بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

 نسخه قابل چاپ

وزن از عناصر اصلي شعر است. در ادبيات فارسي به علت ماهيت ويژه اي كه اين عنصر دارد، با وجود سال ها تلاش شاعران نوپرداز و شعر سپيدسرا، هنوز به عنوان شاخص اصلي شعر قلمداد مي شود. در ميان قالب هاي سنتي، غزل به عنوان قالبي ثابت در هزارسال ادبيات فارسي، باتوجه به شكل ظاهري اش پيوندي تنگاتنگ با وزن و عروض دارد. اين پيوند وقتي اهميت بيش تر مي يابد كه فرض كنيم، جدا از ظاهر ثابت و محدود عروضي غزل در ادبيات فارسي، هر شاعر متناسب با ضرورت هاي ساختاري، ذوقي و محتوايي شعرش در دوره هاي گوناگون و سبك هاي مختلف، دايره اي ويژه خود در قلمرو عروض رسم مي كند.
در اين پژوهش سعي شده است با بررسي وزن نزديك 14000 غزل از گروهي از غزل سرايان شاخص فارسي در قرن هاي دهم، يازدهم و دوازدهم، ضمن بررسي جايگاه گونه ها و بحرهاي مختلف در غزل اين شاعران، وزن هاي اصلي در آثار آنان مشخص شود و شاعران مطرح نيز از نظرتنوع در انتخاب وزن معرفي شوند. هم چنين سعي شده است، وزن هاي اصلي هر دوره، متناسب با مفاهيم و سبك هاي مختلف معرفي شوند.

 نسخه قابل چاپ

تصوير شكار و وابسته هاي آن، يكي از تصاوير پويا و پر ابهام در غزليات شمس است. با توجه به كثرت كاربرد اين تصوير در ساير متون عرفاني مي توان به درك روشن تر و والاتري از اين تصوير نائل شد. براي اين منظور بر اساس نظريه بينامتنيت كه - مبتني بر اين انديشه است كه متن نظامي بسته و مستقل نيست و هيچ متني در خلا پديد نمي آيد و در خلا ادراك نمي شود، هر متني خواسته يا نا خواسته با متون ديگر نوشته مي شود و با متون ديگر خوانده مي شود - به روابط بين متون و در حيطه اين تصوير دست يافته، به تاويل و بررسي اين روابط پرداخته شده است.
تصوير شكار به عنوان يك تصوير كانوني در نظر گرفته شده و بر اساس آن مهم ترين خوشه هاي تصويري آن كه شامل صيد، صياد، دام، تير و كمان و تيغ بلاست، بررسي شده است. در بيشتر متون صياد نماد پروردگار است كه انسان گريزان را به جانب دام عشق الهي و رحمت خود مي كشاند و تير و كمان قدرت حق و تيغ بلا و آزمايش هاي الهي همه وسيله اي است، براي صيد كردن هستي مجازي انسان و تبديل آن به هستي حقيقي و رساندن او به مرتبه بقا در حق.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله تشبيهات مخزن الاسرار و مطلع الانوار، از وجوه مختلفِ بلاغي؛ يعني موضوعي، طرفين تشبيه، زاويه تشبيه، ساختار شكلي، وجه شبه، ادات، حسي، عقلي و انتزاعي بودن، تشبيهات گسترده و فشرده، مفرد و مركب بودن، بررسي، دسته بندي و مقايسه و پس از تطبيق تشبيهات هر دو شاعر، تحليلي آماري و علمي از آن ارائه شده است. مساله اصلي پژوهش بررسي و مقايسه تشبيهات اين دو اثر از وجوه مذكور است، زيرا تشبيه يكي از مهمترين عوامل مخيل شدن كلام و توليد شعر است و بررسي فرايند آن در دو اثر مورد بحث، مخاطب را از رازهاي پنهان شعر نظامي و اميرخسرو آگاه مي كند. از سوي ديگر در اين پژوهش تاثيرات تشبيه بر ساختار زباني و سبكي دو اثر نشان داده مي شود. از اهداف اين نگرش تحليلي و تطبيقي، بررسي آماري تشبيهات هر دو شاعر و مشخص نمودن ميزان ابتكار و تقليد هر يك و دست يافتن به ديدگاه جامعي درباره نوع و دسته بندي تشبيهات آنها است. اين پژوهش كاملا جنبه علمي دارد؛ يعني تمام تشبيهات دو اثر مورد بررسي قرار گرفته است. (به دليل محدوديت مقاله بخش هايي از آنها به عنوان نمونه ذكر شده، ولي آمارها و درصدها شامل تمام تشبيهات است).
نكته مهم آن است كه مخزن الاسرار با 2254 بيت، 631 تشبيه و مطلع الانوار با 3216 بيت، 462 تشبيه دارد؛ يعني نظامي با وجود ابيات كمتر، تشبيه سازتر و تصويرگرتر از اميرخسرو است. (زيرا از كل تشبيهات اين دو اثر سهم نظامي %54 و سهم اميرخسرو %39 است و %7 تشبيه مشترك دارند). از سوي ديگر ميزان تراكم تشبيهات و تصويرگري دو شاعر متفاوت است؛ يعني در هر 3.6 بيت نظامي يك تشبيه و در هر 7 بيت اميرخسرو يك تشبيه به كار رفته است كه نشان دهنده تراكم تشبيه، تصويرگري و مخيل بودن ابيات نظامي نسبت به اميرخسرو است. از نكات مهم ديگر مقاله، گرايش دو شاعر به اوصاف انساني و مفاهيم مجرد در اخذ مشبه است، همان طور كه در آوردن مشبه به بسامد استفاده از اشيا و اوصاف انساني بيشتر است، از نظر زاويه تشبيه و نو و كهنگي آن، اگرچه نظامي از اميرخسرو مبدع تر است؛ اما در مجموع 16 درصد تشبيهات نظامي و 13 درصد تشبيهات اميرخسرو نو و ابداعي است و ساير موارد تكراري هستند. هر دو شاعر ساختار تشبيهي خاصي دارند كه در يكي از طرفين تشبيه، يك تركيب تشبيهي يا استعاره مي آورند و تشبيهي خيال انگيز مي آفرينند. از نظر ساختار شكلي هر دو شاعر از انواع مختلفي از تشبيه در شعر خود بهره جسته اند؛ ولي گرايش هر دو به تشبيه بليغ و مفروق بيشتر بوده است. اين پژوهش همچنين ثابت مي كند كه هر دو شاعر به تشبيهات حسي به حسي و عقلي به حسي، تشبيهات گسترده و مفرد بيشتر گرايش دارند.

 نسخه قابل چاپ

طبقه بندي سنتي و گاه غيرعلمي، بر پيكره نظام آموزشي و پژوهشي ادبيات فارسي سايه انداخته و عمده حوزه دانش و پژوهش ادبي به رشد و بالندگي چنداني دست نيافته است. شرح و تفسير متن، با اين هدف كه پيچيدگي هاي متن زدوده و خواننده به دركي ژرف و پويا از متن هدايت شود، در اين حوزه جاي مي گيرد. در اين ميان، نقش شارح و تاويل كننده متن بسيار اهميت دارد؛ چرا كه او بايد بتواند بين جهان متن و جهان خواننده گفتگويي برقرار كند و بين افق معنايي در ذهن آفريننده متن و افق نگاه خواننده پيوندي پديد آورد، در حالي كه بسياري از شارحان بر اين باورند كه شرح و تفسير متن؛ يعني صرفا پرداختن به حل مشكلات واژگاني متن.
گستردگي مباحث حافظ پژوهي و شمار فراوان شرح هاي حافظ، موجب مي شود، در نقد و تحليل شرح نويسي در شعر فارسي و آسيب شناسي اين حوزه بهتر بتوانيم گام برداريم. اشكالات چهارگانه ساختاري، درون مايه اي، واژگاني و صوري، در اين شرح ها به چشم مي خورد كه در اين مقاله تنها به نابساماني ها و نادرستي هاي ساختاري پرداخته مي شود. در اين اشكالات، مواردي مانند نبود نظام تعريف شده و منسجم، عدم جامعيت، غير تحليلي بودن شرح ها، بهره گيري از شيوه هاي نادرست آموزشي و تعليمي، بي توجهي به غزل هاي حافظ به مثابه مجموعه اي منسجم و ناديده گرفتن ارتباط بيت ها در بافت معنايي كليت غزل تحليل و ارزيابي شده است. بي گمان رشد مباحث حافظ پژوهي به بسط و گسترش نقدهاي علمي، تحليلي و فراگير بر شرح هاي حافظ به عنوان يكي از عرصه هاي فهم و دريافت شعر حافظ نيازمند است.

 نسخه قابل چاپ

حكيم نجم الدين محمد فلكي از شعراي معروف قرن ششم هجري است كه در قصبه شماخي از توابع شروان متولد شد. فلكي گوينده اي نازك خيال و شيرين سخن است كه بر خلاف معاصران خود، به سهولت كلام و رواني سخن متمايل بود. ديوان ناقص و ناتمامي از وي در سال 1929 ميلادي در لندن توسط محمد هادي حسن خان به چاپ رسيده است. در ايران نيز محمد طاهري شهاب ديواني از اين شاعر را در سال 1345 تصحيح كرده و از سوي انتشارات كتابخانه ابن سينا به چاپ رسانده است. از آنجا كه مشخص نيست، نسخه اساس و يا نسخه بدل هاي در دسترس اين مصحح كدام است و متن ديوان ظاهرا بر اساس نسخه هاي نامعلوم، نامستند و متاخر، تصحيح و تدوين گرديده، نگارنده بر آن است تا با در دسترس داشتن چهار نسخه خطي تازه يافته، براي نخستين بار ابياتي از ديوان اين شاعر را تصحيح نموده و تحريفات اين ديوان را مورد تحليل و بررسي قرار دهد.

 نسخه قابل چاپ

در سبك اراني (آذربايجاني)، شعر خاقاني به دليل برخورداري از زبان قوي و مضامين نو، برجستگي خاصي دارد. بهره گيري از شگردهاي زباني و موسيقايي؛ خصوصا واج آرايي، ترکيبات بديع، آفرينش هاي واکي، زبان مجازي، توجه به انواع موسيقي دروني، بيروني، معنوي و کناري، شعر وي را علي رغم دشواريهاي لفظي و معنوي بسيار، خوش آهنگ ساخته است. بسامد بالاي تمثيل و مضمون آفريني، شعر خاقاني را به سبك هندي نزديك كرده است با اين حال لحن حماسي و زبان استوار، شعر وي را از شعـراي سبك هندي متمايز مي سازد. همچنين تخيل قوي و آگاهي از علوم و باورهاي رايج در باروري شعر وي تاثير فروان داشته است. در اين مقاله شگردهاي زباني، موسيقايي و مضمون پردازي خاقاني كه به شعر وي تشخص بخشيده، مورد بررسي قرار مي گيرد و نشان داده مي شود كه چگونه ابزارهاي ادبي در آفرينش شعر به كار گرفته شده است، از سوي ديگر تلاش شده با توجه به اين شگردها، معيارهاي زيبايي شناسي شعر خاقاني به خواننده ارايه گردد.

 نسخه قابل چاپ

يکي از مشکلات نگارشي زبان فارسي، کتابت و اظهار نشانه اضافه اسمي يا وصفي در مورد واژه هايي است که در صورت نوشتاري آن ها «ـه/ه» غير ملفوظ به کار رفته و به عبارتي، واج پاياني آن ها کسره (ـ) يا مصوت کوتاه «e» به شمار مي آيد. اختلاف در شيوه نگارش صامت ميانجي «ي» (y) پس از واژه مختوم به «ها» ناملفوظ به صورت «ي» کامل پس از «ـه/ه» يا به شکل «يا» ابتر (ء) بر روي «هـا» ناملفوظ (ـه/ ه) ناشي از دو تفاوت دو نگاه نو و سنتي است. نوشتار حاضر در پي آن است که ضمن تشريح و نقد هر دو ديدگاه، به بررسي سير تحول تاريخي ميانجي «ي»، شناسايي ارزش آوايي آن، و نقش اين همخوان ميانجي در ساخت و افزايش هجاي جديد و در نهايت گزينش نگارش شايسته تر آن بپردازد تا شايد با پذيرش نتيجه پژوهش حاضر، شاهد کتابت واحدي از آن در همه منابع مکتوب و رسانه هاي نوشتاري (کتاب، رساله، مقاله، روزنامه، مجله، نوشته هاي الکترونيکي و ...) باشيم.

 نسخه قابل چاپ

از ميان پيروان سعدي تنها كسي كه در پيروي از شيوه نگارش وي در گلستان گوي توفيق را از همگان ربود، قائم مقام فراهاني، نويسنده منشات است كه با درك روح زبان سعدي و رمز و راز آن،- تاثر و نه تقليد- توانست نثري زيبا، روان، آهنگين و در عين حال استوار بيافريند. او راز ماندگاري و كهنه نشدن انشاي گلستان؛ يعني برخورداري از ارزش هاي گوناگون ادبي از قبيل: سادگي بيان، پرمايگي، خوش آهنگي، لطف سخن، بهره مندي هنرمندانه از زبان زنده، پر تحرك و طبيعت آميز را دريافت. از وجوه مشترك سعدي و قائم مقام مي توان به استفاده به دور از تصنع از زيورهاي كلامي از قبيل سجع، ترصيع و موازنه و نيز بهره برداري از آيات و احاديث و استفاده بجا از اشعار و امثال و زبان زنده و پرتحرك اشاره كرد. مقاله حاضر با مقايسه سبك شناسانه منشات قائم مقام و گلستان سعدي در صدد تبيين وجود اشتراك آن دو و نشان دادن ميزان توفيق قائم مقام در پيروي از سعدي است.

 نسخه قابل چاپ

رديف حاصل تكرار است و از دير باز تاکنون براي اهداف گوناگوني مورد توجه قرار گرفته است. هر چه شعر فارسي مسير تكامل را طي مي كند، از رديف هاي ساده در مي گذرد و از قصيده سرايي سبك خراساني، گرايشي به غزلسرايي كه سرشار از عواطف و احساسات و نيازهاي انساني است، نشان مي دهد و هر چه دامنه غزل گسترش بيشتري مي يابد، بسامد رديف چشمگيرتر مي شود و شاعران سبك عراقي براي نمايش قدرت طبع و قريحه ذاتي خويش، رديف هاي متنوع و دشوارتري را برمي گزينند. در اين مقاله برخلاف نظر بيشتر قدما (كه رديف را مانع آزادي تخيل مي دانستند)، با بيان دلايلي چون «كيمياگري رديف در تاثير موسيقايي شعر، تسهيل در انتقال مفاهيم، ايجاد ارتباط و القاي عاطفي بين شاعر و خواننده، ايجاد محوريت كلام، تاكيد بر تصويرسازي»، بررسي و منافع کاربرد رديف هاي (حرفي، اسمي، ضميري، مصدري، صفتي، قيدي، فعلي و جمله اي ...)، در ديوان قصيده پردازان سبك خراساني و ديوان غزلسرايان مشهور سبک عراقي پرداخته ايم.

 نسخه قابل چاپ

فنون بديعي از ديرباز مورد توجه علماي بلاغت قرار داشته و تقسيم بندي هاي مختلفي از آن صورت گرفته است. ابن معتز، قدامه بن جعفر، ابن رشيق و ابن سنان خفاجي، از جمله کساني هستند که در اين زمينه تلاش نموده اند. در قرن هفتم، سکاکي پس از تفکيک علوم بلاغي محسنات کلام را به محسنات لفظي و معنوي تقسيم مي کند که تا قرن ها مورد توجه و استفاده قرار مي گيرد. در دوران معاصر نيز شاهد تقسيم بندي ها و ملاحظات ديگري هستيم که اغلب بر پايه گذشته صورت گرفته، غير از مواردي که مبتني بر دستاوردهاي جديد دانش زبان شناسي است. با اين همه، شعر نو و بررسي بديع در آن، ما را به طبقه بندي ديگري هدايت کرده است و آن تقسيم بندي فنون بديعي بر اساس انواع تداعي است که در سه محور تشابه، مجاورت و تضاد شکل گرفته است. در اين مقاله، پس از بررسي تاريخي تقسيم بنديهاي موجود، صنايع بديعي بر اساس انواع تداعي طبقه بندي شده است.

 نسخه قابل چاپ

شعر حافظ در عين انسجام ساختاري، ظاهري پاشان و گسسته دارد. برخي منكران، به اعتبار اين ظاهر بر حافظ خرده مي گرفتند كه هر بيتش سخني مجزاست، برخي نيز براي بي اعتبار كردن حرف اصلي حافظ، ابيات او را از هم تفكيك مي كردند تا از زهر انتقادهاي وي بكاهند، ليكن در دوره معاصر بدون توجه به اين سابقه تاريخي، استقلال ابيات را هنر حافظ شمرده اند. در مقاله حاضر، پس از بحث و بررسي درباره عوامل پيدايش اين تصورها، به تبيين ضرورت ساختار منسجم غزل حافظ پرداخته ايم و با ذكر يك نمونه از هر يك از ساختارهاي عرفاني، رندي، عاشقانه و قلندري، طرح اصلي غزلها و چگونگي پيوند ابيات را روشن كرده ايم.

 نسخه قابل چاپ

سلامان و ابسال قصه اي رمزي است که در قرن سوم هجري به دست حنين بن اسحاق از يوناني به عربي ترجمه شد. در روايت حنين بن اسحاق، سلامان، شاهزاده يوناني که گرفتار عشق دايه خود ابسال شده بود، به سبب ملامت شاه و اطرافيان به همراه ابسال به جزيره اي دور دست گريخت و پس از آن که شاه سلامان را به ترک ابسال وادار کرد، سلامان دست در دست ابسال در دل دريا فرو رفت، اما به فرمان پادشاه سلامان زنده ماند و دريا ابسال را در کام خود فرو برد. سلامان که پس از مرگ ابسال بشدت بي قرار و آشفته شده بود، به تدبير مشاور حکيم شاه و با تعاليم او از عشق ابسال رهايي يافت و شايسته پادشاهي شد. تاويل رمزهاي اين قصه از همان آغاز ذهن انديش منداني، همچون ابن سينا، فخر رازي، خواجه نصير طوسي، جامي و. . . را به خود مشغول ساخت و هريک به تحليل برخي از رمزهاي آن پرداختند. ما در اين مقاله برآنيم که با توجه به کهن الگوهاي مطرح شده در روانشناسي يونگ، تحليلي متفاوت از اين قصه ارايه دهيم. کارل گوستاو يونگ، بنيانگذار روانشناسي تحليلي بود که ديدگاه هاي روانشناسانه خود را با انديشه هاي هرمسي، گنوسي و باورهاي هندي پيوند زد. از آنجا که اصل داستان سلامان و ابسال يوناني است و احتمال تاثير انديشه هاي هندي نيز در آن وجود دارد، کهن الگوهاي يونگ در تحليل رمزهاي اين قصه بسيار راه گشاست.

 نسخه قابل چاپ

بيدل دهلوي (1054- 1133 ه.ق.) يکي از بلند آوازه ترين شاعران پارسي گوي سرزمين هندوستان و بزرگترين شاعر شاخه هندي سبک مشهور به هندي است، اما اشعار او در ايران به قدر کافي نقد و بررسي نشده است.
وزن يکي از عناصر اصلي شعر و از مهمترين عوامل تاثير گذاري آن است. بنابراين، در مسير ارزيابي و نقد شعر، يکي از گام هاي اصلي، بررسي کيفيت وزن آن است.
اغلب بيدل خوانان و بيدل شناسان، غزل هاي او را ارزشمندترين محصولات طبعش مي دانند. از سوي ديگر، قالب غزل با توجه به پيشينه و ماهيت غنايي اش پيوند عميقتري با موسيقي دارد و نقش وزن در آن برجسته تر از ديگر قالب هاست. به همين دلايل، در پژوهش حاضر، وزن غزل هاي اين شاعر معرفي و با اوزان رايج غزل فارسي و غزل قرن يازدهم مقايسه شده است و خصوصيات وزني غزليات او آشکار گرديده که خلاصه آن چنين است:
بيدل 2858 غزل را در 32 وزن سروده است که از آن ميان، شش وزن پرکار بردتر که 81% کل غزل ها را شامل مي شود، همان شش وزن پرکاربرد کل غزل فارسي و غزل قرن يازدهم است. بدين ترتيب، بيدل که اشعارش به متفاوت و نامعمول بودن زبانزد است، از نظر وزن بيش از چهارپنجم غزلهايش، تا حد زيادي مطابق معيار و «معمولي» است، اما در اوزان نسبتا کم کاربردتر، تشخص ها و نوآوريهايي در کار اين شاعر وجود دارد: بيدل در پنج وزن از اوزان بسيار نادر شعر فارسي، از 1 تا 56 غزل، و به يک وزن ديگر نيز که بنا بر شواهد موجود، در شعر کلاسيک فارسي هيچ نمونه شناخته شده اي ندارد، چهار غزل سروده است.

 نسخه قابل چاپ

ضرب المثل ها، در کنار کنايات، اصطلاحات، زبانزدها و واژگان، از جمله مواد و مصالح زباني به شمار مي روند که غناي هر زبان به کميت و کيفيت همين مواد بستگي دارد.
در اين مقاله مولف مي کوشد پس از طرح موضوع و تعريف مثل، اين گونه زباني را در دو سطح واژگاني و نحوي بررسي نمايد. در سطح واژگاني، واژگان امثال از چند زاويه بررسي مي شوند:
 -1  ميزان کاربرد واژگان بيگانه، عاميانه و شکسته با تکيه بر نمونه گيري از کتاب هاي امثال معروف که معلوم مي گردد 4/14 درصد واژگان عربي، 2 درصد عاميانه و کمتر از يک درصد شکسته است. اين بررسي ها به صورت مقايسه اي انجام مي گيرد تا ميزان واژگان ياد شده را در مقايسه با نثر معيار و مواد ديگر ادب شفاهي چون افسانه ها، لالايي ها، ترانه ها و مثل ها نشان دهد،
 -2  واژگان ممنوع (حرام) و تابو 75/2درصد از کل واژگان امثال را تشکيل مي دهد،
 -3  در بخش فوايد زباني واژگان مثل نيز به نقش واژگان امثال در ماندگاري واژگان زبان فارسي و مطالعات زباني اشاره مي شود،
 -4  تغيير و جابه جايي واژگان در محور جانشيني از ويژگي هاي مثل هاست که علل آن به تفصيل و با نمونه بررسي و تحليل مي شود
در سطح نحوي مباحثي مانندنوع جمله هاي مثلي، اجزاي جمله هاي مثلي و ترتيب و انواع آن ها از نظر فعل، ساختمان و وجه بررسي مي شود. در ادامه، حذف اجزاي جمله هاي مثلي در هشت نوع دستوري با ارايه شواهد کافي و دلايل و چگونگي و نوع حذف ها (لفظي و معنوي) مي آيد ودر پايان گونه هاي نوشتاري و گفتاري در مثل ها بيان مي شود.
روش تحقيق توصيفي  تحليلي و به صورت نمونه گيري و مطالعه موردي است. تعداد نمونه ها، پنجاه مثل از پنج منبع مثل مکتوب و به زبان معيار است، بنابراين، ضرب المثل هاي گويشي در اين پژوهش مورد نظر نيست. همچنين براي مقايسه و يا هدف هاي خاص، نمونه گيري هاي ديگري نيز انجام داده ايم.

 نسخه قابل چاپ