بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

شاهنامه اثر ارزشمند ملي و محصول ناخودآگاه جمعي اقوام ايراني و از نوع حماسه است و داستان هاي آن بويژه در بخش هاي اسطوره اي و حماسي، مي تواند نمادين و داراي معاني ژرف و عميق باشد. يکي از زمينه هايي که مي تواند بستر پژوهش شاهنامه باشد و آثار و نتايج مفيدي به دست دهد، بستر روان کاوي و روان شناسي است. بر اساس نظر کارل گوستاو يونگ، آنيما (وجود مادينه)، از مهمترين موضوعات نظريه روان شناسي تحليلي شخصيت است که به صورت هاي دوگانه سازنده و ويرانگر نمود پيدا مي کند. در شاهنامه داستان هاي غنايي عاشقانه اي وجود دارد که از اين ديدگاه قابل بررسي اند. معشوقه هاي شاهنامه در کنار داشتن جلوه هاي غنايي مي توانند نمود هاي دوگانه آنيما باشند که در ناخودآگاه جمعي قوم ايراني وجود داشته و در اسطوره و پس از آن در حماسه پديدار شده اند. سودابه و رودابه دو معشوقه مهم و اثرگذار شاهنامه اند که يکي آنيماي منفي و ديگري آنيماي مثبت ناخود آگاه است که در حماسه فردوسي نقش و کارکرد مهمي ايفا مي کنند. اين دوگانگي بيانگر اين نکته است که آنيما در برخورد با خودآگاه مي تواند مثبت و يا منفي باشد و نتايج ويرانگر و يا برعکس آفريننده آن به خودآگاه فرد بستگي دارد. اهميت و نقش خودآگاه و در نتيجه اراده در ساختن فرد و جامعه در اين تحليل آشکار مي شود. اين مقاله به اختصار به بررسي و تحليل اين موضوع پرداخته است.

 نسخه قابل چاپ

هنگام جنگ دوم کيخسرو با تورانيان، فردوسي، در بيتي ماه را در آسمان آبي به شاهي پيروزمند تشبيه کرده که بر تختي از جنس پيروزه نشسته است، اين مضمون به عنوان مشبه به نه تنها در شاهنامه، بلکه در ساير متون ادبي تکرار شده است. نگارنده در اين مقاله سعي کرده است با استناد به متون حماسي، تاريخي و ادبي ثابت کند که تخت پيروزه تخت خاص فريدون بوده که ويژگي هاي منحصر به فرد داشته و به مرور زمان نماد سلطنت شده و پيروز شاه نيز کسي نيست جز فريدون که به خاطر پيروزي بر ضحاک و دارا بودن ويژگي هاي پادشاه آرماني و پيشينه اساطيري ارتباط با ايزدان هندوايراني به اين صفت نايل آمده و اين صفت خاص او اندک اندک جانشين نام وي شده و به همراه تخت او در ذهن شعرا مشبه به اي شده براي تشبيه شاهان پيروز و پيروز بخت.

 نسخه قابل چاپ

جهان بيني اسطوره اي را، همچون روندي نيرومند و ديرپاي در انديشه آدمي، مي توان در کنار دو جهان بيني ديگر نهاد: جهان بيني علمي و جهان بيني فلسفي.
نگارنده در اين جستار، به بيان دو مکتب نقد اسطوره شناختي مي پردازد که نامگذاري اين دو مکتب را نيز خود بر عهده داشته است: يکي مکتب نقد اسطوره شناختي ژرفا، دو ديگر، مکتب نقد اسطوره شناختي برون رواني. در مکتب نقد اسطوره شناختي برون رواني جهان بيني اسطوره اي سامان يافته از مايه ها و عناصر بنياديني همچون: جادو، تابو، آيين، توتم، نيگوييم، ازدواج مقدس، جاندارانگاري و قرباني کردن پادشاه بررسي مي گردد، و به بررسي جادو به عنوان زيرساختي بنيادين در گونه هاي مانندي و پيوندي آن مي پردازيم، و کارکرد آن را در اسطوره و حماسه و آيين نشان مي دهيم، همچنين به تبيين اين نکته مي پردازيم که دو مايه جهان بيني اسطوره اي: ازدواج مقدس و قرباني کردن پادشاهان، در راستاي باروري و بالش و فزايش طبيعت بر بنياد جادوي مانندي استوار شده است.

 نسخه قابل چاپ

هستي شناسي ديوان عبارت است از بررسي ديوان در حالتي که مينو و گيتي (روان و تن) آنان درهم تنيده شده، تنومند، ديدني و پسودني شده اند. زمينه هستي پذيري ديوان از هستي شناسي اورمزد، امشاسپندان و ايزدان است. زيرا در آموزه هاي مزديسنايي ديوان نيز همانند اهريمن هستي ندارند، اما هستي ديوان در حماسه هاي ملي ساختار ويژه اي مي يابد و در برابر هستي انساني قرار مي گيرد. هريک از ديوان، داراي نام، شناسه و ويژگي هاي فردي مي شوند که سبب شخصيّت پذيري و بازشناسي آنها از انسان ها و ساير ديوان مي گردد، پيکرشناسي آنها (پيکر سياه، بزرگ، بلند و چهره حيواني و ...) نيز از ويژگي هاي اهريمن و تصورات انسان درباره ديوان مينوي، انسان هاي غول پيکر بياباني، مهاجمين و عناصر جادويي سرچشمه گرفته است. همچنين آنها داراي توانايي پيکرگرداني، دگرگوني پيکر و هستي و کالبدپذيري، پنهان کردن خود در کالبد انسان و حيوانات هستند.

 نسخه قابل چاپ

حديقه سنايي يکي از مهمترين منظومه هاي عرفاني و اخلاقي است که مباحث تعليمي آن به شيوه مستقيم يا درخلال حکايت ها و تمثيل هاي گوناگون بيان شده است. يکي از وجوه اهميت اين منظومه، اشتمال آن بر قصه هاي ديني و اخلاقي و پايه گذاري اين نوع از داستان ها در متون عرفاني است.
در اين مقاله، نگارنده با توجه به پيشينه تحقيق در مورد قصه پردازي سنايي کوشيده است از ديدگاه متفاوتي، شيوه سنايي را در داستان پردازي تشريح و توصيف کند و چگونگي ارتباط حکايت ها با متن را نشان دهد و با توجه به آمار ارايه شده، ويژگي هر يک از عناصر داستاني موجود در حکايت هارا مورد تحليل و بررسي قرار دهد. نتايج کلي مترتب بر اين بررسي، آن است که حکايت پردازي سنايي صرفا ابزاري براي تبيين و تعليم مسايل اخلاقي است و جز در چند نمونه، ساختار و ظرافت داستاني در آن مطرح نيست. حکايت ها غالبا به شکل گفتگوي دوطرفه و بدون کنش فيزيکي ارايه شده اند. در اين حکايت ها طبقات مختلف اجتماعي حضور دارند و بيشتر آنها، شخصيت هاي گمنام محسوب مي شوند. شخصيت هايي که ساده و ايستا هستند و تشخّص زباني ندارند. راوي اين حکايت ها، در اکثر موارد، بر تمام اعمال و افکار شخصيت ها اشراف دارد و داناي کل مداخله گرمحسوب مي شود.

 نسخه قابل چاپ

نشانه شناسي به منزله شيوه اي بين رشته اي در تحليل متون مورد استفاده قرار مي گيرد. اين رويکرد که از زبان شناسي، جامعه شناسي، روان شناسي، نقد ادبي و ... بهره گرفته است، روشي کارآمد براي تجزيه و تحليل است. تحليل نشانه شناسانه آثار ادب فارسي مي تواند زمينه ساز خوانشي تازه از آنها و موجب فهم بهتر اين متون شود.
در اين مقاله ضمن معرفي نشانه شناسي ادبي، شعر «الفباي درد» سروده قيصر امين پور، بر اساس اين رويکرد تجزيه و تحليل مي شود و رمزگانهاي مربوط به خالق اثر، زيبايي شناسي کلام، روابط بينامتني، زمان و مکان، فرم، نحو و رمزگانهاي روايي اين اثر نمايانده مي شود.

 نسخه قابل چاپ

ريخت شناسي به مفهوم بررسي اجزاي سازنده قصه ها، روابط متقابل سازه ها با يکديگر و کل قصه است. پراپ معتقد است اگرچه در قصه هاي پريان شخصيت هاي متفاوت و گوناگوني ديده مي شود، اما عناصري در آنها وجود دارد که پيوسته در قصه تکرار مي شوند. او اين عناصر را خويشکاري (Function) مي نامد.
اگرچه ريخت شناسي پراپ بر روي قصه هاي پريان صورت گرفته است اما اين الگو کم و بيش در قصه هاي عاميانه و رمزي قابل انطباق است. در ادبيات، داستان پيامبران، در زمره داستان هاي رمزي قرار مي گيرد و خويشکاريهاي (همانندي ها) در آن ديده مي شود. مقاله حاضر 26 مورد خويشکاري داستان پيامبران را در تفاسير طبري و سورآبادي بررسي کرده و به بيان شباهتهاي آنها پرداخته است و به اين نتيجه مي رسد که در ميان متون مقدس روابط بينامتني محکمي وجود دارد.

 نسخه قابل چاپ

تشخيص مولف، يکي از شاخه هاي زبان شناسي حقوقي است که در آن سعي مي شود تا نويسنده متن (از متون ادبي گرفته تا حقوقي)، با توجه به ملاک هايي که هر شيوه ارايه مي کند مشخص شود. از آنجا که در زبان فارسي بيشتر تلاش هاي صورت پذيرفته در اين زمينه، در حوزه متون ادبي و بر پايه ملاک هاي سبکي و سليقه اي بوده اند و از روش هاي مطمئن تر براي اين منظور استفاده نشده است، عدم قطعيت و اختلاف نظر در مورد نتايج حاصل از آن دور از انتظار نيست. بر اين اساس، مقاله حاضر پس از مرور اجمالي پيشينه مطالعات انجام گرفته در زمينه تشخيص مولف، به معرفي يکي از رويکردهاي مطرحِ آماري موسوم به تحليل کيوسام پرداخته و با اعمال آن بر پاره اي از متون نثر فارسي معاصر، کارآيي شيوه مذکور را در اين زبان بررسي مي کند.

 نسخه قابل چاپ

توصيف نوعي بيان از سوي گوينده به عنوان شناسنده شي در جهان بيرون، براي رسيدن به شناخت است. در ادبيات هدف از توصيف، ارايه تصويري عيني از تجربه انسان نسبت به يک صحنه، شخص يا احساس، از رهگذر واژه هاست. توصيف از مسايل برجسته شعر معاصر است و نيما آن را جزو مسايل محوري نگاه تازه خود قرار داده است. مساله اين تحقيق بررسي اين ديدگاه ها در منظومه سريويلي اوست. در اين نوشتار انواع توصيف، تکنيک هاي بياني و کارکردهاي توصيف بررسي شده است. نتايج نشان مي دهد که توصيف در اين منظومه بيشتر ابژکتيو (عيني) است تا سوبژکتيو (ذهني)، تکنيک هاي بياني دستوري نيز کاربرد بيشتري دارند تا تکنيک هاي شاعرانه، کارکرد توصيف شامل زيبايي آفريني، واقعيت بخشي، بيان اغراق و کارکرد نمادين است. نيما در اين منظومه توانسته است نظريه شعري خود را که نزديک کردن شعر به نثر موزون، از يک طرف و اهميت مشاهده دقيق، توصيف و روايت در شعر، از طرف ديگر است، به تصوير بکشد.

 نسخه قابل چاپ

نور يکي از واژگان کليدي قرآن و فرهنگ اسلامي است و حکمت اشراق بر مبناي آن بنا نهاده شده است، در عرفان و بويژه اشعار مولانا نيز نور و ترادفات آن به وفور به کار رفته است.
پژوهش حاضر از سه منظر قرآن، حکمت و عرفان به نور و مراتب و هاله هاي معنايي پيرامون آن مي پردازد و مناسبات و مشابهات آنها را بررسي و تبيين مي نمايد. در اين سه ديدگاه، نور، نماد خالق هستي است و نور اقرب يا نور محمدي حاصل نورالانوار است. فلسفه به تبيين کلي کلام حق (قرآن) مي پردازد و عرفان با بياني لطيف و هنري، آن را براي طيف وسيع تري از مخاطبان تفسير مي کند.

 نسخه قابل چاپ

رمانتيسم يکي از پيچيده ترين مکاتب ادبي جهان است که به سبب داشتن ماهيت متضاد تا به حال تعريف جامع و مانعي از آن ارايه نشده است. پژوهشگران چيرگي خودباوري و نگاه سرد دانشمندان سده هاي هفدهم و هجدهم به انسان و طبيعت و جامعه، ناامني ها، فقر، استثمار قشرهاي وسيعي از مردم در اروپاي قرن هجدهم، تباهي هاي اخلاقي، تشريفات کسالت آور، ريا و تظاهر در روابط اجتماعي، خشونت ها و انتقام جويي هاي دوران انقلاب فرانسه، سرخوردگي ها و بدگماني مردم و ... را از دلايل اصلي شکل گيري نهضت رمانتيسم مي دانند. همدلي و يگانگي با طبيعت، بازگشت به دوران بدوي و معصوميت کودکي، روستاستايي و نفي مظاهر تمدن جديد، فرديت، ترجيح احساس و تخيل بر عقل، نوستالژي و حسرت بر ايام گذشته، رويا، نااميدي، مرگ انديشي، توصيف فضاهاي تيره و مبهم و وحشت زا، کابوس، مضامين گناه آلود و شيطاني و ناسيوناليسم از مهمترين مشخصات جنبش رمانتيسم است.
از آن جايي که کشور ما تحولات عظيم سياسي، اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي، سرزمين هاي غربي را در آن حد وسيع و پردامنه تجربه نکرده است، طبعا اطلاق چنين نامي بر ادبيات و شعر جديد فارسي از سر تسامح و ناگزيري خواهد بود. شعر جديد فارسي از دوره مشروطيت به بعد در هر سه شاخه رمانتيسم (يعني متعادل و متعارف، اجتماعي و افراطي و احساسات گرا) براي خود نمايندگاني داشته است. در اين مقاله سعي برآن است که سير رمانتيک در شعر جديد فارسي و پاره اي از مضامين رمانتيسم احساسات گرا و سياه مورد بررسي قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

تصوير از نظر تكوين تاريخي، بر تصور و تكلم حق تقدم دارد. زيرا انسان پيش از آن كه به سخن گفتن آغاز كند چشمش به صورت عيني واقعيت ها باز شده است و پس از گذر از تجربه ديدن، تمرين تجسم بخشيدن و انديشيدن وجود او را فرا گرفته است و آنگاه كشف زبان به واقعيت پيوسته است تا هم وسيله اي براي بازگويي اين انديشه ها باشد و هم ابزاري براي ايجاد ارتباط. از نظر سلسله مراتب تصويري و جايگزين كردن يك حقيقت و واقعيت به جاي حقيقت و واقعيت ديگر، ابتدا تمثيل قرار گرفته است كه در آن كليت تصويري يك متن، واقعيتي مجازي است كه جايگزين يك تصوير كلي از يك واقعيت عيني مي شود. در مرتبه دوم و پايين تر، تصويرهاي سمبوليستي قرار گرفته اند، و در مرتبه سوم، تصويرهاي استعاري؛ البته از نوع شعري آن و نه استعاره در معناي كلي خود كه شامل سمبول و مجاز هم مي شود. در اين مقاله از انواع تمثيل يك تقسيم بندي متفاوت تر عرضه شده است كه عبارت است از: تمثيل هاي انديشه اي، آموزشي، تمثيل هاي حيوانات، تمثيل هاي اسطوره اي، تمثيل هاي فانتزي، تخيلي، تمثيل هاي افسانه اي، تمثيل هاي رمزي، تمثيل هاي واقع نما، تمثيل هاي قصه وار، تمثيل هاي تصويري، و مثال آوري.

 نسخه قابل چاپ

دوره ساساني از درخشان ترين دوره هاي ايران باستان است که هر چند پيوستگي آن با دوره اسلامي، راههايي را براي بازشناسي بهتر آن پيش روي ما مي گشايد ولي از بين رفتن اغلب کتابها و نوشته هاي مربوط به آن دوره و نيز پراکندگي بازمانده هاي آنها در متون عربي نخستين سده هاي اسلامي، شناخت دقيق و موشکافانه آن روزگار را دشوار ساخته است. اين دشواري در بازيابي تشکيلات اداري، سياسي، اجتماعي دوره ساساني نمود بيشتري يافته، زيرا قسمت عمده منابعي که مي توانست غبار ناشناختگي آن را بزدايد از ميان رفته اند و ما تنها مي توانيم به طور غيرمستقيم و با بهره گيري از کتابهايي که احتمالا بي واسطه، آگاهي هاي خود را از متون پهلوي آن روزگار به دست آورده اند، آگاهي خود را در اين باره گسترش دهيم.
در اين مقاله ابتدا با بهره گيري از کتابهاي تاريخي سده هاي آغازين هجري، که اغلب به قلم ايرانيان فرهيخته نوشته شده است، و نيز برخي از پژوهشهاي معاصران، آرايش سپاه و فنون رزمي به کار گرفته شده در دوره ساساني را باز کاويده و سپس در مقايسه با شيوه هاي جنگي به کار رفته در داستان هاي شاهنامه، همانندي هاي آنها را نشان داده و به اين نتيجه دست يافته ايم که شيوه هاي جنگ و رزم در شاهنامه مانند بسياري موارد ديگر، برگرفته از فرهنگ دوره ساساني و سنتهاي رايج آن روزگار بوده است.

 نسخه قابل چاپ

در مباحث علمي زبان شناسي و يا آيين نگارش، مفهوم بند يا پاراگراف صرفا قطعه اي از نوشته نيست که با فاصله سطرها از قطعات مشابه ديگر متمايز شده باشد، بلکه منظور از آن، قالب و ساختاري است که در ژرف ساخت اين قطعه از کلام وجود دارد و بيان انديشه را براي نويسنده راحت تر و فهم محتوا را براي خواننده آسان تر مي کند. پس تنها به دليل عدم تفکيک صوري پاراگراف در نسخ قديم فارسي نمي توان مدعي شد که اين ساختار اساسي در نثر فارسي وجود نداشته است. از آنجا که در زبان فارسي هنوز بحث علمي دقيق و تفصيلي چنداني درباره ماهيت و چگونگي و انواع بند آغاز نشده است، اين مقاله به عنوان نخستين گام نظري اين پژوهش بنيادي مي کوشد از طريق استفاده از چهارچوب علمي و تجارب عملي بين المللي بويژه در زبان انگليسي، تعريفي جامع از حدود و ثغور و ساختار کلي پاراگراف در نثر فارسي عرضه کند. براي اين کار نخست واژه پاراگراف را ريشه شناسي کرده و تاريخ آن را به کوتاهي از کهن ترين ايام در شرق و غرب دنبال کرده است. آنگاه به بررسي ساختار بنيادين پارگراف شامل هسته و جمله هاي پشتيبان پرداخته زيرا اساسا هسته هر پاراگراف حاوي يک فکر اصلي است که معمولا در نخستين جمله مي آيد و سپس جملات ديگر آن را مي پرورانند. در ادامه، با عرضه شواهدي از نثر کهن فارسي، به تبيين ساختار پاراگراف و تشريح مهم ترين ويژگي هاي آن پرداخته است. مطالعه تاريخي روند و شيوه هاي نگارش پاراگراف به روشني تاثير شيوه پاراگراف نويسي متون پهلوي را نشان داده و از ويژگي خاص و نامکشوفي در نثر کهن فارسي پرده برمي دارد که مي تواند در مطالعات سبک شناسي نثر فارسي نيز کاربرد داشته باشد.

 نسخه قابل چاپ

اصطلاحات صوفيه كه با اشتقاق از قرآن كريم و احاديث قدسي و نبوي آغاز شد، بتدريج، چه از طريق آموزه هاي مشايخ صوفيه، چه از طريق شطحيات آنان و چه با پيدايش مكاتب و فرقه هاي صوفيه، جاي خود را در حوزه تصوف و عرفان گشود و تا اواخر قرن سوم هجري قمري به صورتي گسترده رواج پيدا كرد. در ميان منابع دست اول تصوف كه به اصطلاحات صوفيه پرداخته و يا آنها را شرح كرده اند، بويژه كتاب كشف المحجوب اثر علي بن عثمان جلابي هجويري غزنوي، به سبب «فضل تقدم» آن و نيز تقسيم بندي روشمند و طبقه بندي براساس مشخصات اصطلاحات صوفيه حايز اهميت است. زيرا شيوه ساختارمند روش شناختي اي كه هجويري در تبويب و دسته بندي اصطلاحات صوفيه به كار برد، براي مخاطب امروزين اين امكان را فراهم مي آورد كه به مجموعه اصلاحات صوفيه، نه فقط به مثابه مجموعه اي كلي از اصطلاحات، بلكه به چشم مجموعه اي پويا و متشكل از ارتباط هاي دقيق معنايي، زنجيره اي زنده از واژگان و اصطلاحات و سلسله مراتبي قياسي در حوزه معنا و به طور خلاصه «مجموعه معنادار شبكه وار زبان صوفيه» بنگرد. پژوهش حاضر به بررسي سير مجموعه اصطلاحات صوفيه از قرن دوم تا زمان هجويري، و بويژه تحليل ديدگاه هجويري نسبت به اصطلاحات صوفيه و نقد و بررسي شيوه روش شناختي او در تعريف و تقسيم بندي اين اصطلاحات، همچنين نقد و بررسي ارتباطات معنايي اصطلاحات از جنبه قياسي، و ديگر ويژگيهاي مربوط به اصطلاحات صوفيه در كتاب كشف المحجوب مي پردازد.

 نسخه قابل چاپ