بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

اين مقاله که بخشي از رساله «ريخت شناسي قصيده در ادب فارسي» نوشته نگارنده است، تحقيقي در باب وزن ها و بحرهاي استفاده شده در قصايد ادب فارسي است که از قرن چهارم تا دوره معاصر (بهار) را دربر مي گيرد. در اين تحقيق، 50 قصيده اول ديوان شاعران معروف قصيده سرا در هر دوره ادب فارسي مورد بررسي قرار گرفت و انواع وزن و مضمون هاي مورد علاقه آنها مشخص شد که نتايج اين بررسي به صورت مقاله زير درآمد. در اين نوشته که نتيجه بررسي 1632 قصيده شعر فارسي است، مشاهده شد که بيشتر بحرهاي رايج در زبان فارسي، مورد توجه شاعران قصيده سرا بوده است و اشعاري طولاني در اين اوزان سروده اند. از نظر مضمون نيز در قرن هاي اوليه شعر فارسي، شاعران متوجه مضمون هاي شاعران عربي بودند، ولي کم کم با رشد و استحکام قصيده در ادب فارسي، مضمون هايي بديع و تازه وارد ادب فارسي شد که در ادامه به آن اشاره خواهد شد.

در ادبيات کهن فارسي، ابهام مقام چندان مهمي ندارد. تنها در هنگام مطرح کردن صنعت محتمل الضدين که هميشه در کنار آن دو نام مترادف ديگر، يعني توجيه و ذووجهين نيز قرار داده مي شود، گاهي نيز به کلمه ابهام اشاره مي شود که نام چهارمي براي اين شيوه بسيار کم کاربرد در ادبيات فارسي و عربي است. در حالي که ابهام در متون ادبي از گذشته تا به امروز، يکي از پر استفاده ترين صناعت هاي ادبي محسوب مي شود که اهميت و جايگاه هنري آن کم تر از تشبيه و استعاره نيست. هدف اين پ‍‍ژ‍وهش آن است که ابتدا تعريف دقيقي از ابهام ارائه دهد و سپس پيشينه تحقيقات مرتبط با موضوع را به اختصار بازگو کند و آن گاه در ضمن تبيين انواع ابهام، به تعيين ميزان و ماهيت تاثيرگذاري چهار عنصر اساسي متن و مخاطب و محيط و مولف - چهار ستون اصلي بنياد يک اثر - بر ابهام بپردازد.

تشبيه مرکب گونه اي از تشبيه است که در آن دو هيات به يکديگر مانند مي شوند. مشبه به در اين تشبيه، بيش از يک جزء و تصوير حاصل از تشبيه، مرکب است. در تشبيه مرکب، عناصر متعددي از مشبه به مورد نظر شاعر هستند که ضمن ترکيب با يکديگر به صورت يک «کل واحد» به مشبه پيوند مي خورند. در خصوص تشبيه مرکب گفته اند: تشبيهي است که مي توان تصوير حاصل از آن را به صورت يک تابلو نقاشي درآورد. اين تشبيه در روند تطور هنري خود از سبک خراساني عبور کرده و سرانجام به شکلي بسيار فشرده، در شعر سبک عراقي و هندي جلوه کرده است. فرخي سيستاني و منوچهري دامغاني از شاعران طراز اول سبک خراساني هستند که در ديوانشان تشبيه و مخصوصا تشبيه مرکب جايگاه خاصي در زمينه تصويرگري و تخييل دارد. در ديوان فرخي سيستاني تشبيه، بيشتر زمينه هاي اشرافي و سپاهي دارد و نيز متضمن مدح ممدوح و وصف عناصر درباري است، اما در شعر منوچهري که شاعري طبيعت گرا و اهل توصيفات پيچيده از طبيعت است، تشبيه مرکب در خدمت توصيف و خلق تصاوير طبيعي قرار گرفته و از اين نظر وي هنرمندانه تر با اين ابزار صورخيال برخورد کرده است. ساختارهاي خاصي از نظر تعدد ابياتي که در آنها تشبيه مرکب آمده در ديوان هر دو شاعر به چشم مي خورد که اولين نمونه هاي اسلوب معادله و تشبيه تمثيل از آن دست هستند. در اين تحقيق به بررسي و تحليل ساختارهاي سه بيتي، دو بيتي و تک بيتي متضمن تشبيه مرکب در ديوان اين دو شاعر پرداخته ايم.

تاريخ جهانگشاي جويني، برجسته ترين اثر تاريخي عهد مغول است. بسياري از مورخان قرن هفتم و حتي تاريخ نويسان امروزي در سراسر جهان در نوشتن آثارشان به اين کتاب نظر خاصي داشته اند. جويني با کلام نافذ خويش، تصاويري دقيق و ناب از سه دوره تاريخي مغول، خوارزمشاهيان و اسماعيليان ارائه داده است. جويني براي شرح و بسط احوال اجتماعي و واقعيات تاريخي گذشته بر مردم ايران علاوه بر بيان صريح و جامع حقايق تاريخي به تکرار اين مطالب به وسيله ابداع تصاويري روشن پرداخته است تا اين گونه بتواند بسان نقاشي زبردست رنج و مصيبت هاي رفته بر ايرانيان را در ذهن خواننده ترسيم کند. در حقيقت او به کمال رسالت خويش نايل آمده است. در مقاله حاضر با استخراج تشبيهات و استعارات جلد نخست تاريخ جهانگشاي جويني، به دسته بندي آنها از نظر اختلاف مشبه به و وجه شبه پرداخته شده و سپس به دلايل انتخاب واژگان و ترکيبات ذکر شده در خلق تشبيهات و استعارات اشاره گرديده است.

بحث «ايجاز، اطناب و مساوات» يکي از مباحث مهم کتب معاني است که از ديرباز مورد توجه علماي بلاغت بوده است، به گونه اي که برخي علم معاني را به اين بحث محدود و منحصر کرده اند. از اين رو در برشمردن گونه هاي «ايجاز، اطناب و مساوات» نظريات گوناگوني ارائه شده و تشتت و تناقض گويي هاي فراواني در اين حوزه بروز کرده است. اين ويژگي در تعريف اطناب و برشمردن گونه هاي آن، نمود بيشتري دارد. در اين مقاله با مراجعه به امهات کتب بلاغي، تعريف کاملي از گونه هاي اطناب ارائه شده و با نقد و تحليل گونه ها و علل و عوامل شکل گيري آنها، از ميزان آشفتگي بحث کاسته شده و زمينه به کارگيري عملي و آسان اطناب در نقد بلاغي متون فراهم آمده است.

صورخيال، بيان غيرمستقيم معناي پوشيده، در پس کلمات است و شاعران برجسته، به ارزش تصويرپردازي بجا، بموقع و به اقتضاي کلام آگاه اند. آثار سيدحسن حسيني، از نظر صورخيال بسيار غني است. در اين مقاله کوشش شده است، صورخيال در مجموعه هاي شاعر، بر اساس عناصري چون، تشبيه، استعاره، نماد، کنايه، مجاز، پارادوکس و حساميزي مورد تحليل و بررسي قرار گيرد. در حوزه تشبيهات، در آثار سيدحسن حسيني، تشبيه مفصل و بليغ و تشبيهات حسي به حسي بسامد بيشتري دارند. از نظر موضوع، مشبه اغلب خود شاعر، قهرمان شاعر و عناصر انتزاعي است و به لحاظ مشبه به، غالبا از عناصر طبيعي، اشيا، حيوانات، عناصر ديني و ملي و بندرت عناصر انتزاعي استفاده شده است. از انواع استعاره، نوع مصرحه و استعاره مکنيه هر دو بسامد بالايي دارد و در تشخيص نيز شاعر به مفاهيم متنوعي توجه نشان داده و در سطح گسترده اي از آن استفاده کرده است. عناصر سازنده خيال او به لحاظ مستعارمنه عمده عناصر طبيعي، اشيا و جانداران مي باشند و عناصر سازنده خيال به لحاظ مستعارله را تصاوير مربوط به معبود ازلي، شاعر و خصوصيات وي، دين و پيامبر و اهل بيت و تصاوير مرتبط با انقلاب و جنگ و شهيدان تشکيل مي دهند. شاعر در همه آثارش از اسناد مجازي بوفور بهره مي گيرد. در بخش نماد، سيدحسن حسيني، از سه خاستگاه نماد، يعني طبيعت، آيين هاي ملي و اساطيري و دين و مذهب و بيش از همه از طبيعت براي ارائه تصاوير و بيان احساسات خود استفاده کرده است. نمادهاي به کار گرفته شده در اشعار او عمده نمادهاي قراردادي و مرسوم اند. کاربرد عناصر طبيعت در مقام نماد منجر به شکل گيري سمبوليم اجتماعي در آثار او شده است. کنايه هاي موجود در آثار شاعر به لحاظ مکني عنه، کنايه هاي فعلي و به لحاظ وضوح و خفا، تقريبا تمامي آن ها از نوع ايما است. مجاز به علاقه هاي مختلف در اشعار او به کار رفته که مجاز به علاقه آليه و لازميه نسبت به انواع ديگر بيشتر به چشم مي خورد. پارادوکس ها به دو صورت بياني و اسنادي آمده که تعداد آنها در حد متوسط قرار دارد. در مورد حساميزي نيز، گاهي دو حس ظاهري به يکديگر نسبت داده شده و گاهي يک حس ظاهري به يک امر ذهني که نوع اول بسامد بيشتري دارد.

در باب استعاره و صورت هاي گوناگون آن، در کتب بلاغت بحث ها و نکته ها آورده اند و از ديدگاه هاي مختلف استعاره را تقسيم بندي کرده اند. يکي از بحث انگيزترين مباحث، موضوع استعاره تمثيليه است که گاهي با عنوان هاي استعاره مرکب و مجاز مرکب بالکنايه نيز تعريف شده است. در بسياري از اين کتاب ها، اين سه موضوع تحت عنوان يک تعريف آمده و شواهد مشترکي براي آن ذکر کرده اند، اما با غور در اين کتاب ها و با دقت نظر بيشتر مي توان تعاريف دقيق تر و روشن تري براي آن ارائه کرد و مرز بين آنها را تفکيک نمود. در اين وجيزه سعي بر اين است که ضمن تطبيق تعاريف ارائه شده در کتب بلاغي در مورد استعاره تمثيليه، موارد تشابه و اختلاف مورد نقد و بررسي قرار گيرد و مرزهاي استعاره مرکب، استعاره تمثيليه و کنايه تا حد ممکن تفکيک گردد تا تعاريف دقيق تري از آنها ارائه شود و شواهد آن در کتب بلاغي در ترازوي نقد قرار گيرد.