادب فارسي كاربرد ياي ميانجي بعد از هاي غيرملفوظ را به صورت همزه مانند (ء) تصويب كرده است؛ اما اصل تعميم، تطابق صورت مكتوب با ملفوظ، ملاحظات آموزشي، سابقه كاربرد آن در برخي از متون گذشته و التباس آن با همزه از جمله دلايليست كه طرفداران ياي ميانجي بزرگ را برآن داشته است كه بر اعتقاد و التزام خود به كاربرد ياي بزرگ بعد از هاي غيرملفوظ راسخ بمانند. اين مقاله به بررسي ميزان اتقان دلايل فوق الذكر ميپردازد و نتيجه ميگيرد كه بايد مصوبه فرهنگستان زبان و ادب فارسي ملاك عمل ما در ويرايش و نگارش فارسي قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

تلاش اين مقاله در آنست تا نشان دهد که کمال الدين اسماعيل در غزلياتش چه سبک و سياقي دارد؟ بنابراين مقدمه کوتاهي را درباره شاعر آورده ايم و در ادامه، غزليات او را تحت چهار عنوان اصلي: محتوا، موسيقي، زبان و مختصات ادبي بررسي کرده ايم. در ابتدا غزليات او از نظر محتوا و سپس موسيقي غزليات، در سه سطح بيروني، کناري و دروني بررسي شد که نتايج هر کدام در اين مقاله آمده است. در ادامه بحث به بررسي زبان و ساختار نحوي غزليات کمال الدين پرداخته ايم و در نهايت مختصات ادبي غزليات او مورد بررسي قرار گرفت و نتيجه بحث در انتها آورده شده است.

 نسخه قابل چاپ