بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

مائده هاي زميني قبل از هر چيز نوعي ستايش زندگي زميني است كه در جستجوي بهشتي خاكي كه در آن انسان به آسايشي ابدي برسد سرگردان است. ولي ژيد كه اسير در دام تضادهاي دروني خويش است گويي اين سرزمين بهشتي را به سادگي نمي تواند بيابد. او اجبارا بين قطب هاي مخالف و متضاد سرگردان مي گردد، قطب هايي از دنياي حس و از دنياي نامريي متافيزيك، تا شايد عناصر ملموس و بنياديني كه بتوانند نوعي هماهنگي و همخواني در خواسته هاي دروني وي و انتظاراتش براي ساختن بهشت آرماني اين زميني را برآورده سازند، بيابد.
مسير جستجوي اين بهشت آرماني زميني، مسير زنجيرهاي از روياهاي شاعرانه است كه به پاياني خوش با افقي جهان نگر و به وحدت كل اجزا در كلمه اي واحد مي انجامد: جز واحد.

 نسخه قابل چاپ

مضمون نارسيس يكي از انگيزه هاي ثابت تفكر پل والري مي باشد. در واقع تصوير انساني نارسيس در اثر نويسنده يك نشانه محسوب مي گردد و جنبه نمادين دارد. اين نشانه نه تنها در آثاري وجود دارد كه به اسطوره نارسيس اختصاص يافته است بلكه در مجموعه يادداشتهاي پل والري نيز مشاهده مي شود كه در واقع استفاده شناخت شناسي از خود شيفتگي مي باشد و با عناصر «آينه»، «من» و«تصوير من در آينه» نشان داده شده است. در اين مقاله تحليلي ما با ابزار زبانشناسي و نشانه شناسي به جستجوي هويت در آثار پل والري پرداخته ايم. شخصيت «نارسيس» به عنوان«كسي كه شيفته خودش» است و خود شيفتگي علاوه بر معناي «عشق به خود» معناي ديگري در آثار نويسنده دارد. اين معني جديد «شناخت خويش» است كه نتيجه «عشق به خود» مي باشد. به اين ترتيب نشان خواهيم داد كه جستجوي هويت در والري نه تنها نوعي «خود شيفتگي» بلكه «خود شناسي» مي باشد كه در آن من نويسنده «درهر لحظه توانايي آن را دارد كه راجع به خود قضاوت نمايد».

 نسخه قابل چاپ

اگر قلمرو ظواهر، ژنه را مسحور مي كرد همان گونه كه شور او براي تئاتر مويد اين نكته است، اما از سر تفنن نبود كه او شخصيت هاي دراماتيك خود را از واقعيت تهي ساخت تا هويتي ديگر را كه از قبل ظاهر خويش به دست آورده اند، به آنها ببخشد.
قصد ژنه حركتي نظام مند در جهت تهي سازي واقعيت بود كه همان گونه كه ميشل كرون متذكر مي شود، شخصيت هايي را شكل مي دهد كه ميتوان آنها را «خلاهاي منسجم» ناميد. به عبارت ديگر ظواهري به وجود مي آيند كه در هنجارهاي روانشناختي نه در تقليد از واقعيت هيچ گونه وجه مشتركي با شخصيت دراماتيكي كه تماشاچي عادت به ديدن آن روي صحنه دارد، ندارد.
تشديد اين ظواهر در نمايشنامه ها يكي از شيوه هايي است كه به ژنه امكان داده است تا تئاتر سنتي را ساختارزدايي كند.

 نسخه قابل چاپ

Anagramme كه در فارسي به آن جناس قلب يا تصحيف گفته مي شود، كلمه ايست كه با جابجايي حروف كلمه اي ديگر ساخته مي شود. اين شيوه زباني كه در ابتدا در شعر و براي پنهان ساختن اسمي خاص در بيان ابيات يك قطعه شعر و يا براي ساختن اسامي مستعار به كار برده مي شود به مرور در ادبيات رواج يافت. چنان كه اكنون مي توان در متون برخي نويسندگان مدرن از ساختار جناسي سخن به ميان آورد. مقاله حاضر بر آن است كه در داستان كوتاه احمد محمود، قصه آشنا، به بررسي اين ساختار بپردازد و نشان دهد كه چگونه تفكر درباره زبان و كاركرد آن مي تواند زماني در مركز دل مشغولي هاي نويسنده اي قرار گيرد كه شهرتش عموما به خاطر رويكرد به شيوه هاي بيان واقع گرايانه و اجتماعي آثارش است.

 نسخه قابل چاپ

ريموند كنو (1917-1903) قبل از هر چيز به عنوان نويسنده آثار طنز معروف است. با رمان «گل هاي آبي» كه اولين رمان او پس از تاسيس گروه تحقيقي «اوليپو» است، كنو مي كوشد تا مثالي ملموس از يك «اثر پتانسيل» ارايه كند كه در آن به روايت ساده داستان بسنده نمي شود. در اين رمان نويسنده انبوهي از بازي هاي گوناگون بياني همچون ايهام، تكرار، درهم آميختن زبان هاي گوناگون و سبك هاي مختلف را به كار مي گيرد و خواننده موشكاف را به كشف اين بازي هاي پنهاني دعوت مي كند. هدف از اين بازي هاي بياني كه غالبا بر مبناي قراردادهاي پذيرفته شده در زبان فرانسه ساخته شده اند اين است كه اصول ساختاري زبان را زير ذره بين قرار دهند. بازي هاي بياني كتاب، علاوه بر ايجاد لحظاتي دلپذير براي خواننده، او را به فكر فرو مي برند و ضمن معرفي امكانات ساختاري زبان فرانسه، زير پوشش طنز، از غرايب قراردادي و كليشه هاي اين زبان پرده برمي دارند.

 نسخه قابل چاپ

جنگ، تجربه اي سخت كه بر روح و جان ضربه مي زند و ديگر به جزيي غير قابل تفكيك از جهان معاصر ما تبديل شده است، موضوع آثار فراواني است كه آنها را ادبي خوانده اند چرا كه در شكل هاي مختلف ادبي ارايه شده اند. با استناد بر چهار رمان جنگي كه درست بعد از جنگ جهاني اول (1918-1914) منتشر شده اند، مقاله حاضر قصد دارد از وراي تحليل راهبردهاي ساختاري داستان، درجه ادبيت اين نوع متون را تعيين كند و نشان دهد تا چه اندازه به خصوصيات اثري ادبي نزديك شده اند، همچنين به چگونگي آنها در ارتباط با صداقت ادبي كه مشخصه روايت خاطرات در متون ادبي مي پردازد. خاطرات (شهادت ها) جنگ كه به صورت رمان ارايه شده اند از دو ديدگاه غير قابل تفكيك ادبي و زبان شناسي بررسي شده اند.

 نسخه قابل چاپ

روي برچسب هايي كه بر اطلاعات ما چسبانده شده اند، در كتب برگزيده هاي ادبي، گاهي از بارس به عنوان فردگراي خودستا سخن به ميان مي آيد، و گاهي از او در مقام استاد مكتب گرا، نويسنده و فعال سياسي ياد مي شود. هر كارتحليلي يا هر نقدي كه به آثار وي ارتباط مي يابد با چنين تصورهاي نسنجيده و نادرستي سرو كار پيدا مي كند.
در اين مقاله برآنيم تا به ويژه به وحدت عميق و ريشه دار ميان نوشته هاي گوناگون او بپردازيم و تعيين كنيم چگونه و در چه قسمت هايي، زندگي و درون نويسنده به علاوه كليه تاملاتش با فعاليت هاي سياسي وي مي آميزند و با مسووليت هايش به عنوان يك هنرمند متعهد سازگاري مي يابند. براي اثبات اين مدعا، بيشتر بر نظريات خود بارس تكيه خواهيم كرد. عقايد و اظهارات يك استاد صاحب فن در آينه آثارش: متوني كه حكم خودتفسيري را به عهده دارند تا روند دوگانه نوشتار و افكارش، و دل گسستگي ها و دل مشغولي هاي متعهدانه وي را از طريق «هنر كامل و جامع» نمايان سازند.

 نسخه قابل چاپ

وفور واژگان ترسايي و تاثيرپذيري خاقاني از فرهنگ مادري، اين سوال ها را پيش مي آورد که با توجه به کرد بودن مادر نظامي آيا او نيز از زبان و فرهنگ مادري خود متاثر بوده يا خير؟ هدف پژوهش حاضر بررسي اين مساله در دو اثر خسرو و شيرين و هفت پيکر نظامي است. براي اين منظور واژه ها، ترکيبات، کنايات، امثال و حکم و مسايلي از اين دست که مربوط به حوزه زباني فرهنگ مادري نظامي است، استخراج گرديده و با تحليل آنها به اين نتيجه دست يافته که فرهنگ مادري نظامي بر مفاهيم دو منظومه او تاثيرگذار بوده است.

 نسخه قابل چاپ

انتقاد سازنده، انتقادي است که با مباني و اصول درست به منظور پيشرفت و بهبود کارها انجام مي گيرد. از اين ديدگاه ممکن است هر کسي به ميزان موفقيت و تاثيرگذاري اش در کارها مورد انتقاد قرار گيرد. همواره کساني نيز انتقاد کردن را بخشي از وظايف خويش مي دانند. با توجه به اين دو وجه و دو رابطه بين منتقدان و انتقاد شوندگان، هر چه مسووليت و موقعيت انسان خطيرتر باشد بيشتر در معرض انتقاد قرار مي گيرد. و اين هم نتيجه طبيعي موفقيت او در کارها و موقعيت اوست. اما نکته مهم اين است که انسان هاي موفق همواره به جاي جلوگيري از انتقاد ديگران و فرار از زير بار آن، از انتقاد به عنوان فرصتي ارزشمند و هديه اي گرانبها در جهت اصلاح کار خويش بهره مي برند.
در آثار بزرگان ادب فارسي، انتقاد به گونه هاي متفاوتي ديده مي شود، اما در اين ميان سعدي نقش برجسته اي دارد. او با نکته سنجي هاي خويش موضوع انتقاد و شرايط آن را به زيبايي بيان مي کند و منتقدين دلسوز را دوستان واقعي و به منزله آينه تمام نما مي داند و از آن با عنوان هاي نصيحت و داروي تلخ براي رفع بيماري نام مي برد و تفاوت آن را با چاپلوسي بيان مي کند. بسياري از آنچه امروز از ديدگاه صاحب نظران غربي در مبحث انتقاد براي موفقيت در امور بيان شده است با ظرافت خاصي در سخن سعدي آمده است.

 نسخه قابل چاپ

کلام الهي، يکي از مباحث بسيار گسترده در علم کلام اسلامي است که در قرون اوليه اسلامي، منازعات و مجادلات فراواني در پي داشت. در آن دوران، علما و دانشمندان، نظريه هاي گوناگوني در باب کلام الهي ارايه مي دادند. حشويه، جهميه، اهل حديث، معتزله و اشاعره هر يک فراخور برداشت ها و براهين خود، نظري ويژه در مورد کلام الهي داشتند. اهل حديث که خود دو دسته بودند، هر دسته به وجهي کلام الهي را قديم مي دانستند و معتزله آن را حادث. اشاعره کلام الهي را نفسي و لفظي گفتند و کلام نفسي را قديم و لفظي را حادث ناميدند. در اين ميان برخي از شخصيت هاي معتزلي و اشاعره نظريات ديگري نيز داشتند. به هر صورت بنا به روايتي، ماجراي خلق قرآن و کلام الهي، وجه تسميه علم کلام شد و از آن پس، علم اصول عقايد و توحيد و يا فقه الاکبر را کلام ناميدند.
حکيم سنايي غزنوي (529-467 هـ) از شاعران، عارفان و متکلماني است که انديشه هاي کلامي خود را در اشعار خويش، بويژه حديقه الحقيقه به وضوح نشان داده و اگر چه زبان شعر و هنر را به کار برده، اما به نظريات او در باب کلام الهي مي توان پي برد. در اين مقاله ضمن برشمردن آرا و نظريه هاي گوناگون کلامي، منظومه فکري سنايي بويژه در حديقه الحقيقه مورد بررسي قرار مي گيرد و به اين نتيجه مي رسد که سنايي به قديم بودن قرآن اعتقاد دارد و اگر چه داراي ديدگاه مستقلي است اما در مورد قرآن با اشاعره همداستان است.

 نسخه قابل چاپ

کي کاووس بن اسکندر، ملقب به عنصرالمعالي از امرا و شاهزادگان زياري در قرن پنجم و صاحب کتاب گران سنگ «قابوس نامه»، «پندنامه» يا «نصيحت نامه» است. عنصرالمعالي اين کتاب را همچنان که در مقدمه آن ياد شده، به عنوان دستور نامه اي در چهل و چهار باب براي فرزندش، گيلان شاه، نگاشته و به زعم خود، راه و رسم درست زندگي را به او پيشنهاد و سفارش داده است.
عنصرالمعالي باب سي و پنجم قابوس نامه را به «آيين و رسم شاعري» اختصاص داده و با بهره اي که خود از قريحه شاعري دارد، در نهايت ايجاز به فرزندش سفارش مي کند که اگر خواستي گرد ميدان شعر و شاعري بروي، سعي کن اين گونه رفتار کني. در باب اينکه گيلان شاه تا چه حدي بدين اندرزها پاي بند شده و آنها را به کار بسته، آگاهي چنداني در دست نيست. اما اين سفارش ها را دو قرن بعد از عنصرالمعالي، گويا شيخ اجل، سعدي شيرازي، بيشتر آويزه گوش خود کرده و در آفرينش کاخ نظم و نثر خود مطمح نظر داشته است. به گونه اي که مي توان آثار سعدي را با مطرح کردن همين سفارش ها تا حد زيادي نقد کرد.
اين مقاله در پي اثبات ميزان پاي بندي سعدي به سفارش ها و پيشنهادهاي عنصرالمعالي درآفرينش آثارش است. براي رسيدن بدين منظور پس از بيان چند نکته در مقدمه مقاله، محورهاي اصلي سفارش هاي عنصرالمعالي جداجدا نقل خواهد شد و آنگاه با استناد به آثار بازمانده از شيخ اجل و بهره گرفتن از آرا و نظرگاه هاي ديگر سعدي پژوهان، مدعاي مقاله تحليل و اثبات خواهد گرديد.

 نسخه قابل چاپ

شاهنامه سروده اي حماسي است که فرهنگ و تمدن ايران زمين را در قالب رزم سپاهيان ايراني با دشمنان، به زيبايي به تصوير مي کشد، بويژه که فردوسي با استادي تمام، فنون و مهارت هاي رزم و ريزه کاري هاي ميدان جنگ را چنان پيش چشم خواننده مي نهد که گويي خود در تمام آن ميدان ها حضور داشته و جنگ را با تمام وجود حس کرده است. زبردستي او در توصيف صحنه هاي نبرد، آرايش رزمي سپاهيان، ترتيب دادن ميمنه و ميسره، قلب و جناح، فرستادن طلايه و گروه شناسايي، شبيخون، توصيف دقيق سلاح هاي رزمي و کاربرد و ويژگي هاي آنها بخوبي مشهود است.
بررسي شيوه شبيخون در شاهنامه نشان مي دهد که فردوسي نه تنها در جنگ هاي روياروي و تن به تن و نبردهاي همگاني و بانبوه، که از شيوه هاي رسمي و سازمان يافته رايج و جوانمردانه جنگ بوده، استادي و مهارت داشته، بلکه از شبيخون که – بر پايه گزارش برخي متون حماسي - شيوه اي ناجوانمردانه و ويژه دشمن بوده نيز آگاهي کافي داشته و فنون و ريزه کاري هاي آن را بخوبي مي دانسته است. فرستادن گروه هاي شناسايي پيش از شبيخون، برگزيدن سپاهيان کارآزموده براي اقدام و سرعت عمل مناسب به گاه کار، همگي نشان از اين دانش رزمي دارد.
وي در ترسيم صحنه هاي شبيخون تورانيان بر سپاه ايران، افزون بر رعايت اصول اساسي شبيخون، با کمين کردن، کندن خندق، گسيل کردن طلايه، گماشتن ديده بان بر بلندي و افروختن آتش، راه هاي مقابله با آنها و باز پس راندن سپاهيان شب تاز را نيز به درستي نشان مي دهد.
در اين نوشته، تلاش شده تا شيوه شبيخون، ويژگي ها، اصول و ظرافت هاي آن در شاهنامه و ديگر متون رزمي، چون گرشاسب نامه، آداب الحرب والشجاعه، سمک عيار و ... بررسي و بيان شود.

 نسخه قابل چاپ

اين بررسي بر پايه «بيان اهميت پرسش و جايگاه آن در متون عرفاني» صورت مي گيرد. يکي از طرحهاي موفقي که مي تواند ما را در شناخت زبان عرفان و فهم متون عرفاني ياري رساند، بررسي و تحليل اين آثار از منظر علم معاني و ابزارهاي کارآمد آن نظير مقاصد ثانوي جملات است. در اين ميان کارايي و تاثير درخور توجهي که پرسش در ساختار کلام دارد، اهميت اين بحث را مضاعف مي کند. آنچه در متون ادبي و عرفاني کاربرد بيشتري دارد، رويکرد بلاغي و غير ايجابي پرسش است. عارف براي استفاده از نهايت قابليت زبان در زمينه القاي انديشه هاي متعالي خود از پرسش و اغراض ثانوي آن هوشمندانه بهره مي برد. نوع و ميزان اين کاربرد براي ابعاد گوناگون پرسش در علم معاني موضوع اين پژوهش است که بر اساس سه اثر عرفاني متعلق به سده پنجم تا هفتم، تبيين يافته است. در بررسي هاي انجام يافته به نظر مي رسد نمودار کاربرد اسلوب استفهام در متون نثر عرفاني از قرن پنج تا هفت سير نزولي يافته است. همچنين کاربرد ادات پرسش در سده ششم و بويژه هفتم تنوع و تعدد بيشتري دارد.

 نسخه قابل چاپ

بررسي و مطالعه ادبيات از ديدگاههاي مختلف مثل زبان شناسي و نشانه شناسي انجام مي شود و نتايج متفاوتي در بردارد. کساني که از دريچه زبان شناسي به مطالعه ادبيات مي پردازند، معتقدند که ادبيات نوعي زبان هنجار گريخته است و بنابراين در دل زبان قرار دارد و خود نظام مستقلي نيست. اما آنها که از دريچه نشانه شناسي به مطالعه ادبيات مي پردازند، معتقدندکه نظام نشانه اي ادبيات مستقل از زبان است، اگر چه از نظام زبان تاثير مي گيرد و بر آن اثر مي گذارد. نگارنده در دو بخش اول مقاله نظرات کوروش صفوي و علي محمد حق شناس، نمايندگان دو باور فوق، را به اجمال مطرح کرده است و در بخش سوم با ارايه و بررسي ساختار نشانه هاي سازنده زبان و ادبيات و تاکيد بر نقطه تمايز بين اين دو نوع نشانه، يعني ثبات رابطه دلالت در نشانه هاي زباني و بي ثباتي آن در نشانه هاي ادبي، شواهد و دلايلي ارايه مي کند که نظريه نشانه شناسانه حق شناس مبني بر استقلال ادبيات از زبان را تاييد مي کند و اشکالات مطرح شده در نگاه زبان شناسانه صفوي را پاسخ مي دهد.

 نسخه قابل چاپ

بيژن نجدي (1376-1320)، داستان نويس و شاعر معاصر ايران است که با مجموعه داستانهاي «يوزپلنگاني که با من دويده اند»، «دوباره از همان خيابان ها» و «داستان هاي ناتمام» جاي خود را در ميان داستان کوتاه نويسان ايران به خوبي باز کرده است.
اين جستار بر پايه نظريه هاي نقد ادبي نوين درباره «ديگران» (Others) در داستان هاي بيژن نجدي نگاشته شده و آشکار است که در اين زمينه از گفته ها و باورهاي ميخاييل باختين، زبان شناس نام آور روس، بهره فراوان برده شده است. توجه به «ديگران» مي تواند بازنگري افکار عمومي را در پي داشته باشد و نگاه ساير داستان نويسان را به «ديگران» نيز حساس تر و نغزتر سازد.
اين گزارش به روش توصيفي بر پايه فيش برداري و فن واکاوي کتابخانه اي شکل يافته و تمامي داستان هاي بيژن نجدي مورد جست و جو قرار گرفته است و به اين نتيجه مي رسد که در تمامي داستانهاي نجدي، تنهايي انسان ها به چشم مي خورد اين تنهايي بيشتر در کالبد طردشدگي و وازدگي اجتماعي است. شخصيت هاي داستان نجدي از ميان درهم شکستگان اجتماعي انتخاب شده اند و انزواطلبي و ياس و نااميدي و در نهايت مرگ بهره سرخوردگان اجتماعي داستان هاي نجدي است.

 نسخه قابل چاپ