بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

ادبيت پهلواني سرود حکيم طوس، شاهنامه، به عنوان متن ادبي ناشي از زبان و بيان هنري ذاتي و لاينفک آن است. زبان اثر و شيوه بيان خالق آن ـ که از ذهن هنرمندانه او سرچشمه ميگيرد ـ گاهي با بازيهاي زباني، موجب «چند معنايي» (POLYSEMY) متن و برداشتها و تفسيرهاي چندگانه از آن ميشود. در جستار حاضر نگارنده، به ياري دانشهاي ادبي به تحليل سبک شناسانه گزارشهاي مختلف شارحان در باب مصراعي از شاهنامه پرداخته است. در غالب شرحها، پيوند معنايي اين مصراع با پاره نخست بيت باديد نيامده و به اين نکته مهم که لخت دوم بيت، مکمل و نتيجه هشدار آشکار پاره نخست آن است، توجه نشده و يا دريافتي سطحي و ساده، به دور از مفهوم ژرف آن به دست داده شده است.
نتيجه بررسيها نشان ميدهد که در يک لايه معنايي تازه، فرزانه طوس با کاربرد ترفند ادبي استعاره ـ کنايه، دشمن ترين و نهاني ترين دشمن پهلوانان، يعني خودفريفتگي يا غرور نفس را چونان خصمي خانگي مي نماياند؛ حريفي که جسم قهرمان را در نظر او سخت و صلب مي آرايد تا جان او را به آساني بربايد. فرزانه طوس با اين هشدار از زبان شيرزني که يکبار سهراب جوان را آزموده و آسيب جاي او را دريافته ـ و مباد آنکه اين بار قرباني فريفتگي و نازشِ نفسِ غرار به ستبري اندام و زور بازو گردد ـ ضمن گوشزد کردن اين نکته که خودپسندي و خودبسندگي زيبنده پهلوان جوانمرد زورمندي چون سهراب نيست بگونه اي ظريف از مرگ سهراب بدليل غرور و خامي، به خواننده پيش آگاهي (براعت استهلال) ميدهد.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر بر آن است؛ تا با ذکر شواهدي از کتاب قوت القلوب ابوطالب مکي و مجموعه مثنويهاي چهارگانه مصيبت نامه، الهي نامه، منطق الطير و اسرارنامه عطار به تبيين مشابهات و ميزان تاثيرپذيري عطار از اين کتاب بپردازد. اين مقاله در دو بخش مجزا ابتدا به بررسي تمثيلات مشابه در آثار اين دو عارف و سپس به بررسي مضامين يکسان ميان آنها ميپردازد و با تحليل مطالب ارائه شده در هر قسمت، تصوير روشني از رابطه فکري اين دو عارف و ميزان تاثيرپذيري عطار از اين کتاب به نمايش ميگذارد. و در پايان به نتيجه گيري روشني در باب اشکال گونه گون اين تاثيرپذيري دست مي يابد.

 نسخه قابل چاپ

شاهنامه اين شناسنامه ملي - فرهنگي و در حقيقت سند هويت ايرانيان، علاوه بر تلاشهاي شاهنامه شناسان هنوز بسياري از باورها و نمادهاي آن از حيث باور شناسي، نماد شناسي و واژه شناسي جاي سخن بسيار دارد از ديگر سو شاهنامه به لحاظ در بر داشتن واژه هاي فارسي گنجينه بسيار غني و راز ماندگاري زبان فارسي است ما اگر اين نکته را باور داشته باشيم که محيط اجتماعي عصر هر شاعر با تمام ويژگيهايش در ايجاد هر نوع اثر ادبي موثر مي افتد و در حقيقت شاعر متاثر از آداب و رسوم منطقه خود است، در جاي جاي خراسان بزرگ آداب و رسوم و خرده فرهنگهايي وجود دارد که با گردآوري و ضبط آن آداب و رسوم علاوه بر حفظ و انتقال آن به نسلهاي بعد ميتوان به کمک آن در حل بسياري از نمادها و پيچيدگيهاي لفظي و معنوي متون نظم و نثر فارسي ياري جست در اين جستار با توجه به آداب و رسوم مختلفي که در گوشه گوشه خراسان بزرگ از روزگاران گذشته به يادگار مانده است، بيت زير را بازنگري ميکنيم:
نباشي بس ايمن به بازوي خويش خورد گاو نادان زپهلوي خويش
در اين مقاله ابتدا نظر شارحان و شاهنامه پژوهان درباره مصراع دوم بيت آورده شده، سپس نظر آنان مورد نقد و ارزيابي قرار گرفته است. در بخش ديگر مقاله با توجه به آداب ورسوم رايج در بين کشاورزان و دامداران قديمي و سنتي در شهرستان گناباد، شهرستانهاي ديگر سعي شده است معنايي درست و بهنجار از اين بيت پيشنهاد شود و آن اينکه عبارت کنايي «از پهلوي خود خوردن» علاوه بر معناي ثانوي صدمه ديدن در معني حقيقي و قاموسي و اوليه خود هم به کار رفته است به معناي «از پستان خود شير خوردن» بکار رفته و «پهلو» علاوه بر معناي «از قبل و از جانب» به معني پستان نيز هست.

 نسخه قابل چاپ

تذکره ها درباره تعداد آثار عطار نيشابوري مبالغه کرده اند اما محققان، معدودي از آنها را از آثار مسلم عطار دانسته اند آثاري چون منطق الطير، مصيبت نامه، اسرار نامه و تذکره الاوليا. همچنين نسبت آثاري چون هيلاج نامه و بي سرنامه را به عطار نيشابوري رد کرده اند. درباره انتساب خسرونامه به عطار اختلاف نظر وجود دارد. مقاله حاضر براي اثبات صحت يا عدم صحت انتساب خسرونامه به عطار نيشابوري تاليف شده است، خسرونامه را با آثار قطعي و مسلم عطار به لحاظ موضوع و محتوا، شيوه بيان و خصيصه هاي سبکي مثل متناقض نما، واژگان و تعابير سنجيده ايم. بسامد مشترکات خسرونامه با آثار مسلم عطار صحت انتساب اين اثر را به عطار نيشابوري تاييد ميکند.

 نسخه قابل چاپ

در گلستان سعدي، مناظره هاي فراواني را ميان شخصيتها مشاهده ميکنيم. اين گفتگوها از جنبه هاي مختلفي قابل بررسيند، از جمله از جنبه سبک شناسي. اما در اين مقاله، نگارندگان تلاش ميکنند تا جدا از مولفه ها و ويژگيهاي معمول سبکي و با توجه به جنبه هاي فرا زبانشناسي سبک شناسي، از لوني ديگر به گلستان نظر افکنند و آن، بررسي عنصر «چندصدايي» يا «چندآوايي» به سبک سعدي است. اين پژوهش که بزرگترين حکايت گلستان (حکايت جوان مشت زن با پدر خويش) را به کمک نظريه روايت چندآوايي ميخاييل باختين مورد مطالعه قرار داده، نشان ميدهد که سعدي در زمينه روايت پردازي، تا حدود زيادي تلاش کرده است که صداي تمامي بازيگران و شخصيتهاي حکايت را به يک اندازه بازتاب دهد و سخن هر کدامشان را به اندازه اي که بايد و انتظار ميرود به مخاطبان حکايت منتقل کند. راوي (سعدي) در جريان اين حکايت در نقش دو يا چند شخصيت (بازيگر) ظاهر ميشود و به عبارتي ديگر چند صدا به خود ميگيرد، صداهايي که معمولا با هم در تضاد هستند و در عين حال به يک اندازه شنيده ميشوند. بطور کلي بنظر ميرسد که اين موضوع (چندصدايي سعدي)، ميتواند در مجموعه ويژگيهاي ممتاز ساختار سبکي گلستان قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

حدود سال 1914 ولاديمير پراپ، ويکتور اشکولوفسکي و ميخائيل باختين مکتب نويني در مطالعات ادبي به وجود آوردند، که بعدها فرماليسم ناميده شد. پيش از پراپ پژوهشگران ادبي قصه ها را به واسطه شخصيتها يا محتواي قصه ها بررسي ميکردند. پراپ به يک ساخت واحد براي قصه ها معتقد بود که از طريق کارهاي اشخاص قصه قابل پيگيري است. اين نگرش و ديدگاه بعدها ساختارگرايي و روايت شناسي ساختارگرا را تحت تاثير قرار داد. هدف نگارنده اين نوشته بکارگيري و آزمايش مدل پيشنهادي پراپ بر منظومه حماسي بانو گشسب نامه است.

 نسخه قابل چاپ

داستانهاي کوتاه دانشور از جهاتي چند حايز اهميت است: نخست نوع نگارش داستان به لحاظ رويکرد به فنون داستان نويسي معاصر. ديگر به جهت وجود نشانه هاي معنادار و نمادين اساطيري در کنار ارايه فرهنگ عامه. اين پژوهش بر آن است با تحليل ژرف ساختي باورهاي ديرينه بشر در مورد گياه و بسامد آن در داستانهاي سيمين دانشور در پي پاسخگويي به اين پرسشها باشد که آيا با در نظر داشت ناميرايي و جابجايي اساطير، ميتوان در بازآفريني شخصيتهاي داستان نمود آن را يافت؟ از ديگر سو از آنجا که پديد آمدن سبک داستاني حاصل بسامدريادويا کم عناصرآن است؛ آيا ميتوان اين امر را جزو خصيصه سبکي دانشور محسوب داشت؟ پس از تامل در مجموعه داستانهاي کوتاه مشخص گرديد که از جمله اسطوره هاي پنهان در ضمير ناخودآگاه جمعي دانشور، اسطوره گياه پيکري اوليه انسان ميباشد که در داستانهاي او امکان برون تراوي و نمودهاي گوناگون مييابد و اين مقوله يکي ازخصيصه هاي فکري دانشور ميباشد.

 نسخه قابل چاپ

تبليغ، فرايندي پيچيده است که امروزه جزيي جدانشدني از زندگي بشر به حساب مي آيد. در اين فرايند پيچيده و شگفت، بخش مهمي وجود دارد که ذاتا به ادبيات و زبان ادبي مربوط است: آفريدن جمله هاي تجاري (تبليغاتي). جمله هايي که گاه با وجود کوتاهيشان به اندازه يک شعر يا داستان کوتاه ارزشمند و بياد ماندني هستند.
بسياري از اين جمله هاي تبليغي آنچنان در حافظه مردم رسوب ميکنند که تا سالها همچنان باقي ميمانند و فراموش نميشوند. اما پرسش اساسي در اينجا اين است که چرا چنين اتفاقي مي افتد؟ آن محصول خيلي مهم است يا طرز نوشتن يک جمله تجاري بگونه اي خاص بوده؟
بنظر نگارنده آنچه باعث ماندگاري و رسوب يک جمله تبليغي در ذهن مخاطبان ميشود همان است که در بخاطر سپردن يک شعر نيز ديده ميشود: نحوه بيان که يک جمله را از سطح عادي فراتر ميبرد و به سطح ادبي ارتقا ميدهد. در شکل گيري اين بيان، صناعات و شگردهايي استفاده ميشوند که عمدتا با صناعات يک شعر مشترک هستند.
در اين مقاله تلاش شده تا ضمن بررسي مهمترين جمله هاي تجاري در ايران چند دهه اخير، شگردهاي ادبي بکار رفته در آنها نيز تجزيه و تحليل گردد تا بدين وسيله نحوه خلق اين نوع جمله ها و علت موفقيت آنها معلوم شود.

 نسخه قابل چاپ

کشف الاسرار و عده الابرار اثر گرانقدر ابوالفضل رشيد الدين ميبدي در حوزه ترجمه و تفسير، بخصوص تفسير عرفاني قرآن است که اغلب پژوهشها در باب اين اثر بيشتر حول محور بخش سوم کتاب ميچرخد، حال آنکه بخش اول کشف الاسرار ترجمه اي زيبا از آيات و واژه هاي قرآني است که کمتر مورد توجه قرار گرفته است. اين نوشتار به تحليل ترجمه ميبدي در سه محور زبان و فکر و ادب ميپردازد و بر آن است که نشان دهد که علاوه بر اينکه ميبدي از کتابهايي چون لسان التنزيل در ترجمه خويش استفاده کرده، خلاقيت نگاه شاعرانه و عارفانه خويش را در ترجمه آيات نيز دخيل کرده است. از رهگذر اين پژوهش در مييابيم که ميبدي نه تنها به انتخاب واژه هاي فارسي معادل لغات عربي دست ميزند بلکه به لايه هاي پنهان معنايي آنها نيز نظر دارد و با رعايت امانتداري انديشه هاي صوفيانه و ادبي خويش را در بافت کلام به کار ميگيرد.

 نسخه قابل چاپ

شاعران با توجه به شرايط ويژه خويش، به برخي واژه ها دلبستگي بيشتري دارند. اين واژه ها که کليد واژه ناميده ميشوند، جهت شناخت سبک ادبي شاعران موثرند. در اين مقاله دو مورد از کليد واژه هاي اشعار قيصر امين پور، يعني چشم و آب مورد بررسي قرار گرفته، با توجه به شيوه برخورد شاعر با اين واژه ها، دوران شاعري وي به سه دوره تقسيم شده است و نشان داده شده که در اين سه دوره، همگام با تغييرات اجتماعي، نگاه شاعر به اين واژه ها و نيز نحوه کاربرد آنها بتدريج دچار دگرگوني گشته است. اين دگرگونيها در حوزه نحو به صورت کاهش جمله هاي پرسشي، افزايش به کارگيري وجه امري و استفاده کمتر از صيغه اول شخص جمع و در گستره لغات به شکل تغييرات صفات يا اسنادهاي مرتبط با هر کليد واژه قابل مشاهده است.

 نسخه قابل چاپ

ويژگي خاص روايت کلامي در آن است که زمان به عنوان عنصر اساسي و شاخص بازنمايي (زبان) و شي باز نموده (حوادث داستان) به شمار مي آيد و اهميت بارز آن در متن روايي، در مبحث روابط گاهشمارانه ميان داستان و متن تشخص مي يابد. در ميان روايت شناسان ژرار ژنت جامعترين مباحث را در باب مولفه زمان ذيل ناهمخواني ميان زمان داستان و زمان متن مطرح کرده است و معتقد به سه نوع رابطه زماني ميان زمان داستان و زمان متن است: 1- نظم و ترتيب 2- تداوم 3- بسامد. در اين جستار مولفه زمان از منظر روايت شناسي به عنوان شاخه اي از نقد ادبي، در داستان بي وتن رضا اميرخاني تحليل و بررسي ميشود.

 نسخه قابل چاپ

بر اساس يافته هاي روانشناسي و رابطه زبان و شناخت، انسان در اوان زندگي ابتدا توانايي درک مفهوم و دسته بندي هاي چهار رنگ اصلي از قبيل آبي، سبز، زرد و سرخ را کسب ميکند و سپس اسمهاي مرتبط با اين رنگها را استفاده ميکند. بحث زبان و تفکر و يا زبان و شناخت و چگونگي تقدم و تاخر هر يک از اين دو از بدو تولد و در طول دوران زندگي از مباحث جدي در روانشناسي زبان است که صاحبنظران بزرگي همچون اشتاين برگ، اسکينر، بلومفيلد، آزگود، ويگوتسکي، ادوارد ساپير، ورف، برونر، پياژه و چامسکي به آن پرداخته اند. اگر زبان متاثر از اين عوامل باشد پس بايد بتوان با استناد بر شواهد زباني به عنوان داده هاي عيني و ملموس به رديابي نوع نگرش و تفکر و شخصيت نويسندگان دست يافت، زيرا زبان دستمايه باز آفريني جهان هستي است به آنگونه که خالق اثر جهان را ميبيند. به قولي از قديم گفته اند: "از کوزه همان برون تراود که در اوست." لذا در اين تحقيق نگارندگان درصدد هستند که با استفاده از داده هاي زبان شناسي که در غالب رنگ واژه ها و ديگر انواع واژگان موجود در رباعيات خيام (حدود 293 رباعي) و ديوان اشعار رودکي (بالغ بر 1000 بيت) که از تراوشات فکري اين دو شخصيت شهير ايران زمين است و حکايت از نگاه آنها به هستي است به کشف، توصيف و تحليل فکري اين دو شاعر بپردازند. تحقيق حاضر جهت آزمون اين فرضيه بر آمده است که بنظر ميرسد که رودکي و خيام داراي تفکر اپيکوريسم درباره جهان هستند و شاخصهاي سنجش داده هاي زباني، طبقه بندي روانشناسي رنگ ماکس لوشر مي باشد.

 نسخه قابل چاپ

رباعي يکي از قالبهاي شعر فارسي است که بعلت کوتاهي و ساختار ويژه آن همواره مورد استفاده شاعران قرار گرفته است.
شعر دهه هشتاد ايران شعري است که با دوره هاي پيشين شعري تفاوتهايي دارد. بارزترين ويژگي شعر دهه هشتاد بيش از توجه به تکنيک، فرم و مفهوم که در دهه هاي پيش برجسته و مطرح بود، توجهي است که شاعران اين دهه به خود و مخاطبان کرده اند. در اين ميان رباعي، يکي از قالبهايي بود که تجربه هايي جديد را به ادبيات ايران اضافه کرد. بيژن ارژن يکي از شاعران رباعي سراي ايران است که در رباعي دهه هشتاد داراي سبک منحصر بفرد است.
در اين مقاله سوال اساسي اين است که ويژگيهاي منحصر بفرد رباعيات بيژن ارژن چيست؟

 نسخه قابل چاپ

ويس و رامين فخرالدين اسعد گرگاني، از نخستين داستانهاي عاشقانه ادب فارسي در قالب مثنوي است که بسيار ساده و روان و دور از پيچيدگيهاي زباني است و اثرپذيريش از زبان عربي اندک است. از بخشهاي برجسته و درخشنده اين منظومه عاشقانه، نامه هايي است که توجه هر خواننده با ذوق را جلب ميکند. ظاهرا فخرالدين اسعد گرگاني، نخستين کسي بوده که نامه نگاري را وارد عرصه شعر فارسي کرده است. آيا ميتوان آن را نامه سرايي ناميد؟ ده نامه ويس و رامين نيز، نامه هايي است عاشقانه که ويس آن را با سوز و گداز براي رامين نوشته است و در آن نامه ها، رامين را به خود خوانده است. در اين مجال، به بررسي سبک شناسي اين نامه ها در سه سطح فکري، زباني و ادبي پرداخته شده است.

 نسخه قابل چاپ

«حمله حيدري»، سروده «راجي کرماني» (متوفي 1261 ه. ش) يکي از منظومه هاي «حماسي ديني» فارسي است که ضمن تاثيرپذيري کامل از سبک حماسي، ابزار و شگردهاي کارآمد بياني، ادبي و بديعي را در خدمت تعبيري ديگرگون از روايتي تاريخي ميگيرد و با ايجاد جاذبه اي نو و متفاوت (تمهيد فضايي حسي و خيالي) مخاطب را به بازخواني حقيقتي کهن و انگاره اي دروني فرا ميخواند.
هدف اصلي از اين نوشتار آن بوده است که ضمن تامل در شيوه خاص اين اثر، شگردها و تعابير «راجي» از چشم انداز بياني، ادبي و سبکي مورد بررسي و مداقه قرار گيرد و در نهايت به سوال اصلي و محوري پژوهش: «شيوه ها و شگردهاي ادبي راجي در بياني ديگرگون از حقيقتي کهن در چه مواردي خلاصه ميشده است؟» پاسخگو شود.
نتايج نهايي تحقيق بر توفيق و ابتکار عمل راجي در بهره گيري از صورخيال، براعت استهلال، برخي از ويژگيهاي آوايي، لغوي، صرفي و نحوي نسبتا بديع و تاکيد بر لغات و تعابير حماسي، جهت نيل به اهداف راوي صحه ميگذارد.

 نسخه قابل چاپ