بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

سهراب سپهري،‌ از معدود شاعران معاصر ايران است كه به داشتن «عرفان مشربي»‌ شهره است. اين كه «سهراب»‌ شاعري با تاملات صوفيانه است، شكي نيست، اما اين كه منشا اين «عرفان» كجاست، بين صاحب نظران اختلاف است. غالب منتقدان، عرفان او را متاثر از «عرفان هندوچين» مي دانند و برخي ديگر نيز معتقدند، «آرا و نظريات او به شكل كاملا محسوسي با آرا و نظريات بزرگاني مانند ابوسعيد ابوالخير و مخصوصات مولانان شبيه است.»
سه منظومه؛ «صداي پاي آب»،‌ «مسافر» و «نشاني» از اشعار عرفاني سهراب به حساب مي آيند كه شعر «نشاني»‌ از برجستگي بيشتري برخوردار است. در مقاله حاضر از منظري ديگر و با بهره گيري از روش تحليل و نقد عرفاني در صدد است تا بنيادهاي عرفاني و آموزه هاي صوفيانه آن را با تعابير و انديشه هاي صوفيان قديم ايران زمين سنجيده و رگه هاي عرفان اسلامي، ايراني نظير؛‌ تجلي،‌ توحيد ناب، معشوق ازلي، تقابل عقل و عشق، مقام حيراني و ... را در آن به ضوح نشان دهيم.

 نسخه قابل چاپ

محمدبن عبدالجبار نفري از چهره ها و صداهاي ماندگار در حوزه عرفان اسلامي است كه تقريبا اغلب متون عرفاني معتبر حدود سيصد سال درباره او سكوت كرده اند. بي شك اين سكوت ناآگاهانه نبوده؛ بلكه آگاهانه و با تصميم قبلي انجام گرفته؛ چه نفري و آثار وي نقطه عطفي در حوزه تصوف، به ويژه نثر عرفاني قبل از اين عربي به شمار مي آيد. در اين نوشتار ابتدا به اختصار زندگي و آثار نفري يا تكيه بر قديم ترين منابع و رعايت ترتيب زماني آن ها مورد بررسي قرار گرفته است. در ادامه به قراين و اماراتي كه موجب گمنامي و ناشناخته ماندن وي شده، اشارت رفته است. پس از آن مهم ترين موتيف هاي ذهني و زباني او: اضداد، وقفه، رويا، جهل، معرفت و علم و حرف و سوي معرفي شده و در پايان مقال از زبان نور و آبشخور انديشه هاي نفري: قرآن و سنت، آيين هاي هندي و گنوسي، شعر عربي و حلاج سخن به ميان آمده است.

 نسخه قابل چاپ

در بيشتر تذكره ها و كتب و مقالاتي كه در آنها سخني از فردوسي به ميان آمده است، او را با استناد به قول نظامي عروضي، بيشتر به بهانه اين بيت از شاهنامه: (به بينندگان آفريننده را/ نبيني مرنجان دو بيننده را) معتزلي معرفي كرده اند.
در اين مقاله كه حاصل مطالعه دقيق سراسر شاهنامه است، تلاش است تا با استناد به كلام خود فردوسي، ثابت شود كه او از نظر اصول اعتقادي پيرو ديدگاه اهل سنت (ماتريديه و اشاعره) بوده است؛‌ و بحث از رويت در اين بيت، بحث از راه هاي شناخت است و ربطي با مساله رويت در علم كلام ندارد.

 نسخه قابل چاپ

موضوع اصلي آثار لف تالستوي بررسي اخلاق مردي و اجتماعي شخصيت ها از بعد روان شناختي است. نويسنده بر اساس اعتقادات مذهبي از سخنان آغازين (اپيگراف) كه اغلب برگرفته از آيات كتب مقدس است، در آثار خود براي انتقال محتوا و مفاهيم دروني اثر بهره مي جويد. نگارنده در مقاله به تنش آيات تورات و انجيل در درك و فهم آثار تالستوي و علت انتخاب آن ها به عنوان سخنان آغازين در ابتداي هر اثر مي پردازد. اين آيات دربرگيرنده مسايل مورد علاقه نويسنده، يعني عشق، ازدواج، خانواده، محبت،‌ اخلاق و همچنين مسايل سياسي و اجتماعي جامعه مي باشند كه نويسنده در آثار بعد از تحول دروني، با نگاه عميق مذهبي نسبت به آثار قبل از تحول دروني به آن ها مي پردازد. بعد از تحول دروني نظريات قاطع نويسنده در مورد مذهب و اخلاق بر روش زندگي وي نيز اثر گذاشت، وي از زندگي اشرافي دست كشيد و به زندگي ساده و بي آلايش روي آورد.

 نسخه قابل چاپ

كمتر كسي در مورد تفاوت هاي موجود بين زبان هاي مختلف ترديد دارد، اما مي توان اين تفاوت ها را مدل سازي نموده و الگويي را استخراج كرد كه به كمك آن بتوان يك زبان مورد نظر را از ميان ساير زبان ها و بصورتي اتوماتيك شناسايي كرد؟ منظور از مدل سازي، بررسي ساختاري زبان هاي مختلف در يك چارچوب يكسان و در ارتباط با فيزيك و كالبد كلمات است.
در اين مقاله، طول كلمه و توزيع آماري آن را تحليل كرده و نشان خواهيم داد كه شناسايي پنج زبان زنده دنيا با مطالعه طول كلمات آن ها كاملا امكان پذير است. اين مدل سازي امكانات و تسهيلات جديدي را در فضاي فناوري اطلاعات و بهينه سازي فرآيندهاي داده كاوي فراهم خواهد آورد.

 نسخه قابل چاپ

اصطلاح «جريان شعري» بر خلاف اصطلاحات شناخته شده نزديك به آن، يعني سبك و مكتب كه تقريبا معنا، مفهوم و مصاديق روشني دارند، مبهم بوده و در نقد ادبي اروپايي نيز معادلي براي آن وجود ندارد. اين اصطلاح از جمله بر ساخته هاي منتقدين معاصر ايران است و براي تبيين ويژگي ها، اختلافات و اشتراكات شاخه هاي شعر معاصر اعم از كلاسيك و جديد وضع شده است. اگرچه ممكن است طيف معاني و مصاديق اصطلاح مذكور براي واضعان آن تا حدودي روشن بوده باشد، اما تاكنون كساني كه درباره شناسايي، تبيين و دسته بندي شاخه هاي متعدد شعر معاصر تحقيقاتي انجام داده اند، تعريفي از اين اصطلاح ارايه نداده و تمايزها و اختلافات آن را با «سبك» و «مكتب» مشخص نكرده اند. اين مقاله مي كوشد ضمن بررسي سير «جريان شناسي شعر معاصر» به تعريف و تبيين اين اصطلاح پرداخته و رابطه آن را با سبك شناسي و مكاتب ادبي نشان دهد.

 نسخه قابل چاپ

در رهيافت هاي سنتي به سوادآموزي همواره مهارت هاي اوليه خواندن و نوشتن "كلمات" محور فعاليت ها قرار مي گيرد و سوادآموزي تا حد فهم معناي سطحي زبان نوشتاري تنزل مي يابد. در برابر اين رهيافت ها، ديدگاه هاي سوادآموزي نقادانه قرار دارند كه قدرت تفكر و درك نقادانه را نيز مدنظر قرار مي دهند و حتي آن را بر توانايي فهم كلمات مقدم مي دارند و فراگيران را به فراسوي خواندن و نوشتن ابزاري و در جهت كسب آگاهي نقادانه از جهان سوق مي دهند. نوشتن به عنوان يكي از بخش هاي عمده جريان سوادآموزي همواره تحت تاثير ديدگاه هاي سنتي قرار داشته است و روش ها و مدل هاي عمده ارايه شده در آموزش نگارش اغلب بر نگاه هاي ابزاري مبتني بوده اند تا بر ديدگاه هاي نقادانه. در اين تحقيق، ژورنال نويسي گفتگويي به عنوان يك فعاليت نگارشي نقادانه در آموزش زبان انگليسي در يكي از دبيرستان هاي تهران مورد بررسي قرار گرفته است. نقش ژورنال نويسي گفتگويي در ايجاد "گفتگو" به عنوان يكي از جنبه هاي عمده، آموزش نقادانه و همچنين نقش آن در ايجاد توانايي "نوشتن نقادانه" و خلاقانه مواردي هستند كه به طور خاص در پرسش هاي اين تحقيق مورد توجه قرار گرفته اند. داده هاي سه گانه تحقيق (متن ژورنال هاي گفتگويي، پرسشنامه، و مصاحبه نوشتاري) به طور كيفي و در جريان يك فرايند "مثلثي سازي" با هدف يافتن الگوهاي مرتبط با گفتگو و نگارش نقادانه مورد بررسي قرار گرفت. اين بررسي نشان داد كه نوشتن ژورنال هاي گفتگويي در جريان يادگيري زبان انگليسي به عنوان يك زبان خارجي مي تواند به ايجاد يك رابطه گفتگويي نقادانه بين معلم و دانش آموزان بيانجامد و نيز مي تواند فرصتي فراهم كند تا دانش آموزان توانايي نوشتن نقادانه و خلاقانه، كه از اهداف سوادآموزي نقادانه است را كسب كنند.

 نسخه قابل چاپ

تاويل و كشف رمز و رازهاي اشعار عرفاني مستلزم دقت نظر در ساختار صورت و معني آنهاست. يكي از غزل- داستان هاي مولوي در اين مقاله بررسي مي شود. نگارنده كوشش نموده كه اين غزل را نخست با بررسي آثار خود مولوي و سپس در مقايسه با ديگر آثار عرفاني رمز گشايي نمايد. اين غزل در قالب زبان رمزي گزارش فنا و نابودي است و واژگان دلالتي فراتر از محدوده قاموسي خود دارند. نه تنها ضرباهنگ صامت ها و مصوت هاي اين شعر محتوا را برجسته مي كند، بلكه با رمزهايي چون سيلاب، دريا و نهنگ، فضايي سور رئاليستي كه حاصل ديدار با عوالم ناخود آگاه است، ترسيم مي شود. تبيين و تاويل اين رويدادها تجربيات عرفاني را ملموس مي كند و راهي به سوي تجربيات مشترك و تفسير آن در آثار عرفاني مي گشايد.

«رمزپردازي باد در آثار سنايي» مقاله اي درباره سمبل «باد» و گسترده پهناور و كهن اين واژه در فرهنگ مردم جهان است. در اين مقاله به سمبل «باد» در فرهنگ جهاني و ايراني و هم چنين شعر فارسي اشاره مي شود. از ميان شاعران فارسي زبان، سنايي بيش از ديگران از «باد» سخن گفته و به طور خاص به ستايش آن پرداخته است. انتخاب باد و سخن سنايي با آن مربوط به نوع نگرش و جهان بيني سنايي در رابطه با طبيعت و هستي است. در اين مقاله كاربردهاي واژه باد در آثار سنايي مورد بحث قرار مي گيرد و اين كه او چگونه باد را به جاي واژه هاي «نفس و دم، روح و ريح» به كار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

بيشتر شعرا و نويسندگان ادبيات ايران و جهان مرد بوده اند، به همين دليل تفكر مرد سالارانه بر نوشته هاي آنان سايه افكنده است. اينان به نوعي زنان را مورد ظلم و تحقير قرار داده اند يا حقوق آنان را ناديده گرفته اند. اين مقاله به بررسي نگرش هاي زن ستيز نصراله منشي در ترجمه كليله و دمنه مي پردازد. هر چند او در ترجمه خود تا حدودي مقيد به متن عربي بوده است، اما گاهي اوقات حكايت ها يا جملاتي در مذمت و سرزنش زنان به آن افزوده است و آنچه را در ناخودآگاه خود داشته به نحوي بروز داده است. پس از مقايسه متن نصراله منشي و متن عربي تمام مواردي كه در متن عربي وجود ندارد و نصراله منشي از خود به متن فارسي افزوده، اعم از حكايات و جملات در اين مقاله ذكر شده است. ضمنا مزيد اطلاع، متن (داستان هاي بيدپاي) كه تحرير ديگري از كليله و دمنه ابن المقفع است و (پنجاكيانه) كه مستقيما از سانسكريت به فارسي ترجمه شده است در اين مقايسه لحاظ شده است.

 نسخه قابل چاپ

از شعر حافظ به دليل ابعاد پيچيده ي ذهني او، و به دليل دورنمايه هاي پر رمز و راز و خوانش هاي گوناگون ديوان او، از ديرباز تا به امروز، تفسيرها و تاويل هاي بسياري پديدار شده است. در اين نوشتار با توجه به انگاره هاي هرمنوتيكي چند قرائت از يك غزل بررسي شده و عوامل تاثيرپذيري (برون متني و درون متني) و جنبه هاي چند معنايي آن به نگارش درآمده است.
خوانش شارحان به عنوان يك عامل برون متني و كلام رمزي حافظ به عنوان يك عامل درون متني باعث شده است كه جنبه هاي چند معنايي اين غزل در روند تاويل پذيري آن در ابعاد زير گزارش شود.
1-عرفاني، نمونه: بردالشروح.
2- ادبي، نمونه: شرح سودي بر حافظ.
3- واقعي، نمونه: شرح غزل هاي حافظ.
4- عرفاني- واقعي، نمونه: درس حافظ.
نويسنده اين جستار هم بر بنيان يكي از سر نمونه هاي يونگ به نام آهنگ «آنيما» برداشتي ديگر از اين غزل ارايه داده است.
نتيجه كار نشان مي دهد كه خوانش ها ي گوناگون دنياي ذهني حافظ و منش باطني كلك رمز آفرين او و جوهره راز آميز كلامش، راه را براي تفسير، تاويل و توضيح بسيار بيشتر اين غزل هنوز باز گذاشته است.

 نسخه قابل چاپ

بيژن نجدي (1376-1320) از نويسندگاني است كه از عناصر شاعرانه در داستان هاي خود استفاده مي كرد، به حدي كه داستان هاي او را مي توان داستان هاي شاعرانه دانست. معمولا تلاش در زمينه در آميختن شعر و داستان موفق نبوده ولي در اين مورد بجا افتاده است. استفاده نجدي از عناصر شاعرانه سنجيده است و به خوبي توازن آن با عناصر داستان حفظ شده است. منقدان عناصر شعر را در چهار گروه عمده دسته بندي كرده اند كه عبارتند از: 1- عاطفه 2- تخيل 3- زبان و اسلوب بيان 4- موسيقي. از بين اين چهار عنصر موسيقي به دليل اين كه جنبه شعري آن بيشتر است و نجدي هم چندان در پي استفاده از آن در داستان هايش نيست، كنار گذاشته شده و سه عنصر اوليه در داستان هاي نجدي مورد بررسي قرار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

انسان و هستي متمايز و ناشناخته او به عنوان يكي از مسايل مهم و مطرح انديشه بشري، همواره محور مباحث و پژوهش هاي بسياري بوده است و هر يك از انديشمندان به فراخور انديشه و برداشت خود او را به گونه اي معرفي كرده اند.
در اين نوشتار، سعي بر آن است كه ضمن بررسي افكار و انديشه هاي عرفا در اين خصوص، مقايسه اي اجمالي ميان افكار و برداشت هاي اين گروه و فلاسفه نيز صورت گيرد.
نتيجه آنكه بر اساس باورهاي عرفاني، وجود و هستي متمايز و دو بعدي انسان، هدف نهايي آفرينش، محور و خلاصه وجود و هستي هر دو عالم، «نسخه جامعه» و «كون جامع» است، به جز اين وجود انسان مظهر و مظهر صفات الوهيت و آينه تمام نماي صفات جمال و جلال حق است. از سوي ديگر وي امانت دار وديعه «عشق و معرفت الهي» و نايب و خليفه به حق باري تعالي در زمين است كه به نيابت از او بر آسمانها و زمين و اهل آن فرمان مي راند.

 نسخه قابل چاپ

سخنان پربركت پيامبر گرامي (ص) و امامان والا از سخن خداي بزرگ فروتر اما از سخن آفريدگان فراتر است. از همين روي كلام نوراني اين معصومان از روزگاران ديرين تا به امروز رونق بخش سخنان منظوم و منثور شاعران و نويسندگان ايراني بوده است تا به جايي كه اگر بگوييم هيچ ديواني نمي توان يافت كه از احاديث پيامبر (ص) و ائمه پاك بي بهره باشد، مبالغه نكرده ايم.
ملا محمد بن سليمان بغدادي متخلص به فضولي شاعري شيعه و ترك نژاد و بغداد نشين است كه در ديوان فارسي خود از كلام پيامبر (ص) و امامان بلند مرتبه تاثيري ژرف يافته و با تضمين واژه ها و مفاهيم احاديث اشعار خود را آرايشي دلنشين بخشيده است.
نگارنده در اين مقاله كوشيده است به سخنان اين بزرگواران و گاه گاه به كلام مشايخ عرفا كه در اشعار شاعر نامبرده آمده است، اشاره كند و تاثرات وي را از آن سخنان گهربار باز نماياند.

 نسخه قابل چاپ

انوري از پيامبران شعر فارسي است كه شهرتش مرهون سرودن قصايد برجسته اي با بن مايه مدح است. اگرچه قصيده با شاعران برجسته اي چون فرخي، عنصري و منوچهري پايان دوره كمال خويش را طي كرد، انوري شاعر در قرن ششم به ويژه در تغزل و تشبيب با شگردهاي هنري خاص از نرم و هنجار تشبيب هاي شاعران گذشته خارج شد و بر اين اساس بايد او را مبدع دسته خاصي از قصايد دانست.
ده قصيده از مجموع قصايد دويست و هفت گانه انوري، وجود دارد كه از نظر ساختار تغزلاتي (تشبيب) به يك حكايت روايي شبيه اند كه مي توان آن ها را غزل- روايت يا غزلواره ناميد. در اين قصايد شاعر در آغاز به صورت تك گويي (Monologue) به مجموعه تصاوير و وقايعي چون شكوه از نابساماني روزگار و معيشت، گردش نابهنجار فلك و درماندگي خويش مي پردازد كه اين آشفتگي ها در نهايت باعث ترك ديار و يار مي شود. در ادامه اين حكايت روايي؛ زني باديه نشين سحرگاه يا در دل شب بر شاعر وارد مي شود كه او را به گفت و گوي (Dialogue) عاشقانه سوق داده و شعر ارتجالي خويش را تقديم شاعر مي كند. بيت يا ابيات تخلص اين دسته از قصايد، شعر و سخن معشوق بوده كه ممدوح شاعر را مدح مي نمايد. امتياز اين قصايد در اين است كه در نزد قدما شعر پارسي- بجز فرخي و آن هم به صورت ابتدايي و ساده- سابقه ندارد. در اين مقاله نگارنده سعي مي كند ضمن مقايسه اين دسته از قصايد دهگانه انوري با موارد مشابه آن در ديوان فرخي، اين قصايد را از نظر ساختار و عناصر روايي چون شخصيت، زمان، مكان، طرح و گفت و گو در حوزه ساختار گرايي نقد و تحليل كند.

 نسخه قابل چاپ