بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

حکايت شيخ صنعان همچون بسياري از حکايات عرفاني سرشار از عناصر رمزي و هنجارگريزيهاي نمادين است. اين داستان مجموعه اي از تقابلهاست که عطار با طرح اين تقابلها، ضمن القاي بهتر مفاهيم رمزي قصه به برجسته سازي عناصر قلندري در مقابل تصوف زاهدانه پرداخته است. وي با بيان اين روابط تقابلي ميان نشانه هاي حکايت و با قراردادن کلمات در حوزه مفاهيمي خارج از هنجار و کشاندن قهرمان به ساحتي خارج از کليشه هاي معمول و باورهاي رايج خود و درگيري او ميان اين تقابلها، ساختي هنرمندانه از داستان ارايه داده است. از آن جا که پديد آمدن يک سبک، حاصل بسامد و تکرار نشانه هاست، ميتوان نتيجه گرفت که عطار در حوزه کاربرد نشانه هاي تقابلي و تکرار تضادها در بافتي ماهرانه و هدفمند، بسيار توانا و صاحب سبک است.
اين پژوهش به بيان اين تقابلها و شرح و تبيين آنها در حوزه ساخت و معنا ميپردازد.

 نسخه قابل چاپ

شيخ بهايي از شعراي عارف مسلک قرن دهم و يازدهم هجريست که در علوم مختلف مهارت داشته است. وي آثار فراواني به نظم و نثر پديد آورده و ديوان شعري نيز از وي بر جاي مانده است. دوران زندگي شيخ بهايي از حيث زماني مصادف با دوران رواج سبک هندي در شعر فارسيست ولي شاخصه هاي مهم اين سبک در شعر او بازتاب چشمگيري ندارد و مختصات سبک شعر وي بيشتر با ويژگيهاي سبکهاي شعري خراساني و عراقي همساني دارد. در اين پژوهش تلاش بر آنست تا با ارايه شواهد مستدل، ويژگيهاي سبکي شعر شيخ بهايي و نکات اشتراک و افتراق آن با خصيصه هاي شعر سبک هندي مورد بررسي قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

ميرزا محمد ولي دشت بياضي متخلص به ولي (؟930 ت - 1001 ه. ق) از شاعران مشهور دوره صفوي و معاصر شاه طهماسب اول ميباشد كه روزگار شاه عباس كبير را درك كرده است. او يكي از شاعران تواناي عهد خود در سخنوري و ملك الشعراي روزگارش بوده. نگارنده در اين مقاله اشاره اي مختصر به زندگي و اوضاع فرهنگي، سياسي و اجتماعي عصر شاعر كرده است. سپس ارتباط ولي و شاعران معاصرش مورد بررسي قرار گرفته و اشاره اي گذرا نيز به شاعران قبل از ولي كه در ديوانش به آنها توجه داشته، شده است. در ادامه مقاله، سبك شعري مولانا محمد ولي دشت بياضي از جنبه هاي مختلف سبكي، بهمراه شواهد شعري مورد نقد و ارزيابي قرارگرفته است.

 نسخه قابل چاپ

يکي از شاخه هاي تحقيقاتي در ادبيات فارسي، بررسي سير زندگي و فعاليتهاي اديبان و آثار آنهاست و پژوهشگران و محققان بسياري با تلاشهاي خود به افزون شدن اطلاعات و آگاهيها در اين زمينه کمک کرده اند. اما همواره نقصها و گهگاه اشتباهاتي در اين تحقيقات وجود داشته که نيازمند برطرف کردن بوده اند. از جمله اين نقصها و اشتباهات، موارديست که در باره زندگي و آثار يکي از ادباي عصر قاجار به نام ميرزا محمد صادق وقايع نگار رخ داده و موجب نقص آگاهيها و در بعضي موارد غلط بودن دانسته هاي ما درباره او شده است. ما در اين مقاله برآنيم که ضمن ارايه آگاهيهاي جديد درباره زندگي وي، اشتباهات موجود درباره زندگي و آثار او را که به تذکره ها و بعضي کتب ديگر راه يافته است طرح کرده سپس آنها را تصحيح نماييم.

 نسخه قابل چاپ

چنانكه ميدانيم همزمان با انقلاب مشروطه و سالهاي پس از آن شعرائي در ادبيات فارسي ظهور كردند كه يكي از مضامين مشترك سروده هاي ايشان، وطنخواهي بود تا آنجا كه ميهن پرستي يكي از خصيصه هاي سبكي شعر مشروطه بشمار ميرود. برخي از ايشان مانند ابوالقاسم لاهوتي با تاسي به مكاتب ديگر مانند سوسياليسم، اعتقادي به حكومت ديني نداشتند. گروهي مانند ميرزاده عشقي، بدون جانبداري از مكتبي خاص دين را از وطنخواهي جدا ميدانستند. از سوي ديگر برخي چون سيد اشرف الدين حسيني، آشكارا دين محور بودند. محمد تقي بهار از جمله شعراييست كه در ميهن پرستي او ترديدي وجود ندارد اما تقريبا عمده منابع موجود نقش پر رنگي را براي اسلامگرايي او در ميهن پرستي قايل نيستند.
اين مقاله در پي آنست تا با بررسي تمام اشعار بهار، ميزان دين مداري او را در اشعارش بررسي نمايد و نشان دهد كه اين شاعر آزاده، حكومت منهاي دين را براي ايران نميخواهد و بدين طريق زاويه اي نو از ويژگيهاي فكري سبك شعري او را باز نماياند.

 نسخه قابل چاپ

اقتباس از آثار ادبي در سينما از همان آغاز پيدايش اين هنر، اهميت فراواني داشته است. اقتباس از آثار رمانس گونه نيز منجر به ساخت فيلم هاي موفقي شده که مخاطبان زيادي را به خود جذب کرده است. يکي از اين آثار رمانس گونه جذاب و قابل اقتباس، هفت پيکر نظامي است. اين اثر، متني با عناصر تصويري فراوان است كه داستان جذاب و سرگرم کننده اي دارد و درون مايه هاي ارزشمند آن به داستان عمق مي بخشد. ساختار آن به علاوه شخصيت پردازي قوي، فضاسازي و صحنه پردازي دقيق نظامي، اين اثر را داراي قابليت هاي نمايشي فراوان کرده است كه آن را به گزين هاي مناسب براي تبديل شدن به يک نسخه سينمايي جذاب و تماشايي مي کند.

 نسخه قابل چاپ

«من اين مرقع رنگين چوگل بخواهم سوخت                که پير باده فروشش به جرعه اي نخريد»
در اين مقاله سعي شده است، بيت معروف حافظ: من اين مرقع رنگين چو گل بخواهم سوخت/ که پير باده فروشش به جرعه اي نخريد. را شرح و تفسير نماييم. تا کنون گروهي از پژوهشگران به تفسير اين بيت پرداخته اند و هم اکنون ما از منظر ديگري بدان نگاه مي کنيم. در اين ديدگاه، انديشه هاي کهن در خصوص آفرينش از خلال اشعار و آثار منثور، مورد استفاده قرار گرفته اند. در نهايت از ترکيب «مرقع رنگين»، جسم و دنياي جسماني دريافت شده و معناي کلي بيت، تکامل انسان و ارتقا او از مرحله زميني به اوج آسماني را نشان داده است.

 نسخه قابل چاپ

مقامات يكي از انواع ادبي سنتي در ادب عربي و فارسي است. اين نوع ادبي را بديع الزمان همداني (فوت 398 هـ.ق) در زبان عربي ابداع كرد. ابوالقاسم حريري (فوت 516 هـ.ق) اين نوع ادبي را در ادب عربي به كمال رساند. مقامه نويسي در ادب عرب در قالب آثار منثور محصور نماند. بلكه با تحول و تطور گاهي در جامه نظم هم خود نمايي كرد. در ادبيات فارسي اين نوع ادبي مورد اقتفا قرار گرفت. نويسندگان فارسي با حفظ اصول مقامه نويسي عربي و لحاظ اقتضائات زبان فارسي در اين شيوه سخن پردازي تصرفات و نوآوريهايي هم روا داشتند. مقامات قاضي حميد الدين بلخي( فوت 559 هـ.ق) نمونه مقامه نويسي اثر پذيرفته از ادب عربي است. سعدي در نوشتن گلستان كه به نثر است از اسلوب مقامات پيروي كرده، قولي كه عده اي از صاحبنظران برآنند. سهل است او حتي با نوآوري، به تاسي از مقامه پردازان ادب عرب كه از روي تفنن يا نوآوري به صورت منظوم به مقامه سرايي پرداخته اند، ترجيح داده است در سرودن مقامه به نظم فارسي نيز طبع آزمايي كند. در اين مقاله به بررسي يك نمونه از مقامه سرايي منظوم در بوستان مي پردازيم.

 نسخه قابل چاپ

فردوسي در شاهنامه ضمن ارج نهادن به ارزشهاي والاي انساني، همواره در پي آنست كه راهها و شيوه هاي كسب ارزشهايي همچون بلندي نام، نيكنامي، داد، خرد و خردمندي را نشان دهد. يكي از ارزشهاي والاي انساني در نظر وي نام بلند و آوازه نيك است كه البته طريق حصول آن تنها از راه جنگاوري و دلاوري نيست بلكه لازمه آن داشتن ويژگي شجاعت و دليري در كنار عناصري همچون: گنج، جاه، نژاد و خرد ميباشد.
در واقع اين ويژگيها اركان شخصيتي پهلوانان شاهنامه را تشكيل ميدهند و ميزان اشتهار و مرتبه پهلواني آنان به كيفيت آميزش اين اركان با هم، بستگي دارد.بدين جهت در شاهنامه بارها پهلوانان، همديگر را به خاطر نداشتن پايگاه اجتماعي و گنج و خرد تحقير ميكنند. خردورزي و دادگري از پايه هاي بنيادين شاهنامه است و همواره پهلوانان خردمند ستايش ميشوند.
از ديگر مسايل بسيار مهم در شاهنامه، مساله نام در مقابل ننگ است. هميشه اين خطر وجود دارد كه نام به ننگ در آيد. تاكيد ما در اين پژوهش بر همين مساله نام و ننگ است.
در اين مقاله سعي بر آن است كه به اين سوالات پاسخ داده شود: چرا بسامد واژه هايي همچون: نام، ننگ، خرد و نژاد در شاهنامه بالاست؟ آيا نامداري فقط در گرو جنگاوري و كشت و كشتار است؟ هويت فردي و شخصي پهلوانان در شاهنامه چگونه بازنمود شده است؟

 نسخه قابل چاپ

نوشتار حاضر جستاري كوتاه در بررسي حكمت عملي در ديوان پروين اعتصامي است كه سخن شيرين و سرشار از نكات ظريف حكمت آموز، دغدغه هاي عميق انساني و مشكلات روحي و فكري معاش آدميان را با وجود بهره گيري از تكنيكهاي قوي و پخته شعر كلاسيك بيان ميدارد و تناسب و سنخيت اشعار وي را با توجه به نيازهاي عصر حاضر بازگو ميكند. تبيين نظريه پروين در باب رابطه انسان با خود، خانواده و محيط اجتماعيش، در حوزه تفكر زيبا و جامع وي، هدف اين مقاله است.
اين مقاله در سه بند نگاشته شده است:
الف) مقدمه: تعريف و بيان مفهوم حكمت از ديدگاه چند تن از فلاسفه و انديشمندان و زير شاخه هاي آن (حكمت نظري و عملي)
ب) حكمت عملي از ديدگاه پروين اعتصامي
ج) شاخه هاي حكمت عملي (اخلاق فردي، تدبير منزل، سياست مدن، از ديدگاه بزرگان حكمت و فلسفه و پروين اعتصامي)

 نسخه قابل چاپ

بسياري از منتقدان و صاحب نظران ادبيات بر اين باورند که در ادبيات و بخصوص شعر، «چگونه گفتن» ارزش و اهميت بسيار فراتري از «چه گفتن» دارد و همين «چگونه گفتن» را معيار اصلي و اساسي سنجش و نقد ادبيات ميدانند. اين ويژگي در متون مصنوع ادبيات فارسي از جمله تاريخ وصاف و مرزبان نامه به اوج ميرسد؛ به گونه اي که در برخي موارد، ساده ترين سخنان بقدري پيچيده و غامض بيان ميشود که هر خواننده اي در بدو کلام، در فهم اين عبارات و ترکيبات دچار ابهام و ترديد ميگردد.
يکي از اين دشوارسازيها، مقوله بازي با صورت ساختاري واژه ها و ترکيبها از طريق دعوت خواننده به تصحيف خواندن آنها يا مقلوب خواندن کلمه است؛ از اين دست است ترکيب «قلب المجن» در کتاب سترگ مرزبان نامه که ما در اين مقاله سعي داريم به شرح اين ترکيب بپردازيم.

 نسخه قابل چاپ

زن محوريترين موضوع هزار و يک شب است چرا که هزار و يک شب، تنها کتابي است که راوي آن يک زن است و نيز جرقه آغاز داستانسراييهاي شهرزاد را زني خيانتکار ميزند زني که تا پايان هزار و يک شب در چنگال عفريت درياي مردسالاري اسير است و از آنجايي که توان مقابله و زورآزمايي با اين عفريت سهمگين را ندارد از نيروهاي دروني و هوش خود ياري ميجويد تا خود را رها سازد. اين واکنش زنانه در هزار و يک شب، «مکر» خوانده شده است. اما در اين مقاله تلاش شده تا با انديشه ژرفتر در لايه هاي زيرين داستانها و فضايي که در آن شکل گرفته اند، نگاهي متفاوت با آن ديدگاهي داشته باشيم که اين واکنش را عنصري منفي براي زنان دانسته است.

 نسخه قابل چاپ

دوستداري اهل بيت پيامبر (ص) براي ايرانيان ماجرايي به بلندي روزگاران است. عشقي است که تا قيام قيامت رنگ خاموشي نخواهد ديد و هر جا که بهانه اي و مجالي براي عرضه بيابد، با تمام قامت خويش جلوه گري مي کند. از اين روي هرکس اندکي در زندگي ما تامل کند مظاهر اين ايمان و ارادت را در نامگذاري ها، شادي ها، غم ها و ... باز خواهد يافت. در ميان فرزندان رسول خدا (ص) امام هشتم شيعيان (ع) بيش از هزار سال است که مهمان سرزمين ايران و پناهگاه ايرانيان است. دردهايشان را با وي در ميان نهاده و شاديهاشان را با وي قسمت کرده اند؛ هرگاه که توفيقي داشته اند به زيارتش شتافته و بر آستان بلندش عرض ارادت کرده اند. اين ايمان عشق و ارادت در هنر ايرانيان و خصوصا شعر فارسي که جان مايه آنان بوده جلوه گر است و اين نوشتار مي کوشد تا اندکي از اين فضيلت بزرگ را از آغاز شعر فارسي تا روزگار جامي باز نمايد.

 نسخه قابل چاپ

بازخواني اشعار ارزشمند رودکي، گامي موثر در آشنايي با لايه هاي ناپيداي انديشه اين شاعر بزرگ پارسي گوي و همعصران وي خواهد بود. تلاش در بازشناختن کهن باورهاي ديني ديوان او که بطرزي استادانه و با بياني در نهايت شيوايي در قالب ابياتي دلنشين آمده اند ما را ياري خواهد کرد تا آگاهي بيشتري از ميزان باورمندي جامعه زمان شاعر به دست آوريم. مراد از کهن باورها، اعتقاداتي است که در زمان وي بدون تغيير يا تحت تاثير دين اسلام با اندکي تفاوت، ماندگار شده اند. اين باورها را ميتوان در دو دسته ماورايي و غيرماورايي جاي داد بخش نخست شامل يادکرد قدسيان و پيام آوران الهي، کتب آسماني و اديان الهي خواهد بود ودر بخش ديگر زمانها و مکانهاي قدسي و رفتارهاي ديني مورد بررسي قرار خواهد گرفت. در اين نوشتار به نقاط اشتراک برخي از باورهاي مورد نظر در ميان ساير اقوام و ملل نيز توجه شده است.

 نسخه قابل چاپ

اگرچه فردوسي شاعر حماسه هاست، اما وي در بخش عظيمي از شاهنامه به بيان پندها و مواعظ پرداخته است. هيچ داستان حماسي - رزمي در شاهنامه نيست که به مضامين بلند اخلاقي و پند و اندرزهاي سودمند آراسته نگشته باشد. اين ديدگاه پندآموزانه فردوسي از ديد ديگر شاعران نيک انديش همچون سعدي پنهان نمانده است.
سعدي در خلق آثار ادبي خويش همراه با مضامين اخلاقي به شاهنامه نظرداشته است.
در اين مقاله به بررسي برخي نکات اخلاقي در شاهنامه و سپس در بوستان سعدي پرداخته شده است. نکته قابل ذکر اينکه به دليل تقدم زماني شاهنامه بر بوستان از سويي و تنوع مضامين شاهنامه و سايه گستري اين اثر عظيم ادبي بر ساير آثار از سوي ديگر ترديدي در تاثير پذيري ديگران از شاهنامه وجود ندارد. بنابراين، در اين پژوهش بيشتر به جنبه تاثيرگذاري شاهنامه بر بوستان اشاره شده است، اگر چه جنبه مقايسه اي آن نيز مورد نظر بوده است.

 نسخه قابل چاپ