بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

استعاره از مهمترين ابزار انتقال زبان از كاربرد حقيقي به كاربرد مجازي و ادبي آن است و بيش از عناصر ديگر شعر در نوآوري و ايجاد سبك شخصي نقش دارد. خاقاني از نظر آفرينش استعارات بديع و تازه در شمار خلاق ترين شعراي فارسي گوي قرار دارد. وي كه از همه خلاقيت هنري و دانسته هاي خود در جهت ايجاد شيوه اي تازه و ديرياب ساختن شعر استفاده كرده، از استعاره هاي تازه و ديرياب در اين راستا بهره زيادي برده است. بررسي استعاره در شعر خاقاني موجب شناخت بيشتر هنرنمايي هاي او در عرصه خيال و فهم بهتر شعر او مي شود. اين مقاله با اين هدف به بررسي زمينه هاي آفرينش استعاره در شعر خاقاني و نو آوري هاي او در اين قلمرو پرداخته است. وي علاوه بر كشف ارتباط و شباهت هاي تازه بين اشيا و پديده ها كه موجب ساخت استعاره هاي نو شده، در ساختار استعاره نيز نوآوري هايي به وجود آورده است. گاهي ارتباط كشف كرده او بين دو شيء در چند لايه ارتباطي شكل گرفته است كه مي توان آن را استعاره هاي چند لايه اي ناميد .

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

«پيامبر»، نوشته جبران خليل جبران، كتابي بسيار كم حجم؛ اما سرشار از مفاهيم عرفاني، ديني، اخلاقي و فلسفي است. اين كتاب اگرچه در ظاهر كتابي ساده و آسان ياب مي نمايد؛ اما داراي درونمايه اي بسيار غني و كهن الگويي است. «پيامبر»، روايت گر سرگذشت يكي از كهن الگوهاي ناخودآگاهي ماست؛ «پيغمبر» در انزوا نشسته‏اي كه به عنوان پير فرزانه و مهربان درون، هر لحظه انتظار «من» خودآگاه را مي‏كشد تا با كمك «آنيما» وي را در طي طريق بي‏انتهاي كمال ياري دهد و راه سبز فرديت و تماميت رواني را به او بنماياند. اين اثر، نمايانگر مراحلي است كه مردم شهر اورفاليز به ياري پيامبر و ميانجيگري آنيماي «ميترا» نام مي‏پيمايند و با خويشتن خويش يگانه مي‏شوند. آنچه درونمايه اين اثر را شكل مي دهد، سفري دروني است؛ سلوكي عرفاني كه اين اثر را عرصه حضور و فعاليت بسياري از كهن الگوها و نمادهاي مرتبط با اين فرايند باطني ساخته است. «من»، «خود»، «سايه»، «پير دانا»، «آنيما» و نگاره نمادين «ماندالا» از برجسته ترين نمادها و كهن الگوهاي موجود در اين اثر برجسته خليل جبران است.

 نسخه قابل چاپ

رديف را مي توان ابزار ايجاد موسيقي و تکميل يا تاکيد معنا دانست و آن را در دو حوزه معنايي و موسيقايي بررسي کرد. در حوزه نخست، از آنجا كه معناي رديف پيوندي پنهاني با روحيه شاعر دارد، مي تواند نشان دهنده روحيات و دغدغه هاي دروني او باشد. از سوي ديگر رديف عنصر مكرر شعري است و معناي آن در رعايت سنتهاي ادبي و محتوايي غزل نقش مهمي دارد. هنگامي که کلمه يا کلماتي در جايگاه رديف قرار مي گيرند، نقش موسيقايي آنها کمتر از معنا نيست. بنابراين بررسي نقش رديف در ايجاد موسيقي و دلايلي که موجب افزايش اين موسيقي مي شود، حايز اهميت است. اين مقاله با اين رويکرد، به بررسي رديف در غزليات سعدي و عماد فقيه کرماني پرداخته است. اين دو شاعر در دوره اي قرار دارند که غزل فارسي هم از نظر محتوايي و هم از نظر موسيقايي به آخرين حد تکامل و شكوفايي خود رسيده است.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

اين پژوهش گامي در جهت بازبيني، نقد و تبيين جايگاه حصرو قصر به عنوان يكي از فصول مهم فن معاني و از ابزارهاي بلاغي كارآمد در تحليل متون است. اين مبحث كه مربوط به سطوح دروني كلام و لايه هاي پنهان انديشه گوينده است، از نخستين كتابهاي معاني تا دوره معاصر مورد توجه اهل بلاغت بوده و بخشي مفصل و مجزا را به خود اختصاص داده است. از سوي ديگر اين ابزار بلاغي، مورد استفاده متنوع و مكرر شعرا، نويسندگان و عرفاي مؤلف قرار گرفته است. براين اساس حصـر و قصـر قابليت بلاغي مشتركي ميان گوينده و مخاطب اوست. گوينده براي تبيين و القاي انديشه هاي دروني خود و مخاطب، اعم از پژوهشگر يا خواننده عادي، در جهت تحليل و تفهيم محتواي آثار.

 نسخه قابل چاپ

تخلص در غزل، ذكر نام شعري شاعر، در پايان غزل است كه بعد از دوره مغول رواج يافت، گرچه پيش از آن نيز، بعضي از شاعران، تخلص خود را در غزل ذكر مي كردند. شاعران دوره بازگشت در سرودن غزل، از سعدي و حافظ پيروي مي كردند و مي خواستند در هر مورد، روش استادان خود را كاملا تقليد كنند؛ از اين رو، در ذكر تخلص غزل نيز، از اين دو استاد غزل پيروي مي كردند. معمولا تخلص در آخرين بيت غزل ذكر مي شود؛ اما گاه غزلسرايان، به دلايلي، از جمله مدح و نيز آوردن تمثيل، تخلص را در بيت ماقبل آخر ذكر كرده اند. بندرت شاعران بنا به دلايلي چون ناتمام ماندن غزل و نيز به سبب آن كه نخواسته اند نام شعري خود را در كنار نام ممدوح بياورند، تخلص خود را ذكر نكرده اند و اغلب ضمير «من» را جايگزين تخلص خود ساخته اند. در اين مقاله، همچنين به زاويه ديد در تخلص، ايهام در تخلص، صفت هاي تخلص و مضاميني كه در كنار تخلص مي آيد، پرداخته مي شود. علاوه بر اين در اين مقاله، تخلص در غزل هاي نظيره وار دوره بازگشت با تخلص در غزل سعدي و حافظ مقايسه مي گردد تا جنبه هاي خاص كاربرد تخلص در غزل اين دو استاد غزلپرداز مشخص شود و ميزان تقليد نظيره سرايان در كاربرد تخلص روشن گردد.

 نسخه قابل چاپ

گلِ بکاولي افسانه شهزاده تاج الملوک است که پس از فراز و نشيب هاي بسيار با بکاولي ازدواج مي کند. اصل داستان هندي است که در شبه قاره از شهرت فراواني برخوردار است. اين افسانه عاشقانه را شيخ عزت الله بنگالي، متخلص به امامي براي نخستين بار در سال1134 از هندي به نثر فارسي درآورد. اين منظومه فارسي تاکنون در ايران معرفي و چاپ نشده است. گزارش و تحليل ما بر اساس نسخه خطي کتابخانه خصوصي صهيب ارشد در پاکستان (عکس نسخه موجود در مرکز تحقيقات ايران و پاکستان) تهيه شده که تاکنون فهرست نشده است. اين مقاله، ضمن معرفي نويسنده آن، داستان را به روش پراپ نقد و ساختاريابي مي کند و مهم ترين بن مايه هاي آن را نشان مي دهد.
در اين بررسي درمي يابيم افسانه بکاولي با اندک جابه جايي در کنش ها کاملا با خويشکاري هاي پراپ هماهنگ است. بن مايه هاي متنوع، فراوان و فشرده، تاثير افسانه هاي هندي و ايراني را بر داستان نشان مي دهد.

 نسخه قابل چاپ

«را» يکي از حروف اضافه يا وابسته سازهاي پرکاربرد زبان فارسي است که در کتابهاي دستور زبان فارسي اقسام و معاني گوناگوني را براي آن برشمرده اند. يکي از موارد کاربرد اين حرف که دستوريان کمتر به آن پرداخته اند، در جمله هاي مركب است. اين قسم «را» مختص جمله هاي مركبي است که در آنها جمله واره پيرو در درون جمله واره پايه و پس از «را» قرار گرفته است؛ اما فعل جمله واره پايه لازم و يا بي نياز از «را» است؛ مانند «آن را که کمند سعادت کشان مي برد چه کند که نرود». در برخي از کتابهاي دستور زبان فارسي، همچون دستور زبان فارسي خانلري و دستور نامه مشکور اين نوع کاربرد حرف «را» منحصر به نوشته هاي معاصران و غلط پنداشته شده است؛ حال آن که در متون نظم و نثر قديم؛ از جمله در گلستان سعدي يافت مي شود. در اين مقاله به معرفي اين قسم از «را» و نقد و بررسي آرا مخالف و موافق در باب آن پرداخته شده، با استناد به شواهدي چند از نظم و نثر فارسي، شيوه به کارگيري آن در جمله هاي مركبي که در آنها جمله واره پيرو در درون جمله واره پايه جاي گرفته نموده شده است.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

طنزنويسان معمولا از زبان ادبي که با ظرافت ها و نوآوري هاي زباني درآميخته مي شود، سود مي جويند. از اين رو، طنز هرچه هنجارشکن تر و از عنصر آشنايي زدايي بهره ورتر باشد، قدرت جذب مخاطبانش افزايش مي يابد. در اين ميان، به نظر مي رسد ويژگي هايي چون کوتاهي جملات و ايجاز، سادگي بيان، چينش خاص واژگان، استفاده از زبان محاوره، بيان اغراق آميز، بازي هاي زباني  بياني و انواع شيوه هاي هنجارگريزي زبان و شگردهايي، چون آشنايي زدايي، غافلگيري، عکس و اجتماع نقيضين، به همراه ظرافت هاي بياني که در آن ها نهفته است، با استفاده از شيوه هاي مرسوم بلاغت سنتي در شکل گيري زبان طنز و مطايبه کاريکلماتورها موثر افتاده اند، شيوه هايي که حاصل جستجو در ظرفيت هاي بالقوه، بي انتها و پنهان زبان است و از جذابيت و تاثيرگذاري خاصي بر مخاطبان برخوردار است. بررسي زبان طنز کاريکلماتور در اين پژوهش با روشي توصيفي تحليلي صورت گرفته، ضمن اين که باعث آشنايي با برخي از ويژگي هاي اين شکل ادبي مي گردد، موجب درک بهتر آثاري از اين دست نيز خواهد بود. اين ويژگي ها با اندک تفاوت در زبان ساير کاريکلماتور نويس ها نيز ديده مي شوند، اما آنچه زبان طنز شاپور را از ديگر کاريکلماتور نويس ها ممتاز مي سازد، تاثيري است که بر روي نويسندگان پس از خودگذاشته است. روش تحقيق دراين پژوهش بر اساس شيوه هاي سندکاوي توصيفي تحليلي است.

برخي از صنايع ادبي در زبان فارسي، صنايعي هستند که ارزش هاي بلاغي پديده دوزبانگي را نشان مي دهند. متاسفانه، در کتاب هاي بلاغت ارزش زيباشناختي اين صنايع را شرح نداده اند، اما امروزه با استفاده از نظريه هاي گوناگوني که در خصوص پديده رمزگرداني مطرح شده است و با توجه به رواج اين نظريه ها در حوزه ادبيات و نقد ادبي، مي توان ابعاد زيباشناختي اين صنايع را نشان داد. بنابراين، در اين مقاله مشخص مي شود که از بين اين صنايع، صنعت اقتباس ارزش و اهميت ادبي بيشتري دارد. همچنين، ارزش و اهميت ادبي اين صنعت با استفاده از نظريه هاي مختلف، اثبات مي شود.

 نسخه قابل چاپ