بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

«آثار الوزرا» کتابي است تاريخي به زبان فارسي درشرح احوال و کارهاي مهم وزيران، تاليف سيف الدين حاجي بن نظام عقيلي از نويسندگان و دبيران دربار تيموريان در سده نهم هجري. وي اين کتاب را ميان سالهاي 875 و 892 ه.ق به نام و براي خواجه قوام الدين نظام الملک خوافي نوشته است. متن کتاب شامل دو مقاله است که مقاله اول مشتمل بر دوازده باب و مقاله دوم داراي چهار باب است. سوال مهم درباره مختصات زباني کتاب «آثار الوزرا» اين است که اين اثر تا چه حد ويژگيهاي قرن نهم را داراست؟
آنچه به نظر ميرسد اين است که انشاي کتاب «آثار الوزرا» به دليل اقتباس مولف آن از کتابهاي گوناگون، داراي سبکهاي مختلف است. گاه سادگي و آراستگي و بلاغت شگفت انگيز ابوالفضل بيهقي و استادش بونصر مشکان را به ياد مي آورد و گاه سجعها و موازنه ها و صناعتهاي لفظي جامع التواريخ را از نظر ميگذراند. گاه نيز انشاي آن به سبک رايج و معمول روزگار نويسنده نزديک شده، و سست و ناهموار و ناپخته ميگردد.
درصد کاربرد لغات و ترکيبات عربي نسبت به کتابهايي که درقرن نهم تاليف شده اند بيشتر است و لغات مغولي و ترکي بندرت ديده ميشوند. جملات بصورت کوتاه بيان شده و گاهي مواردي از اطناب در متن کتاب مشاهده ميشود. در اين مقاله سعي شده با تجزيه و تحليل متن کتاب و با بهره جستن از پيشينه تحقيق به بررسي سطح زباني (آوايي، لغوي، نحوي) گزيده اي ازبابهاي کتاب (جمعا يکصد و شش صفحه) از کتاب «آثار الوزرا» پرداخته شود.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله سعي شده است در مورد معني مجازي عبارت «از بن دندان» و مشتقات آن در متون نظم، بحث و بررسي شود. ابتدا سعي شده است معني کنايي عبارت مورد نظر در فرهنگهاي لغت و فرهنگهاي کنايات، آورده شود. سپس علاوه بر معني مضبوط در فرهنگها (از صميم قلب، از ته دل، با رغبت و ...)، به معني ديگري (به ناچار، به ضرورت، به اجبار و ...) از اين کنايه که در متون گذشته بويژه در سبک خراساني و اوايل سبک عراقي کاربرده داشته، و از ديد اغلب فرهنگ نويسان غافل مانده است، اشاره شود. در پايان تلاش شده است که محدوده تقريبي بروز معني جديد (از صميم قلب و ...) و حذف معني قديم (به اجبار و...) يا غلبه معني جديد بر معني قديم مشخص شود.

 نسخه قابل چاپ

مطابق نگرش بينامتني، همواره بين متون مختلف موجود در ژانرهاي ادبي يک فرهنگ، پيوندي آشکار يا پنهان وجود دارد؛ اما طريقه مولفان در نمايش اين تاثر، همواره يکسان نيست و غالبا نويسنده يا شاعر متاخر خود را در پهنه رقابتي مي بيند که نياز به تحدي و تلاش براي ابداع است. در سنت تاريخ نگاري ادب کلاسيک از تاريخ بيهقي گرفته تا نگارش دره نادره، اين تاثير و تاثر کاملا مشهود است. رابطه تاريخ جهانگشاي جويني - که بايد آن را اوج تاريخ نويسي فني فارسي دانست؛ زيرا جامع سبک بيهقي و نصرالله منشي است - با تاريخ وصاف الحضره شيرازي از آنگونه است. بررسي و مقايسه اين دو متن تاريخي - ادبي مبين توجه همگون نويسندگان متون آن دوران به جريانهاي ادبي روزگار است و پيوند همزماني و در زماني متون ادبي را واگويي ميکند. اين جستار به شيوه اي توصيفي - تحليلي مبتني بر شگرد تحليل بينامتني مورد نظر«هرولد بلوم»؛ يعني اضطراب تاثير (Anxiety of influence)، ضرورت واکاوي و مقايسه متوني از اينگونه را براي شناسايي جريانهاي غالب روزگار ضروري ميداند و معتقد است، نگارش متون تاريخي دوران ايلخانان، متاثر از جريان رقابتي و سير تصنعي نثرنويسي آن دوره، تلاش براي رهايي از اضطراب ناشي از برجستگي نويسنده همعصر يا ماقبل خويش است؛ چنانکه نويسنده تاريخ وصاف با وجود اقرار به استادي جويني، با هراس از سيطره نثر جهانگشا ميکوشد، با خلاقيت در بهره گيري از صنايع ادبي، خود را مبدع و صاحب سبک نشان دهد.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله در پي پاسخ به اين پرسش هستيم که: بازتاب «گياهان و جانوران»، در ديوان اشعار فرخي سيستاني، يکي از شاعران معروف طبيعتگراي سبک خراساني، چگونه است؟ و از تحليل آماري اين موضوع بر اساس نرم افزار آماري SPSS نسبت به تحليل آماري داده ها و با استفاده از تستهاي آماري همچون Anova چه نتايجي به دست مي آيد؟ پس از آن، در مقايسه اين نتايج با اشعار دو شاعر ديگر سبک خراساني (منوچهري و عنصري)، که به عناصر طبيعت و بويژه گل و گياه و پرندگان و جانوران توجه دارند، چه دستاوردهايي بدست خواهد آمد؟ بدين منظور ابتدا ده مدخل اصلي و زير مجموعه هاي آنها بر اساس عناصر مهم طبيعت تعيين گرديد و اطلاعات کليه اشعاري که داراي حداقل يکي از اين عناصر زيست محيطي بودند، در بانک اطلاعاتي وارد و سپس گزارشها و نتايج به دست آمده، تحليل آماري گرديد. نتايج اين بررسي نشان ميدهد که در عمده ابيات هر سه شاعر، حداقل يکي از عناصر طبيعت وجود دارد. بيشترين عناصر زيست محيطي در شعر عنصري و منوچهري مربوط به مدخل مدنيات و سپس گلها و گياهان بوده ولي در شعر فرخي بيشترين توجه به پرندگان و جانوران، بويژه جانوران، شده است و سپس مدنيات در مرحله دوم قرار دارد. اين امر نشاندهنده آشنايي و انس کامل هر سه شاعر با فرهنگ و مظاهر فرهنگي و مدني و نيز طبيعت پيرامون است. توجه ويژه اين شاعران به گل و اجزاي آنها و نيز پرندگان و جانوران و استفاده از گلهاي خاص، بويژه در شعر منوچهري، از نکات قابل توجه است؛ اين موضوع در انواع پرندگان نيز وجود دارد؛ البته در بيشترين و کمترين کاربردها و توجه هر شاعر به نوع خاصي از گلها و نباتات و يا پرندگان، نوع کاربرد و بسامد آنها، تفاوتهايي وجود دارد که در متن مقاله بدانها اشاره و سپس تحليل شده است.

 نسخه قابل چاپ

اين نوشتار بر آنست که سبک هنري و سبک خاص نفثه المصدور را معرفي کند. اهميت کتاب بعنوان يکي از شاهکارهاي بديع نثر فني و منشيانه قرن هفتم، علاوه بر جنبه تاريخي، بلحاظ ساختار و ويژگيهاي بديع آن است.
با وجود وجوه مشترک در نثر فني و مصنوع، توجه و اصرار و ولع نويسنده در آراستن سخن به بديع لفظي و برجستگي خاص «لفظ» با مراعات سجع، موازنه و قرينه سازي و نيز تزيين و تلميح کلام به آوردن احاديث، امثال، اشعار عربي و فارسي و جملات معترضه موجب گرديده نثر وي در مقايسه با آثار برجسته معاصرانش از جمله «مرزبان نامه» و «تاريخ جهانگشا» علاوه بر دارا بودن سبک دوره، صاحب سبک فردي نيز باشد.
در اين مختصر، صنايع ادبي پرکاربرد در نفثه المصدور با مختصر نمونه هايي از «مرزبان نامه» و «تاريخ جهانگشا» که عوامل سازنده آن مبتني بر تکرار «واج» است، مورد بررسي قرار گرفته است. تمام آرايه هاي لفظي، انواع جناس، سجع، تکرار، قلب، اشتقاق، شبه اشتقاق بر مبناي تکرار واجهاست که نويسنده با رعايت قواعد و قوانين کتب بلاغي، تنها به قصد زيور و زينت کلام بکار نگرفته بلکه با ايجاد موسيقي و طنين کلام به القاي بهتر معني پرداخته و با ابزار کلام تابلوهايي از درد و رنج غارت مغولان ترسيم کرده، عواطف خود را به مخدوم خويش بيان داشته است.
«زيدري نسوي» با چيرگي خاص بر زبان، هنرمندانه و با بسامد بالا از شگرد تکرار که موجب نزديک شدن نثر وي به زبان شعر گرديده، بهره جسته و ارتباطي هنري بين لفظ و معنا ايجاد کرده و با موسيقي الفاظ فضاي القايي و ويژگي شاعرانگي اثرش را تقويت کرده است.

 نسخه قابل چاپ

خداوند يکي از مضامين و موضوعات اصلي شعر کودک و نوجوان در کشور ماست. از آنجا که مخاطب اين اشعار، امکانات و تجربه هاي ذهني کمتري براي درک مفاهيم انتزاعي دارد بايد با ابزار مختلف اين مفاهيم را براي او عيني و ملموس کرد. بررسي صفات و خطابها و نعمتها و دعاهايي که در شعر کودکان وجود دارد نشان ميدهد که شاعران کودک از طبيعت به عنوان ابزاري براي توصيف خداوند و شناساندن او به کودکان و نوجوان استفاده کرده اند. آسمان با متعلقاتش باران، ابر، ستاره، خورشيد و ماه و مجموعه زمين با کوه و دشت و دريا و گلها و گياهان موجود در آن و مجموعه حيوانات و غالبا حيوانات اهلي بويژه پرندگان و بطور خاص پروانه و بلبل و کبوتر هسته اصلي تصاويري هستند که شاعران کودک خلق کرده اند. در شعر کودک، خدا در جزئي ترين پديده هاي طبيعت حضور دارد و با تمام اجزا و عناصر آن گره خورده است. خدا در شعر کودک با نگاه وحدت وجودي که ميراث عرفان است، نگريسته شده است.

 نسخه قابل چاپ

سبک آذربايجاني يا اراني سبک شاعران حوزه شمال غربي ايران يعني منطقه اران و آذربايجان در قرن ششم است. رئيس اين حوزه ادبي ابوالعلاي گنجوي بود. شاعران معروف آن عبارتند از: مجيرالدين بيلقاني، فلکي شرواني، خاقاني و نظامي. مختصات شعري آنان از نظر بنيان زبان، همان زبان خراساني است اما از نظر فکري و مخصوصا از نظر مختصات ادبي تحول عظيمي را ايجاد کرده است. در اين مقاله به بررسي عناصر سبکي شعر فلکي يکي از بنيانگذاران سبک آذربايجان از جنبه هاي مختلف (زباني، فکري و ادبي) پرداخته شده است.

 نسخه قابل چاپ

سرزمين هند از گذشته هاي دور جايي امن براي زبان فارسي و فارسي زبانان بوده و برخي از آثار ارزشمند فارسي در اين سرزمين تاليف شده است. قاضي حميد الدين ناگوري (متوفي 643 ه.ق) يکي از عرفا و نويسندگان ايراني ساکن اين سرزمين بوده و رسالات ارزشمندي را به زبان فارسي تاليف کرده است، که از جمله ميتوان «رساله عشقيه» را نام برد.
در اين نوشتار نخست به معرفي مختصر نويسنده و رساله عشقيه پرداخته شده و سپس در بررسي سبکي اين رساله، به جنبه هاي دروني و بيروني آن توجه شده است. اين بررسي سه بخش عمده «ويژگيهاي فکري و محتوايي»، «ويژگيهاي زباني» و «ويژگيهاي ادبي» را در بر ميگيرد.

 نسخه قابل چاپ

بررسي سبکي هر اثر ادبي، يکي از ابزارهاي مهم در تعيين شاخصه هاي زباني، ادبي و فکري آن اثر است، که با داده هاي دقيق آماري جايگاه و اهميت نوشته را بيش از پيش روشنتر ميکند. در واقع، تبيين سبک نوشتاري بر اساس داده هاي آماري، نشاندهنده زيرساخت و روساخت هنر صاحب سبک و اثبات کننده ويژگيهاي برجسته نوشته است.
در اين نوشته با نگاهي سبک شناسانه به پنجاه غزل از خواجوي کرماني، غزلهاي انتخابي در سه سطح زباني، ادبي و فکري مورد بررسي قرار گرفته است. در هر سطح، توضيح و تحليلي همراه با شواهدي از غزلها آمده، آنگاه به برجستگيها و نوآوريهاي سبک خواجو در هر سطح اشاره گرديده و نتيجه بدست آمده بيان شده است. در سطح ادبي، کلمات مسجع و آهنگين بسامد بالايي دارد و يکي از بارزترين خصيصه ها است. در محور زباني، بيشتر فعلها در زمان حال بکار برده شده و در سطح فکري، مفاهيم و معاني عاشقانه بر بيشتر غزلها حکمفرماست.
آمارهاي ارائه شده و تحليلهاي مبتني بر آن، يکي از پايه اي ترين بخشهاي پژوهش حاضر و نتايج حاصل از آن، بهترين الگو و زمينه براي آشنايي با ساختار و محتواي غزلهاي مورد بحث است.

 نسخه قابل چاپ

از آنجا که کتاب کليله و دمنه، از کتب اخلاقي و تعليمي در حکمت عملي و شيوه تدبير است، سعي نويسنده بر اين بوده که در قالب قصه ها، حکايتها و تمثيلها به بيان پند و اندرز و گوشزد کردن مسائل اخلاقي و همچنين تشريح افکار و انديشه هاي خود بپردازد. بکارگيري سبک قرن ششم و آوردن شيوه قصه در قصه، باعث شده است که قصه ها و تمثيلهاي کليله و دمنه از کثرت و تنوع کاربرد شخصيت - چه انساني و چه حيواني - برخوردار شود؛ چرا که پايه و اساس هر داستاني را شخصيتهاي آن تشکيل ميدهد که خود عامل يا معمول رخدادها هستند. در اين نوع سبک قصه گويي، کوتاه بودن حکايتها و نبود فرصت کافي براي پرداخت شخصيتها، پرداختن به محتوا در درجه اول و اهميت ندادن به ويژگيهاي ظاهري قصه بوضوح ديده ميشود و ميتوان گفت که اکثر شخصيتها، شخصيتهاي ساخته شده توسط نويسنده هستند.
در اين مقاله، نگارنده کوشيده است سبک قصه گويي و پردازش شخصيتها را در کليله و دمنه - با سنجش آن در معيارهاي سبکي مدرن - مورد بررسي قرار دهد.

 نسخه قابل چاپ

استفاده از تشخيص از شاخصهاي برجسته زبان هنري عرفان است و از جهان بيني و نگرش عرفاي هنرمندي چون مولانا نشات ميگيرد. مولانا معتقد است که تمام مخلوقات و پديده هاي هستي، از نوعي حيات و آگاهي و هوشمندي برخوردارند که نيروي محرکه و هدايت کننده آنها بسوي کمال است. بازتاب اين طرز تلقي همه جا بوضوح در آثارش بخصوص مثنوي و غزليات به عنوان يکي از ويژگيهاي مهم زبان و سبک بيان او قابل تشخيص و درخور مطالعه است.
مقاله حاضر به بررسي تشخيص و انواع ساختارهاي آن در مثنوي مولانا پرداخته است تا اهميت آن را به عنوان يکي از امتيازات بلاغي و سبکي زبان او بازنمايد و با مقايسه ساختارهاي متنوع تشخيص، ميزان استفاده از هر يک را نشان دهد. همچنين با مقايسه تعداد کل اسناد مجازي و تعداد کل پنج شاخص ديگر سبک اين شاعر، يعني تشبيه، تمثيل، اغراق، پارادوکس و حس آميزي، برجستگي اين ساختار که در مقام دوم قرار گرفته است، بيشتر آشکار ميگردد.

 نسخه قابل چاپ

موضوع اصطلاحي است که به علت بديهي بودن آن در بادي امر، تحقيقي روي آن انجام نگرفته و در تحقيقات ادبي بين آن و اصطلاحات همخوشه، تمييز داده نشده و هر کس تحقيقات خود را بر برداشت و تعريفي شخصي که از موضوع دارد بنيان نهاده است. در اين پژوهش، ابتدا با ذکر توضيحات کافي در ابعاد مختلف براي اصطلاح موضوع و روشن کردن حدود و ثغور آن و مسائل پيرامون آن، اين اصطلاح معرفي شده است و از رهگذر اين مباحث ارتباط موضوع با جنبه هاي مختلف ادبي و شيوه هاي شناختن موضوع در متون و ارائه آن، روشن گرديده است. بعد از آن فرق موضوع با اصطلاحات همخوشه خود؛ يعني مضمون، درونمايه، بن مايه، محتوا، واژه و اصطلاح آورده شده و تا آنجايي که مقدور بوده، مرز آنها مشخص گرديده است تا بتوان تحقيقات را بر اساس آن مستند کرد. در پايان نيز اهميت موضوع شناسي و کارکردهايي که موضوع شناسي ميتواند داشته باشد ذکر شده؛ از جمله در سبک شناسي، ادبيات تطبيقي، در نوشتن فرهنگهاي موضوعي، فرهنگهاي لغات و اصطلاحات، معرفي فرهنگ و تمدن و جهانبيني يک قوم، شناختن بن مايه ها.

 نسخه قابل چاپ

استقبال، تتبع، جواب از سنتهاي رايج هنري در سرودن شعر سنتي اسلامي و بويژه در ميان شعراي ايرانيست و آن نوعي سرودن شعرست به تبعيت از سرمشقي پيشين. در کتب بديعي اين موضوع عموما در ذيل بحث از سرقات شعري طرح و از آن بحث شده است. در اين مقاله کوشيده ايم در پاسخ به اين پرسشها که آيا تتبعات و استقبال هاي شاعران داراي ارزش و فوايد سبک شناسي است و اگر چنين است اين ارزشها و فوايد کدامند، استقبالهاي شاعران ايراني را از يک قصيده بسيار معروف سنايي به مطلع: «مسلمانان، مسلمانان، مسلماني، مسلماني / از اين آيين بي دينان، پشيماني، پشيماني» و نيز الگوهاي احتمالي وي را در سرودن اين شعر از آغاز ادب فارسي تا دوره معاصر پي جويي و استخراج کنيم. بررسي شعرهاي تتبعي از طرفي ميتواند به روشني گرايشهاي عمده هنري در ميان شاعران يک عصر و به تبع آن ويژگيهاي اساسي سبک دوره مذکور را نشان دهد و از سوي ديگر پي جويي تاريخي و بررسي نمونه هاي تتبعي در طول ادب فارسي ميتواند زمينه مناسب و مهيايي را براي بررسي تحولات سبکي شعر فارسي فراهم سازد. نتيجه بسيار مهم ديگر اين نوع بررسي روشن ساختن ميزان اهميت و مورد توجه و تتبع بودن يک شاعر و آثارش در تاريخ ادب فارسي است.

 نسخه قابل چاپ

در بررسي سبک بيدل و پژوهش در وابسته هاي عددي شعر وي اين باور شکل ميگيرد که يکي از هنرهايي که در سبک هندي بويژه شعر بيدل جلوه گري ميکند، ترکيبات جديد و استفاده از اعداد در ساخت آن است که عامل تنوع لغات و اصطلاحات در زبان شده است . ساخت اين ترکيبات و ايجاد طرز نو و ساختار شکني بيدل تعيين کننده جايگاه طرز او در بين شاعران سبک هندي است، در اين جستار تلاش شد به ساخت انواع وابسته هاي عددي که شفيعي کدکني در کتاب شاعر آينه ها از آن بعنوان عوامل ابهام زا نام ميبرند، ترکيبات تازه و مضامين جديد غزليات بيدل و تحليل پيوند آنها اشاره شود تا بدين طريق يکي از شگردهاي شعري بيدل نشان داده شود. شايان ذکر است که تمامي شاهد مثالهاي غزليات بيدل دهلوي برگرفته از کتاب کليات بيدل، تصحيح اکبر بهاروند و پرويز عباسي داکاني و است.

 نسخه قابل چاپ

هفت اورنگ جامي يکي از مهمترين آثار کلاسيک ادبيات فارسي است که سرشار از قصه ها و داستانهاي تعليمي و تمثيلي ميباشد. هر چند هدف جامي از سرودن حکايات و قصه ها، بيان پيام و القاي نتيجه تعليمي، اخلاقي و ملموس ساختن مفهوم ذهني و انتزاعي ميباشد. اما از تامل در ساختار هنري و سبک و شگردهاي روايي حکايات و قصه ها نيز نبايد غافل شد. چرا که هر يک از آثار ادبي فارسي، داراي اصالت سبکي ساختاري مخصوص بخود بوده و شناخت و پژوهش بر روي آثار ادبي متناسب با شرايط و مقتضيات هر دوره، يک امر ضروري و لازمه ورود به دنياي گسترده اين آثار و دريچه براي شناخت سراينده ميباشد. در اين مجال سعي بر اين است تا ويژگيها و الگوهاي ساخاري حکايات هفت اورنگ تبيين شده و عناصر روايي چون طرح، ويژگي شخصيتها، تعداد شخصيتها مورد بررسي قرار گيرد تا گامي در جهت شناخت اجزاي سازنده ساختمان حکايات و سبک شناسي آنها برداشته شود.

 نسخه قابل چاپ