بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

شيخ نجم الدين کبري از چهره هاي شاخص عالم عرفان و تصوف ميباشد، که القاب فراواني در منابع مختلف به وي نسبت داده اند. او در طول مدت عمر پربار خود از محضر اساتيد گرانمايه سود جسته و شاگردان پرمايه اي را در مکتب خويش پرورانده است.
از مهمترين مسايل مورد بحث در زندگي اين عارف شهير، چگونگي ارتباط و انتساب او به بهاءالدين ولد و عطار نيشابوري است و محققان فراواني در اثبات يا انکار اين موضوع قلم فرسايي کرده اند.
در اين مقاله سعي بر آن است تا ضمن بررسي برخي از ابعاد زندگي اين عارف بلند پايه، موضوع ارتباط وي با بهاءالدين ولد و عطار نيشابوري مورد بازکاوي قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

وجود شاهنامه هاي پيش از فردوسي از يك سو و بررسي اشعار باقيمانده شاعران آن دوره، از سوي ديگر، از رواج و انتشار روايتهاي ملي و داستانهاي كهن در آن روزگار حكايت دارد از اين رو كه شاهنامه فردوسي اگرچه به عنوان مهمترين و جامعترين حماسه ملي دربردارنده بخش عظيمي از روايات ملي و داستانهاي اساطيريست اما تنها منبع و آبشخور موجود در اين باره نيست. بطوري كه بازتاب اين گونه روايات و اشارات در اشعار شاعران پيش از فردوسي، بوضوح ديده ميشود و اگرچه از ميان رفتن بخش اعظم اشعار آنان شواهد موجود را بسيار كم رنگ كرده است اما همين شواهد اندك از باب «مشت نمونه خروار» بودن و نشان دادن انعكاس اين روايات و اشارات در آثار شاعران پيش از فردوسي، از جمله در اشعار باقيمانده از رودكي، كه موضوع اين مقاله است، بسيار مغتنم و حايز اهميت است.

 نسخه قابل چاپ

نظريه وحدت وجود در ادب عرفاني ايران و شعر فارسي بازتابنده مفاهيم و مضامين عميق و تصويرهاي بديع و بلاغي را بوجود آورده است.
جهان شناسي وحدت وجودي، اگرچه به عنوان ديدگاهي معرفتي به شمار رفته است؛ اما هزاران هزار نهال زيبايي بنياد را به صورتي رازآميز شكوفا و بارور كرده و از اين روي از سامانه اي جهان شناسانه به نظامي زيبايي شناختي و هنري گراييده و افسونگر و دلربا شده است.
مراتب هستي در نظريه وحدت وجودي نيز زمينه هاي گسترده و ناپيدا كرانه اي را براي پيوند اغراض معرفتي و زيبايي شناختي پديد آورده است.
در اين مقاله، مراتب هستي از ديدگاه محمود شبستري در كتاب تعليمي گلشن راز و كاركردهاي بلاغي آن در ادب فارسي مورد بررسي قرار گرفته و به ويژگيهاي نادر گلشن راز در مقايسه با منظومه ها و سروده هاي عرفاني ديگر اشاره شده است.

 نسخه قابل چاپ

آثار صادق هدايت بدليل تاثيري كه در ادبيات داستان ايران داشته است شايسته بررسي و تحقيق است. اين مقاله ميكوشد به تقسيم بندي ديدگاههاي شخصيتهاي داستانهاي جدي هدايت، درباره «رابطه اين افراد با جامعه » بپردازد. دو ديدگاه اصلي شخصيتها در اين باره، بيزاري و تمايل است و هر كدام از اين دو به چند نگاه ديگر تقسيم ميشوند و شخصيتهايي كه نمود اين حالات ميباشند معرفي ميگردند.

 نسخه قابل چاپ

با ورود زنان به عرصه هاي مختلف اقتصادي، فرهنگي، آموزشي و ... بويژه در نيمه دوم قرن بيستم (بعد از جنگ جهاني دوم)، فعاليتهاي محدود زنان تا حدودي گسترش يافت و نظريه فمينيستي به عنوان يك مبحث پژوهشي مطرح گرديد. از اين فرآيند كه حتي به عنوان جنبش جهاني زنان نيز از آن ياد ميشود، ادبيات تدريجي فمينيسم بوجود آمد. نظريه فمينيستي، هم اكنون، يکي از رويکردهاي پژوهشي درباره زنان است كه به تبيين ويژگيهاي بنيادي زندگي اجتماعي و تجربه انساني از ديدگاه زنان ميپردازد. اگرچه در دوران معاصر، هنوز فاصله بسياري تا برابري ايفاي نقشِ بين زن و مرد مشاهده ميشود، ولي حاصل كوشش و تلاش جنبش همگاني زنان نسبت به رفع اين نابرابريها و تغيير ديدگاهها، شايسته توجه است. بنابراين شفاف کردن هويت و حقايق زنان و دريافتن بازتاب تجربه هاي آنان در ادبيات، از بنياديترين رويکردهاي نقد ادبي است که ضرورت بررسي شاخص ترين شعر زنانه فارسي - فروغ فرخزاد - را ايجاب ميکند.
اين پژوهش، با نگاهي به پيدايي مکتب اصالت زن (فمينيسم) و ويژگيهاي آن، با رويکردي جديد، به بيان برخي از انديشه ها و مفاهيم شعري فروغ فرخزاد ميپردازد.

 نسخه قابل چاپ

حضرت سليمان، فرزند داود نبي، در تورات پادشاه بزرگ بني اسرائيل، و در قرآن كريم پيامبر خداوند بر آن قوم است. چه در تورات و چه در قرآن كريم، از ويژگيهاي خاص آن حضرت در امور مختلف سخن گفته شده است. از سوي ديگر، در ادبيات فارسي نيز، با تاثر از متون مقدس تورات و قرآن، اين ويژگيها منعكس شده است. در اين مقاله كوشيده ايم تا ميزان اين انعكاسها را بررسي و دسته بندي كنيم.

 نسخه قابل چاپ

بر آمدن صفويان و قاجارها علاوه بر تاثيرات بنيادي در حيات تاريخي ايرانيان موجب خروج عالمان ديني از کنج عزلت درس و بحث و ورود آنان به عرصه عمومي گرديد. اين تحول موجب نزديکي به دستگاه سلطنت شيعه و شهور نظريه سلطنت مسمان ذي شوکت شد. اگر چه بيشتر علما و فقهاي شيعه قايل به نظريه سلطنت مسلمان ذي شوکت بودند ولي درباره حدود اختيارات، وظايف، ويژگي هاي سلطان و به طور کلي تعريف اين نظريه با هم اختلاف داشتند. اين اختلاف وقتي از حوزه نظري خارج و وارد مرحله عمل سياسي مي شد بسيار برجسته و مشخص تر مي گشت تا جايي که در برهه هايي حتي به تقابل عملي کشيده شد. اين تضاد و تقابل را به وضوح مي توان در جريان انقلاب مشروطه مشاهده نمود، زماني که علما به دو گروه مشخص موافق و مخالف مشروطه تقسيم شده بودند. از نمون هاي بارز - اگر نگوييم بارزترين نمونه - اين تقابل ها، تقابل عملي و نظري دو تن از برجسته ترين مجتهدان شيعه يعني آخوند ملا محمد کاظم خراساني (صاحب کفايه) بزرگترين رهبر روحاني مشروطه و سيد محمد کاظم طباطبايي يزدي (صاحب عروه) برجسته ترين روحاني مخالف مشروطه بود. اين دو مجتهد همنام تقريبا هيچگونه اتفاق نظري درباره مشروطه نداشتند. اگر چه اختلاف اين دو عالم برجسته در سال هاي انقلاب مشروطه حل نشدني به نظر مي رسيد، ولي پيش آمدن ماجراي اوليتماتوم روسيه و در پي آن ورود «کفار» به مرزهاي شمالي کشور موجب گرديد آن دو براي واکنش مناسب و همه جانبه به اشغالگران، همگرايي بسيار مشتري از خود نشان دهند و به صورت هماهنگ عليه اين اشغالگري موضعي مشترک بگيرند. اين پژوهش بر آن است تا مواضع و رفتارهاي سياسي اين دو مجتهد بلند پايه را به صورت تطبيقي بررسي نمايد.

 نسخه قابل چاپ

سرزمين ماد بر پايه مدارک تاريخي دوره مادها و هخامنشيان، کم و بيش از رود ارس تا کوه الوند و بيابان مرکزي ايران را در بر مي گرفته است. در نوشته هاي دوره هخامنشي، ايالت ماد غالبا پس از پارس در جايگاه دوم يا پس از ايلام در جايگاه سوم ذکر مي شد که گوياي اهميت آن در اين دوره است. پس از بر افتادن هخامنشيان، اين ايالت به دو بخش ماد کوچک و ماد بزرگ تقسيم شد و آتورپات، شهربان پيشين ماد در ماد کوچک در برابر مقدونيان به پاخاست. از اين زمان به بعد اين بخش از ماد به نام سردودمان فرمانروايان آن، آتورپاتکان خوانده شد. ماد کوچک، نام پيشين آنورپاتکان، خود گواه آن است که اين سرزمين در اصل سکونت گاه آتورپاتکان، همان مرز پيشين ايالات ماد بوده است؛ در شمال، رود ارس مرز اين سرزمين با ارمنستان و آلبانيا و در غرب، امتداد رشته کوه هاي زاگرس، مرز آن با آناتولي شمرده مي شد. در شمال شرقي، رشته کوه هاي البرز و در جنوب غربي، بيابان مرکزي ايران آن را محدود مي کرد. گنزک، مهم ترين شهر اين سرزمين پس از فروپاشي هخامنشيان به شمار مي رفته است.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله سياست هاي مالياتي و روندهاي موجود در نظام مالياتي دولت سلجوقي، بر اساس اطلاعات موجود در منابع تاريخي مربوط به اين دوره مورد تحليل و ارزيابي قرار گرفته است. استفاده از روش هاي مالياتي ثابت و غير متمرکز، و تلاش در تبديل آن به نظام مالياتي منظم و ديواني، و وجود دو گونه نظام مالياتي مبتني بر اقتصاد طبيعي و اقتصاد پولي، از جمله ويژگي هاي سياست هاي اقتصادي دولت سلجوقي در زمينه نظام مالياتي بود.
سلجوقيان گر چه از طريق روش هاي مذکور، در شکل ماليات هاي مرسوم غالب درآمدهاي ديواني را تامين مي کردند، اما اعمال ماليات هاي نا مرسوم، ديگر بعد نظام مالياتي دولت سلجوقي بود. براي حاکمان سلجوقي قلمرو سياسي در حکم ملک خصوصي و خانداني بود، که در هر لحظه و هر شرايطي، در عرصه بهره برداري مالياتي قرار داشت.

 نسخه قابل چاپ

پس از لشکرکشي هاي محمود غزنوي، فتح دهلي توسط سردار بزرگ غزنويان، قطب الدين آبيک نقطه عطفي مهم در تشکيل سلسله هاي اسلامي در شبه قاره هند به شمار مي رود. پس از اين واقعه سلسله هاي اسلامي يکي پس از ديگري در جغرافياي سياسي هندوستان پديدار شدند. نخستين و مهم ترين چالشي که از همان آغاز، حکومت هاي مسلمان، در اين خطه با آن مواجه بودند، مساله تقابل اعتقادي و آييني اکثر هندواني بود که رعاياي اصلي اين حکومت را تشکيل مي دادند. اين مساله در کنار عدم برخورداري اين حکومت ها از امتياز بومي بودن، لزوم اتخاذ سياست ديني مناسب از جانب اين دولت ها را بيش از پيش نمايان مي ساخت.
بررسي تاريخ اين حکومت ها در شبه قاره هند از آغاز تا تشکيل دولت بابري در سال 932 هجري نشان دهنده آن است که اساس سياسي ديني اين سلسله ها پس از استقرار، بر پايه گرفتن جزيه و آزادي ديني هندوان بود، مگر در شرايطي که با شورش يا عدم پرداخت جزيه از طرف هندوان مواجه مي شدند. علاوه بر اين، حضور علما و سلسله هاي صوفيه و نحوه نگرش آنان، بويژه در ارتباط با غير مسلمانان از عوامل موثر در سياست ديني اين دوره بود. با اين حال بايد توجه داشت که در اکثر موارد، پادشاهان اين دوره از ديدگاه هاي برخي از مشايخ صوفيه جهت رسيدن به مقاصد سياسي خود بهره مي جستند.
در اين مقاله، ضمن بررسي سياست ديني حکومت هاي اسلامي در شبه قاره هند از آغاز تا تاسيس دولت بابري، به چگونگي تعامل سلسله هاي صوفيه با اين حکومت هاي مسلمان و تاثير آن در سياست ديني آنها پرداخته مي شود.

 نسخه قابل چاپ

زندان يکي از سخت ترين و خوفناک ترين مجازات هايي بود که در دوره عباسيان براي مخالفات حکومت در نظر گرفته مي شد. همه افرادي را که به دلايل گوناگون مورد خشم و غضب خليفه يا وزير وي قرار مي گرفتند، مي توان مخالفان حکومت به حساب آورد؛ اما نزديکان و بستگان خليفه، خليفه زادگان و خلفاي معزول، برخي از وزرا و کارگزاران دولتي، علويان، شورشيان، قرامطه و زنادقه بيش از ديگران در معرض حبس و شکنجه قرار داشتند. در بند کشيدن اين افراد نيازمند تشکيل دادگاه و حکم قاضي نبود و اراده خليفه براي حبس هر کس و اعمال هر گونه شکنجه عليه وي کفايت مي کرد. ظهور گونه گونه شکنجه هاي جسمي و روحي و محروميت زنداني از همه حقوق انساني و اجتماعي از ويژگي هاي زندان در اين دوره است. اين شکنجه ها هيچ تناسبي با آنچه در روايات و احاديث و نيز فتاوي مذاهب مختلف، درباره خوش رفتاري با زندانيان و تحريم تعذيب و تضييق آمده است، ندارد. در اين مقاله ضمن معرفي برخي از دهشتناک ترين زندان ها و نيز گروه هايي که بيش از ديگران در معرض گرفتار شدن در زندان بودند، به چگونگي رفتار با اين زندانيان و برخي از شکنجه هايي که بر آنها روا داشته مي شد و نيز انطباق آن با احکام شرعي، پرداخته شده است.

 نسخه قابل چاپ

خسرو انوشيروان پس از رسيدن به سلطنت در جهت احياي قدرت شاهنشاهي ساساني به اقدامات و اصلاحاتي دست زد که پيامدها و تاثيرات گوناگوني در پي داشت.
در اين مقاله مي کوشيم تا صرفا تاثير اين اقدامات و اصلاحات را بر قشربندي اجتماعي آن عصر بررسي کنيم. اين بررسي با رويکرد جامعه شناسي تاريخي «تدااسکاچپول» صورت مي گيرد و چارچوب نظري بحث را نظريه قشربندي اجتماعي ماکس وير تشکيل مي دهد.
محورهاي اساسي مقاله عبارتند از: نظام قشربندي و تقسيم بندي اقشار اجتماعي عصر ساساني، عناصر اعتبار - حيثيت و منزلت اقشار اجتماعي عصر مورد نظر، اصلاحات خسرو انوشيروان و تاثير آن بر قشربندي اجتماعي عصر ساساني.

 نسخه قابل چاپ

فتح هرموز در سال 1031ق/ 1622 م. به وسيله نيروهاي مشترک نظامي ايران و کمپاني هند شرقي از جمله رويدادهاي مهم و اثرگذار تاريخ خليج فارس است. بخش عمده اي از منابع اين رويداد مهم گزارش هاي رسمي و خاطرات ماموران پرتغالي و کارگزاران کمپاني هند شرقي است که ديدگاه سياسي دولت هاي متبوع آنها را منعکس مي کند.
تا کنون فقط دو روايت ايراني از اين رويداد منتشر شده است. در اين مقاله ضمن معرفي منابع اصلي جنگ دريايي ايران و پرتغال در دوره شاه عباس صفوي، براي نخستين بار روايتي ايراني از اين حادثه به نقل از نسخه خطي افضل التواريخ نوشته خوزاني روايت مي شود.

 نسخه قابل چاپ

ظهيرالدين مرعشي، (م. 892 ق.)، در کتاب «تاريخ طبرستان و رويان و مازندران»، از قوم «بنو ناحيه» ياد مي کند که در طبرستان ساکن بودند؛ در دوران خلافت اميرالمومنين (ع)، به مسيحيت گرويدند و از اين رو، سرکوب شدند. در تاريخ هاي محلي که در قرون بعد تدوين شده است، از جمله کتاب «التدوين في احوال جبال شروين» اثر محمد حسن خان اعتماد السلطنه (م. 1313 ق.) و کتاب «مازندران و استرآباد» اثر رابينو (م. 1950 م.) نيز اين داستان تکرار شده است. اگر چه در آثار مرتبط با تاريخ مسيحيت، از حضور مسيحيان در نواحي شمالي ايران ياد شده است، روايت ظهيرالدين مرعشي از «بنو ناحيه» دريافت نادرستي است از آن چه مورخان متقدم بر او نوشته اند. در اين مقاله، ضمن مقايسه تطبيقي اثر مرعشي با منابع متقدم تر، دلايل موجود در نادرستي روايت ظهيرالدين مرعشي بررسي مي شود.

 نسخه قابل چاپ

واژه پري از جمله واژه هاي پر بسامد مجموعه غزليات مولانا جلال الدين مولوي است. اين واژه در لغت فارسي به معناي فرشته، جن، همزاد و زيبا رو بکار مي رود. غير از آن در ادب فارسي پري رمز جان و روح آدمي است، که فرشته خوست و ويژگي آن نيکوکاري و خوبي است. در اين موارد پري در مقابل ديو قرار مي گيرد.
مولانا با تمثيل هاي متعدد در مثنوي حال شخص فاني را به حال مجنون با پري گرفته اي تشبيه مي کند که از خود اختياري ندارد و آنچه مي کند و مي گويد به ظاهر فعل و گفت اوست و در حقيقت فعل و گفت آن پري است که بر وجود او غلبه کرده است.
بخشي از مقاله حاضر بحثي موجز درباره معناي اصلي واژه پري و سپس بررسي کاربرد آن در شعر پارسي تا روزگار مولوي است. پس از آن واژه پري و انواع آن در مثنوي و مجموعه غزليات مورد مطالعه قرار مي گيرد، تا نشان داده شود که چگونه مولانا با آن ذهنيت نمادپرداز خود مي تواند از آنچه جان او را بي قرار مي کند به صورتي نمادين سخن گويد.
از آنيما، زن سوفيايي درون که شاعر را وا مي دارد تا از زبان او و از او سخن گويد و خود را پري زاده و پري دار بداند.
در مجموعه غزليات شمس پري نمادي از جان و دل مولاناست که آينه وار مستعد شنيدن وحي هاي الهي مي شود و فرشتگان در خانه دل وي فرود مي آيند و وي از زبان ايشان و با ايشان سخن مي گويد.

 نسخه قابل چاپ