بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

انسان، با توجه به زندگي اجتماعي و ارتقاي درجات اخلاقي و با اتکا بر نيروي عقل و نطق و گاهي به منظور «تنازع براي بقا»، از مشاجره و «ستيزه گفتاري» مبرا نيست.
«مناظره» و «سوال و جواب» نيزازجلوه هاي بارز اينگونه برخوردهاست که با مروري برمتون ادب فارسي و دستيابي به نمونه هايي متنوع، از گذشته تا به امروز، درمييابيم که اين فن، گاهي صرفا و در اغلب آثار بصورت ضمني، مورد توجه شاعران و نويسندگان بوده است. باعنايت به گستردگي و ژرفاي اقيانوس ادب فارسي وغناي گنجينه هاي گهربار ذوق نويسندگان و شاعران، آثار نظم را مورد تاکيد قرار داده، به جلوه هايي ازمناظره با توجه به پيرنگهاي گوناگون از قبيل انواع ادبي، شکل ظاهرو قالب، هدف، حجم، موضوع، نتيجه، طرفين، ذکر يا حذف گفتم و گفتا، کاربرد آرايه هاي ادبي، روش و لحن ميپردازيم تا مشخص شود فن مناظره در هر يک از دوره هاي سبکي چه ويژگيهايي داشته است.

 نسخه قابل چاپ

ميدانيم که از ويژگيهاي سبک نثر مصنوع در زبان و ادبيات فارسي، بهره گيري از آيات قرآن کريم است. اما اين چنين نيست که همه آثار و کتبي که به اين سبک پديد آمده است، در رويکرد به آيات يکسان باشد.
قرآن کريم منبع لايزال در معرفت اله است که عارفان مسلمان نيز به فراخور توانايي خويش در فهم و کشف حقايق معاني آن، همواره تلاش کرده اند.
نجم الدين رازي اگر چه در تصوف و عرفان مبتکر طريقت خاصي نيست، اما با نگارش آثار ارزنده اي چون «مرصاد العباد من المبداء الي المعاد» شيوه اي از نگارش مصنوع صوفيانه را پي گرفت که در پي ممزوج کردن آيات قرآن و زبان و ادبيات فارسي بود. اگر چه اين شيوه توسط کساني چون خواجه عبداله انصاري برگزيده شد و به نقطه درخشاني رسيد، اما نجم الدين رازي آن را به اوج پختگي و کمال رسانيد.
نجم الدين رازي در سبک نگارش، رويکردهاي متفاوتي به قرآن را برگزيده است تا از اين طريق بتواند در منطقي پيوسته با ترکيب نظم و نثر و تلفيق آيات قرآن با طرح معاني ذوقي و لطيف، عبارت را در خدمت اشارت آورد و البته از طريق گزينش خلاقانه از آيات قرآن و ابداع ترکيب هاي نو، اثري يکدست را عرضه کند. وي در تحليل هر بابي شرح مدلول مورد نظر خود را با تحليل آيه با آيه، آيه با حديث، آيه با شعر، آيه با تمثيل و مشهورات قصص و ... آيه با ذوق ادبي تا حد خروج آيات از سياق قرآن کريم آميخته است.
در اين پژوهش سعي ميشود، اين رويکردها در سبک ادبي مرصادالعباد در سطور محدود يک مقاله تحليل شود تا دستمايه اي براي دوستداران مطالعات سبک شناسي در متون عرفاني زبان فارسي از زاويه قرآن پژوهي گردد.

 نسخه قابل چاپ

يکي از بزرگترين گويندگان فارسي زبان در دربار گورکانيان هندکه به مقام ملک الشعرايي جلال الدين اکبر (963-1014 ه .ق) رسيد و او را پس از اميرخسرو دهلوي، بزرگترين شاعر فارسي گوي هند دانسته اند، ابوالفيض فيضي (954-1004 ه .ق) است که علاوه بر آثار ديگر، همچون بسياري ازمقلدان نظامي به تقليد از ليلي و مجنون پرداخت و مثنوي عاشقانه نل و دمن را در همان وزن به درخواست اکبرشاه در سال 1003 در 4200 بيت سرود. نل و دمن فيضي ترجمه منظوم آزاديست برگرفته از مهابهارات، در داستان عشقبازي نل و دمن (Nala va Damayanti) و فيضي دراثناي داستان مضامين ديني، عرفاني، عاشقانه، فلسفي و ... را گنجانده است. در اين جستار ويژگيهاي سبکي اين منظومه را درسه سطح زباني، ادبي و فکري بررسي کرده ايم.

 نسخه قابل چاپ

در اواخر عهد قاجاربا ظهور انديشه هاي نو در آثار نويسندگاني چون زين العابدين مراغه اي، طالبوف و ميرزا ملکم خان و با تغيير مخاطبان اين آثار، سبک نثر متحول شده، طريق سادگي را پيش ميگيرد. «سياحتنامه ابراهيم بيک» ازنخستين آثار اين دوره به حساب مي آيد. در نوشته حاضر انديشه هاي تازه نويسنده، ذيل سه محور سياسي، اقتصادي و اجتماعي مورد بررسي قرار گرفته است، ضرورت وجود قانون، تلقي عدالت بعنوان پشتوانه بقاي حکومتها، تبيين اهميت مساله اقتصاد، ضرورت توسعه راهها و ايجاد خطوط آهن براي توسعه تجارت ملي، تاسيس کارخانه و بهره برداري از منابع طبيعي، تلاش براي رفع مفاسد اجتماعي و بهبود وضع بهداشت و آموزش همگاني از دغدغه هاي فکري نويسنده است که براي بيان آنها نثري خالي از صنعت را برگزيده است. بيان مفاهيم نو، او را به معادلسازي در برابر لغات بيگانه و گاه وامگيري از آن واميدارد. کاربرد زبان محاوره و خروج از قواعد دستوري رايج و عدم تطابق زمان افعال و برخي ويژگيهاي زباني ديگر، نثر او را به زبان محاوره بسيار نزديک ميسازد.

 نسخه قابل چاپ

در بيشتر پژوهشهايي که تا امروز انجام شده، واکاوي بنمايه هاي حماسي در بستر نظم بوده و شواهد آنهم عموما محدود به شاهنامه است، حال آنکه سازه ها و بنمايه هاي حماسي، در اثري مانند سمک عيار در عرصه نثر از يکسو و فاصله زماني نزديکي که اين اثر با شاهنامه دارد از سوي ديگر، بيگمان فضا و گستره اي مناسب را براي پرورده شدن سبک حماسي بوجود آورده است. کتاب سمک عيار (585 ه.ق) يکي از داستانهاي بلند منثور فارسي و نمونه اي اوليه ازداستانهاي عياري ومبارزه مردم در برابر ظلم و ستم و پشتيباني جوانمردان و پهلوانان از اهل حق است، که به آنها سيمايي قهرماني و حماسي بخشيده است. نگارندگان اين مقاله، به بررسي سبک محتوايي بنمايه ها و ريشه هاي حماسي سمک عيار در حوزه عناصر شخصيت محوري، کنشها و باورهاي حماسي، عناصر ماورايي، سبک جنگ در حماسه و رسمهاي پهلواني پرداخته اند. اين بررسي بر حسب مولفه هايي صورت گرفته، که در ايجاد سبک حماسي اثر نقشي بسزا دارند. هدف از اين پژوهش نماياندن سبک حماسي و پهلواني سمک عيار به ادب پژوهان است، هرچند که اين بازتاب در همه آثار حماسي منظوم وجود دارد اما، سمک عيار در ميان اين آثار، آنهم در زمينه نثر بيگمان ممتاز و در خور توجه است، برغم آنکه کمتر از آن گزارشهاي پژوهشي بدست داده شده است. آنچه در اين مقاله ذکر ميشود، پاسخي به اين سوال است، که، آيا بنمايه ها و عناصر ساختاري نوع ادب حماسي، بر سبک محتوايي سمک عيار تاثيري داشته است؟

 نسخه قابل چاپ

امروز به حادثه عاشورا و شهادت حضرت اباعبداله، به عنوان يک فرهنگ نگريسته ميشود. و در طول تاريخ قرائتهاي مختلف از آن صورت گرفته است. نفوذ اين فرهنگ در جان مسلمانان، آن را به عرصه هنر و ادبيات کشانده و يکي از شايع ترين شکل هاي هنري مکتب عاشورا، شعر عاشورايي است.
فواد کرماني (متوفي 1317 ه.ش) از شاعران عاشورايي است که با قرائت عرفاني و عاشقانه به عاشورا مينگرد و اين مقاله ويژگيهاي مکتب شعري اين شاعر را در حوزه شعر عاشورايي باز نموده است، ويژگيهايي نظير زبان و بيان غنايي و عاشقانه، دريافتهاي عرفاني و فلسفي، پيوند با قرآن و حديث، رنگيني سخن و ...، همچنين در درآمد کار، دوره هاي شعر عاشورايي و سير نگاه عارفانه و عاشقانه به عاشورا در ادبيات فارسي تعبيه شده است. يگانگي فؤاد در غزل عاشقانه عاشورايي يافته اين مقاله است.

 نسخه قابل چاپ

در معنايي عام، سبک روشي از کاربرد زبان است که در يک بافت معين، بوسيله شخص معين و براي هدفي مشخص بکار گرفته ميشود. با توجه با اين تعريف، پرسش اصلي پژوهش حاضر اين است که چگونه ميتوان ويژگيهاي سبکي متن يک نامه را در ارتباط با بافت بيروني آن بررسي کرد و به نقش يا کارکرد ويژگيها نيز پرداخت؟ براي پاسخ به پرسش مذکور، با اين فرض که با طرح روشي مبتني بر تحليل گفتگو ميتوان ويژگيهاي سبکي «نامه» در ارتباط با «بافت» بيروني آن بررسي کرد و به «نقش يا کارکرد ويژگيهاي سبکي» نيز پرداخت، روش «سبک شناسي لايه اي» به کار گرفته ميشود. در اين روش ويژگيهاي سبکي متن در چهار لايه- کاربردشناسي، نحو، واژگان و بلاغت بررسي ميگردد. داده هاي پژوهش، نامه شماره يکم امام محمد غزالي است، در مقاله حاضر به دو لايه «کاربردشناسي» و «نحو» پرداخته شده و لايه هاي «واژگان» و «بلاغت» در مقاله اي جداگانه ارايه خواهد شد.
غزالي اين نامه را در موقعيتي نوشته که متهم به کفر و الحاد بوده و براي پاسخگويي به اين اتهامات به حضور سلطان سنجر فرا خوانده شده، مخاطب نامه او پادشاه است. در چنين موقعيتي، تجزيه و تحليل ويژگيهاي سبکي نامه نشان ميدهد که جهت گيري ضمني متن، کاستن از قدرت پادشاه و اتخاذ موضع اقتدار براي نويسنده است. هدف پژوهش اين است که شيوه اي در سبک شناسي متون فارسي با رويکرد تحليل گفتگو ارايه دهد و نشان دهد که اين شيوه در مطالعه سبک متوني که کارکرد اجتماعي دارند، ابزاري مناسب است.

 نسخه قابل چاپ

تحليل ساختار و محتواي شعر شاعران با عنايت به رويکردهاي نقد و سبک شناسي از جايگاه و اهميت خاصي برخوردار است و ميتواند مخاطب را به لايه هاي دروني و بيروني اثر، انديشه ها، روحيات و عواطف شاعر رهنمون شود. نصرت رحماني (1308- 1379) از پيشروان جريان شعري رمانتيسم سياه در دوره معاصر و از روشنفکران سرخورده پس از کودتاي بيست و هشتم مرداد سي و دو بود که با روحيه اي عصيانگر و شورشي، تا بود مرثيه گوي شکست و نااميدي بود. در اين مقاله با هدف چگونگي نمود اين نوع رمانتيسم در اشعار نصرت و شناخت جلوه هاي آن در سطوح مختلف شعري وي، به بررسي سبک شناسانه آثارش در سه سطح لغوي و واژگان، فکري و ادبي پرداخته ايم.
براي اين کار در ابتدا نمونه هاي مرتبط با سبک شناسي در اشعار رحماني، فيش برداري شد که تعداد فيشها بيش از دو هزار عدد ميشد سپس فيشها با بررسي تئوريک سبک شناسي، دسته بندي و بعد از تحليل و بررسي براي هر عنوان نمونه هايي چند برجسته و گويا انتخاب و ذکر شد.

 نسخه قابل چاپ

مساله اصلي اين تحقيق بررسي و توصيف و تحليل «بسامد» و «کارکرد» هاي حرف «را» در ادوار نثر فارسي از لحاظ سبک شناسي است. در اين تحقيق 8073 مورد حرف «را» در 26731 سطر از 97 نويسنده به نسبت دوره هاي نثر فارسي استخراج و بررسي شده است. کاهش و افزايش عددي کارکردها، تنوع و تفرد کارکردها، توازي و يا تقابل در عملکرد کارکردها روي همديگر (از لحاظ عددي و کارکردي)، تاثير نوسان يا يکنواختي استعمال کارکردها در سبک دوره هاي نثر فارسي و همچنين نقش زيبايي آفريني استعمال کارکردهاي خاص و يا کارکردهاي متنوع در پيدايش آثار زيباي نثر فارسي مورد بررسي قرار گرفته است. از لحاظ «عدد» ي و «تنوع» کارکردها کاربرد حرف «را» از نثر دوره اول تا دوره پنجم به توالي ادوار کاهش مي يابد.

 نسخه قابل چاپ

سعدي را استاد سخن سهل و ممتنع در ادبيات فارسي لقب داده اند. راز سهل و ممتنع بودن کلام سعدي را تا حد زيادي ميتوان در فرم شعر او جستجو کرد. از مشخصه هاي بارز سبکي در غزل سعدي، تکرار نحوي است که از سويي با دستور زبان و از سوي ديگر با بلاغت، ارتباط مستقيم دارد. تکرار نحوي در غزل سعدي غالبا بصورت موازنه، مماثله و ازدواج ديده ميشود. از لحاظ زباني بارزترين ويژگي اين ابيات، تکرار کلمه خصوصا ضمير، حرف اضافه، حرف ربط و صفت پيشين است. با توجه به عاشقانه بودن غزل سعدي، محتواي غالب در اين ابيات، توصيف معشوق، عاشق و رابطه عاشق و معشوق است.
در مقاله حاضر تلاش بر آن است تا ابيات داراي تکرار نحوي در غزل سعدي از لحاظ سبک شناسي در سه حوزه بلاغت، زبان و محتوا بررسي شوند.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر به بررسي سبک تاريخ نگاري فردوسي در شاهنامه، پرداخته است. در اين مطالعه ابتدا به روش توصيفي– تطبيقي، مواد تاريخي شاهنامه با منابع تاريخي بعد از اسلام تا قرن هشتم مقايسه شده سپس با روش تحليلي – انتقادي، اختلافات آنها بررسي و سبک تاريخ نگاري شاهنامه ارايه شده است. بر اين اساس، نخست کليات تاريخ نگاري فردوسي مانند موضوع، روش، قالب و منابع بطور اجمالي معرفي شده اند، سپس به بيان ويژگيهاي سبک تاريخ نگاري فردوسي پرداخته شده است، از آن جاييکه شاهنامه علاوه بر جنبه تاريخي، جنبه ادبي نيز دارد، به عناصر داستان پردازي و شعر هم توجه ميکند و ويژگي هايي مخصوص به اين بعد را دارد. با اين وجود، داستان پردازي سبب نشده است که فردوسي در بيان زمان و مکان و شخصيت پردازيها امانت داريي را که لازمه کار يک مورخ است، فراموش نمايد.

 نسخه قابل چاپ

يکي از موضوعات بسيار مهم در شعر قرن ششم که آن را از شعر دوره هاي پيشين متمايز ميسازد، شکوه و شکايت است، علت اين امر نيز پريشاني اوضاع اجتماعي و سياسي آن دوره بوده است. انوري و خاقاني، يکي از ابيورد خراسان و ديگري از شروان آذربايجان، در دو اقليم متفاوت، شاعران برجسته اين دوره هستند که هرکدام شکواييه هايي در زمينه هاي مختلف فلسفي، اجتماعي، سياسي و شخصي سروده اند. شکواييه هاي اين دو شاعر، از جهاتي به هم شبيه و از جهاتي ديگر از هم متفاوتند. اين مقاله برآنست تا اين هماننديها و تفاوتها را بررسي کند.

 نسخه قابل چاپ

بي گمان حافظ شيرازي داراي ويژگيهاي منحصر بفرد است که يکي از مهمترين و برجسته ترين آنها اين است که سبک حافظ در غزل، در شيوه غزل سرايي شاعران بعد از او، بيشترين تاثير را گذاشته و از اين جهت با هيچ يک از ديگر شاعران فارسي قابل مقايسه نيست، بطوريکه از شعر شاعران قرن نهم گرفته تا شعر شاعران معاصر، کم و بيش نشانه اي از سبک غزلهاي حافظ را با خود به همراه دارند. شايان توجه است که شاعران، پيروي از سخن سرايي حافظ را نه تنها عيب و نقص نميشمارند، بلکه بسيارند شاعراني که به پيروي و شبيه سازي سخن خود با سخن حافظ ميبالند و افتخار ميکنند. شک نيست که شاعران غزل سراي دوره بازگشت ادبي، شيوه غزل سعدي و حافظ را سرمشق خود قرار داده اند ولي بسامد و ميزان تاثير پذيري آنها از غزل سعدي و حافظ متفاوت است. عاشق اصفهاني يکي از غزل سراياني است که با اطمينان ميتوان ادعا نمود کمتر شاعري در پيروي از شيوه سخن حافظ به پايه و مرتبه او ميرسد. اين پژوهش در محورهاي چهارگانه زير تاثير پذيري شعر عاشق را از حافظ به اثبات ميرساند: 1. محور موسيقي بيروني و کناري 2. محور زباني و واژگاني 3. محور انديشه 4. محور زيبايي شناسي ادبي.

 نسخه قابل چاپ

نماد يا سمبول بعنوان يکي از اصلي ترين و قديميترين عناصر پرورش دهنده مفاهيم هنري از ديرباز نه تنها در گستره ادبيات، بلکه در همه رشته هاي مرتبط با هنر، اهميت فراواني داشته و حتي در کتابهاي مقدس اديان الهي نيز حجم وسيعي از مصاديق عرفاني و فلسفي در قالب نماد و نشانه به مخاطبان عرضه شده است. بنابراين شناخت نمادها و چگونگي کاربرد آنها در ادبيات و ديگر رشته هاي هنري، قطعا کمک شاياني به درک و برداشت صحيح مفاهيم انتقالي مورد نظر خالق يک اثر هنري و ادبي مينمايد.
در اين ميان، در دنياي پهناور ادبيات هم نويسندگان و شعرا از امکانات فراواني براي خلق آثارشان در لفافه اي از نمادها و سمبولهاي قراردادي استفاده ميکنند. در ادبيات داستاني نوپاي ايران نيز که از پيدايش آن کمتر از يک قرن ميگذرد، نويسندگان مطرحي به ظهور رسيده اند که تعداد قابل توجهي از نمادها و نشانه هاي جهاني و حتي ايراني و بومي و حتي جهاني را وارد آثار خود نموده اند. منيرو رواني پور، يکي از نويسندگان زن مطرح ايراني است که با گام نهادن در عرصه نويسندگي و يافتن سبک خاص خود، در بسياري از موارد گوي سبقت را از ديگر معاصرانش ربوده است. تکيه بر نمادهاي بومي و محلي، يکي از شاخصه هاي سبکي وي به شمار مي آيد. اين مورد تا جايي در آثار او گسترش يافته که ميتوان از او بعنوان يک نويسنده سمبوليست ايراني نام برد.
در اين مقاله کوشش ميشود تا با بررسي آثار داستاني اين نويسنده، درک و شناختي نسبي از نمادها، مفاهيم زيرساختي آنها و ميزان حضورشان در نوشته هاي رواني پور حاصل شود.

 نسخه قابل چاپ

هجو در اشعار ناصرخسرو هرچند که به سخافت و سخنان خلاف اخلاق کشيده نشده است ديده ميشود، او انتقادهاي خود را با صراحت و تلخي تمام بيان کرده است. در اين مقاله برآنيم تا مصاديق رد و طعن، مخاطبان و تعابير هجوآميز را در ديوان ناصر خسرو بررسي کنيم و بر اساس آن قدرت تخيل، ابداع و نگاه دقيق او به عناصر طبيعي، ديدگاهش نسبت به نابسامانيهاي جامعه زمان خود و نيز عفت کلام اين شاعر را نشان دهيم.
در اين مقاله اين مباحث مطرح ميشود:
1. شگردهاي هجو در اشعار ناصرخسرو که شامل انتساب به حيوان، دشنامهاي باطني و انتزاعي، انتساب به اشيا و عناصر بي جان، انتساب به مطرودان ديني و مذمومان شناخته شده و تحقير بزرگان است.
2. عناصر هجو در اشعار ناصر خسرو.

 نسخه قابل چاپ