بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

اين مقاله به بررسي سبکي دو زمينه زباني و بلاغي ترکيبهاي شعر نظامي بر اساس مثنوي ليلي و مجنون ميپردازد . در زمينه نخست از شيوه هاي توسعه زباني ترکيبهاي دستوري و بهنجار بودن يا نبودن آنها و در زمينه دوم از جنبه هاي بلاغي و زيبايي شناسي ترکيبها سخن خواهيم گفت. همچنين اشاره خواهيم کرد که شاعر در فرآيند ترکيب سازيهاي بلاغي و توسعه ترکيبهاي هنجار زبان فارسي، دچار سهو و ضعفهايي هم شده است. به نظر ميرسد ويژگي سبکي برخي از شيوه هاي توسعه زباني ترکيبها از دو زبانه بودن شاعر و دور بودن وي از حوزه مرکزي زبان فارسي حکايت دارد.

 نسخه قابل چاپ

نسخه خطي «حل ماينحل» شرحي مستوفي بر قصيده «بال مرصع»، ابوالمفاخر رازي در مدح و منقبت امام علي بن موسي الرضا (ع) و نيز ابياتي ديگر از شعراي به نام پارسي زبان است که به قلم «عبداللطيف شرواني» ملقب به «افلاطون» يکي از ادباي توانمند قرن دهم به رشته تحرير درآمده است.
هدف اصلي از اين نوشتار آن بوده است که با بهره گيري از شيوه «تحليل محتوا» ضمن تامل مختصات اثر، شگردها و تعابير «شرواني» از چشم انداز بياني و ادبي مورد مداقه قرار گيرد و در نهايت به سوال اصلي و محوري پژوهش: «سبک ادبي و شگردهاي ويژه مولف در شرح اين قصيده در چه مواردي خلاصه ميشده است؟»، پاسخگو شود.
نتايج نهايي پژوهش بر تنوع نگارش در متن، يعني بهره گيري شارح از عبارات توصيفي و مصنوع در ديباچه و تاکيد بر نثري ساده و روان در شرح، ارجاع مکرر به آيات و احاديث، اصطلاحات عرفاني و نجومي، حکايات، واژه ها و ترکيبات خاص صحه ميگذارد.

 نسخه قابل چاپ

آشنايي با وقايع تاريخي، در شناخت گذشته ملتها و افزايش بصيرت آنها براي عبرت گيري و برنامه ريزي درست تاثيرگذار است. يكي از راههاي آشنايي با گذشته هر ملتي، بررسي مكاتبات دوره هاي تاريخي خاص آن ملت است. هدف اين پژوهش، بررسي سبك ساختاري و محتوايي نامه هاي عباس ميرزا و ويژگيهاي زبان ديپلماتيک و ادبيات سياسي اوست؛زيرا وي يكي از موثرترين شخصيتهاي تاريخ سياسي ايران در دو سده پيش است كه در ميدان مبارزه فرهنگي و نظامي عليه بيگانگان کوششهاي چشمگير و ارزشمندي از خود نشان داده است. پژوهش در پي پاسخ به اين پرسش است که سبک نگارشي و محتوايي نامه هاي عباس ميرزا چگونه است؟
كليشه اي بودن عبارات آغازين نامه ها، آوردن سجعها و مترادفات متوالي، بكارگيري صفات متناسب با موضوع نامه ها و مرتبه و جايگاه سياسي ـ اجتماعي مخاطبان از مهمترين ويژگيهاي سبکي نامه هاي عباس ميرزا است كه در جستار حاضر به آنها اشاره کرده و مصاديقي براي هر يك آورده ايم. جامعه آماري پژوهش، اسناد و مكاتبات تاريخي ايران دوره قاجاريه و حجم نمونه ها، نامه هاي عباس ميرزا به برخي شخصيتهاي سياسي و فرهنگي معاصر خويش است.

 نسخه قابل چاپ

شاهنامه استاد طوس، حکيم ابوالقاسم فردوسي در بردارنده واژه هاي اصيل زبان پارسي است. يکي از اين واژه ها که بار معنايي گسترده اي در شاهنامه به دوش کشيده، واژه «هنر» است که 352 مرتبه در 337 بيت به کار رفته است. فردوسي در اثر خود، براي بهره گيري هر چه بيشتر از واژه هنر، آن را با ده ساختار و بيست و هفت ترکيب بکار برده؛ چنانکه اين واژه با بيش از هشتاد معني، در شاهنامه نمود يافته است. بدون شک آشنايي با بار معنايي چنين لغاتي، علاوه بر افزايش فهم ما از متون کهن، سبب غناي زبان ما نيز خواهد شد؛ بنابراين نگارندگان در اين جستار ميکوشند ابتدا پيرامون واژه هنر، معاني مختلف و سير تحول آن اطلاعاتي به دست دهند، سپس بار معنايي (مثبت و منفي) آن را براي مخاطبان و طبقات مختلف شاهنامه، با رسم نمودار بررسي نمايند؛ تا بدينگونه روشن شود که استاد طوس در اثر سترگ خود، واژه هنر را در چه مواردي بکار برده است.

 نسخه قابل چاپ

داستان جولاهه با مار از داستانهاي فرعي باب هشتم کتاب مرزبان نامه است که به سبب ويژگيهايي که در مقايسه با ديگر داستانهاي اين کتاب دارد براي تحليل ساختارگرايانه انتخاب شده است. از آنجاکه تاکنون حکايات مرزبان نامه و داستانهاي مشابه آن (از متون کهن ادب فارسي) کمتر بر پايه نظريه هاي جديد ادبي مورد نقد و تحليل قرار گرفته اند و اغلب ارزش آنها به محتوايشان منحصر شده است، اين مقاله ابتدا به بررسي مولفه هاي داستاني و ساختاري مرزبان نامه پرداخته و سپس ديدگاه آ.ژ.گريماس، از نظريه پردازان مکتب ساختارگرا را بر روي اين داستان بصورت عيني و ملموس پياده كرده است. بر اساس نظريه اخير،کنشگرها و پيرفتهاي داستاني در حکايت جولاهه با مار مورد بررسي قرار مي گيرند.

 نسخه قابل چاپ

ملا ادهم قرشي خلخالي فرزند قاضي بيگ خلخالي مشهور به «واعظ» و متخلص به «عزلتي» از نويسندگان و شاعران و واعظان شيعي مذهب قرن يازدهم هجري است. وي ايام جواني را در اصفهان به تحصيل علوم اشتغال داشته و از محضر شيخ بهايي كسب علوم كرده است. ادهم در موضوعات گوناگون اخلاق، عرفان، اصول عقايد اماميه، پند و اندرز و مكاتيب به تعداد بيش از سي اثر سخن پردازي كرده است. اما تاكنون تحقيق جامعي درباره وي و آثارش صورت نگرفته است. يكي از آثار وي كه تاكنون چاپ و معرفي نشده «هدايت نامه» ميباشد كه در فهرست نسخ خطي به اشتباه «سفينه الملوك» نيز ناميده شده است.
«هدايت نامه» به نثر آميخته به نظم، در سال 1036ه.ق در يكصد و چهارده فصل به شماره سوره هاي قرآن نگاشته شده كه در هر فصل به بيان آيه اي از يك سوره قرآن و به نقل احاديث، اقوال عرفاني، حكايات و اشعار متناسب با آن آيه پرداخته است. بدين ترتيب اين اثر از جنبه هاي گوناگون شايان اهميت فراوان است كه در اين مقاله مورد بررسي قرار خواهد گرفت.

 نسخه قابل چاپ

حوزه سبک شناسي زبان، از ميان گونه هاي مختلف ادبي، گرايش بيشتري را به نمايشنامه ها نشان ميدهد، به گونه اي که متون نمايشي، يکي از مهم ترين زمينه هاي پياده سازي الگوها و مباحث سبک شناسي گرديده است. در اين حوزه از تحليلهاي زبان شناسانه که در پي ابهام زدايي از اثر ادبي است، رويکرد کاربردشناسي زبان از ديدگاههاي ديگر تخصصي تر است؛ ديدگاهي که از شاخه هاي بين رشته اي محسوب ميشود و به مرور، منتج به ايجاد گرايشي نوين در زبان شناسي و نقد دراماتيک شده است. اين شاخه التقاطي از زبان شناسي، با طرح مساله نوبت گيري در گفتمان روزمره و به طور مشخص در گفتمان نمايشي، ديدگاهي علمي را فارغ از در نظر گرفتن نويسنده اثر، براي تحليلهاي سبک شناسانه در اختيار منتقد و پژوهشگر قرار ميدهد. نوبت گيري در گفتمان نمايشي به بررسي برخي مولفه ها در کيفيت تسهيم نوبت ميان شخصيت ها ميپردازد تا از اين طريق، ميزان قدرتمندي هر شخصيت در هر مقطع از نمايشنامه را مورد ارزيابي قرار دهد. هدف از اين پژوهش پاسخ به اين پرسش است که نوبت گيري تا چه ميزان مي تواند پژوهشگر را به درک سبک زبان نمايشي نمايشنامه نويسان ياري رساند. به اين منظور اين نگرش نوين بر نمايشنامه واي بر مغلوب (1349) غلامحسين ساعدي (1346-1314) پياده شده است تا از اين رهگذر، کاربرد اين نظريه در تحليل متن ادبي به طور عملي نشان داده شود. خواهيم ديد که بهره گيري از قواعد نوبت گيري، بيانگر ميزان قدرت شخصيت در هر مقطع از نمايشنامه و در ارتباط با ديگر کاراکترها است.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

كفشهاي مكاشفه احمد عزيزي سرشار از كنايات گونه گون در مضامين و مفاهيم مختلف است. عزيزي توانايي خاصي در تركيب آفريني دارد. وي در تركيب سازي و آميختن آن با بيان و انديشه هاي نو و بديع و امروزي حتي انديشه هاي شاعران پيشين، سربلند و ممتاز است. در كنايه نيز با استفاده از صور خيال و آرايه هاي ادبي ديگر مانند: تشبيه، استعاره، حساميزي، ايهام، تلميح، مقياسهاي شاعرانه و ... مضامين و مفاهيمي بديع و بلاغي آفريده است كه به نظر از ساخته هاي خود اوست. اين ويژگي در بيشتر آثار او هويداست از جمله: يك ليوان شطح داغ (به نثر)، خوابنامه و باغ تناسخ، روستاي فطرت، قوس غزل، غزالستان، ملكوت تكلم و .... اعجاب خوانندگان را از فراواني تركيبات نو و زيبا برمي انگيزد. كنايه كه شيوه اداي معاني به طريق غير مستقيم است، احمد عزيزي با استفاده از صورتهاي گوناگون ديگر خيال؛ زيبايي و بديع بودن آنها را مضاعف كرده است.

 نسخه قابل چاپ

توانمنديهاي زباني و ارتباطي عوامل کسب مهارت «تکلم» در آموزش زبان هستند. با نگاهي به اين مهارت زباني ميتوانيم از سه زاويه آن را واکاوي کنيم: بعد فيزيکي که شامل حرکات اندامهاي مجراي صوتي؛ مانند لب، زبان، حلق، ... و اندامهاي غيرصوتي نظير حرکات بدن، دست، سر، چشم و غيره است؛ بعد مفهومي که دربرگيرنده اهداف گوينده و معناي بافتهاي زباني و غيرزباني است؛ بعد پردازشي که وابسته به کارکرد مغز است. مغز انسان با استفاده از دانش ذخيره شده خود و بررسي نوع، موقعيت و حالت مخاطب و خود متکلم علائمي مناسب را به اندامهاي انتقال پيام ارسال ميکند. مقاله حاضر «تکلم» را مورد تجزيه و تحليل قرار ميدهد تا به نتيجه اي دقيق از ماهيت و تعريف اين مهارت زباني دست يافته و براي تهيه کنندگان مطالب درسي، مبناي اصولي و علمي اين مهارت را ترسيم کند.

 نسخه قابل چاپ

شخصيت گوينده يا راوي و به تبع آن مخاطب در غزل مولانا با تيپ آشناي عاشق و معشوق در غزل کلاسيک تفاوتهاي اساسي دارد و نوآوري در شکل متداول و سنتي غزل به شمار مي آيد. فهم غزل وابسته به شناخت شخصيت راوي شعر و تعيين زاويه ديد و جايگاه سخن اوست که بدون توجه به مفاهيم و اصطلاحات عرفان و تصوف اسلامي ممکن نيست. شناخت چهار شخصيت کليدي از منظر طريقت اسلامي يعني پير، معشوق، سالک و عاشق، خواننده را به افق معنايي کلام شاعر نزديک ميکند. ابهام غزل مولانا گاه ناشي از شخصيت متفاوت و چندگانه راوي، تغيير زاويه ديد او، حضور چند مخاطب در يک غزل واحد، و آميختگي تغزل و تعليم در زبان شاعر است. اين پژوهش ميکوشد با تحليل و شناسايي شخصيتها در هزار غزل کليات شمس شکل و ساختار غزل مولانا را بدست آورد.

 نسخه قابل چاپ

با بررسي علم قافيه بر اساس مطالبي که در کتب بلاغت و نقد شعر، مسطور است به سهولت ميتوان به اهميت قافيه و اثربخشي آن در شعر فارسي پي برد. قافيه با همه مزايايي که دارد گاهي محدوديتهايي در شعر بوجود مي آورد و بعضي از شاعران معني را فداي قافيه ميکنند. در حقيقت اينگونه در مقابل محدوديتها خود را باختن از ضعف شاعري ناشي ميشود و شاعر هنرمند هرگز با قرار گرفتن در چنين تنگناهايي، معاني ناب را فداي لفظ و قافيه نميکند. در اين ميان مولوي بزرگترين شاعري است که چنين تنگناها و محدوديتهائي باعث نميشوند که او معني را فداي لفظ و ضرورت قافيه بکند، بلکه برعکس نبوغ ذاتي ذهن ناخودآگاه وي، با سنت شکنيهاي جسورانه، رستاخيزي در الفاظ قافيه به پا ميکند که هر خواننده يا شنونده اي را به اعجاب واميدارد. هدف نگارنده، در اين مقاله اين است که شمه اي از نوآوريها و هنجارگريزيهاي هنرمندانه مولوي را در جايگاه قافيه در کتاب شريف مثنوي بررسي کند.

 نسخه قابل چاپ

شطحيات صوفيه، از تراث ادبيات عرفاني فارسي است که از قرن سوم با ماجراي بر دار کردن حسين بن منصور حلاج (م.309.ق) و ممنوعيت يافتن چنين سخناني، در معرکه آراي صوفيه قرار گرفت و رد يا پذيرش آن توسط فرق صوفيه، به نحوي نمادين خبر از مباني معرفت شناسي آنها ميداد. شطحيات صوفيه عليرغم کثرت مضامين در دسته هاي موضوعي خاصي قابل تقسيمند که مهمترين آنها دعاوي مختلف و طعن و بي حرمتي به ديني هستند. از منظر سبک و ساختار نيز ميتوان آنها را در الگوهاي چندي جاي داد. نيز به لحاظ فرم زباني و تصاوير. چنين بررسيي شايد بتواند ما را در شناخت بيشتر شطحيات ياري کند.

 نسخه قابل چاپ

ابوسعيد کمال الدين سحابي نجفي استرآبادي، از زمره شاعران مشهور اواخر قرن دهم و اوايل قرن يازدهم ه.ق است که علاوه بر علو مقام ديني، از بزرگان اهل معنا و عرصه عرفان به شمار ميرود. بيشترين شهرت او به خاطر سرودن رباعيات است که حاوي انديشه هاي عرفاني، اخلاقي، فلسفي و ديني است. رباعيات او، بيشتر از جنبه انديشه هاي حاکم بر آنها، مورد توجه است و از ديد زيبايي شناسي و ظرافتهاي فرمي، اهميت چنداني ندارد. در اين نوشتار، به سبک شناسي رباعيات او پرداخته ايم.

 نسخه قابل چاپ

«شاهين تورات» نام صورت منظومي از تورات به زبان فارسي و خط عبري است که شاعر ناشناسي به نام يا نام شعري «شاهين» در سال 728 ھ. (1359م.) آن را در بحر هزج مسدس محذوف و با مطلع زير به نظم کشيده است:
«به نام آنکه عالم را بنا کرد                                    به خود آوارگان را رهنما کرد»
اين کتاب براي اولين بار در سال 1282ھ. (1903م.) توسط شيمعون حاخام، با همان خط عبري، به چاپ رسيد و سرانجام با وجود کميابي نسخه هاي موجود، منوچهر خوبان (مشه فرزند شعبان)، آن را براي استفاده عموم، از خط عبري به خط فارسي برگرداند و در سال 1378ھ. (1999م.) در امريکا به چاپ رساند.
اين اثر شامل اسفار پنجگانه تورات است که به شيوه ديگر منظومه هاي فارسي، با مناجات باري تعالي آغاز ميشود و به خاتمه اي از زبان شاعر و اين بيت پايان ميپذيرد:
«هزاران آفرين از نزد سبحان                                  به روح پاک موسي ابن عمران»
از آنجا که اين اثر در حوزه نظم فارسي و ادبيات اين سرزمين قرار ميگيرد و بررسي و پژوهش در باب آن ميتواند راهگشاي ديگر تحقيقات درباره نظم فارسي در قرن هفتم و هشتم هجري باشد، اين مقاله در نظر دارد تا ضمن معرفي بيشتر اين اثر، به اين پرسش پاسخ دهد که ارزشها و ويژگيهاي سبکي اين اثرکدام است و جايگاه ادبي اين اثر در حوزه ادبيات فارسي کجاست.

 نسخه قابل چاپ