فواید شورا و مشاوره
ناگفته پیداست كه شور و مشورت دارای آثار مثبت و نتایج ارزشمند فراوانی است كه با استفاده از رهنمودهای اهل بیت علیهم السلام مضبوط در جوامع روایی، به برخی از آنها اشاره می شود:
1) جلوگیری از استبداد و خودكامگی و غرور بی جا، مشاركت همگان در تصمیم گیری های اجتماعی و امكان مداخله و اظهارنظر آحاد جامعه در سرنوشت خود، راه را بر خودمحوری و تفكر استبدادی می بندد و شخص، به نارسایی فكری خود وقوف پیدا می كند.
2) شناسایی موارد خطا و اشتباه، اصلاح تصمیمات و اشتباهات
بدیهی است وقتی كه برای همگان فرصت مشاركت و دخالت در تصمیمات سرنوشت ساز اجتماعی باشد، در سایه هم فكری و نقد و نظر می توان خطاها و كژی ها را اصلاح و تصحیح كرد.
3) جلب مشاركت مردم و دخالت دادن افراد جامعه و نظارت آنان برای اجرای قانون و تدبیر امور، موجب احساس شخصیت، مسؤولیت و تقویت حس كرامت و رشد ابعاد شخصیتی و حضور فعال تر آنان در صحنه های گوناگون اجتماعی خواهد بود.
4) افزایش مصونیت در برابر خطا و اشتباه و اطمینان خاطر مسؤولین امور در اقدامات خود و معذور بودن در صورت تصمیم گیری های اشتباه و عمل طبق آن و مصونیت از حسادت دیگران در صورت پیروز شدن فكر و طرح.
5) رعایت و تأمین منافع و مصالح جمعی
تصمیم گیری بر اساس اخذ و بررسی دیدگاه های عموم، به ویژه افراد آگاه و با اطلاع و اهل فكر سبب می شود تا دخالت هوا و هوس و توجه داشتن به منافع شخصی و حزبی به حداقل برسد... چون فرد مجبور است به آرای دیگران احترام گذارده و تا حدود زیادی پا روی خواسته و فكر شخصی اش بگذارد و مصالح جمعی را مطمح نظر قرار دهد.
6) شناسایی افراد لایق و شایسته و مستعد.
7) كاهش احتمال شكست در اجرا و انجام تصمیمات
شور و مشاوره افراد ذی صلاح موجب تصمیم گیری پخته تر می شود، و در مقام اجرا، تعهد و دلسوزی بیشتری به وجود می آید و احتمال شكست كمتر می شود و در صورت شكست هم جای مذّمت و سرزنش به فرد خاصّی نخواهد بود.
8) رشد عقلانی و شكوفایی استعدادها
تبادل آراء، باروری افكار، اندیشه، قدرت تدبیر، فضای شور و مشورت، تضارب و تبادل آراء و تعاطی افكار، بستر مناسبی است برای بروز ابتكار و خلاقیت و تجلی توان و قابلیت ها و استعدادهای نهفته انسان.
9) پیدایش تفاهم و وحدت و همدلی در مقام اندیشه و عمل، احترام متقابل، انس و الفت و رفع سوء تفاهم ها و سوء برداشت ها از تصمیمات و عملكرد هم.. . و احیای حس تعاون و همدلی و همكاری.
10) جلوگیری از سوء ظن و دفع زمینه های بدگمانی و جلب نظر مردم.
11) مشاركت در عقل دیگران. چنانكه امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمود: «من استبد برایه هلك و من شاور الرّجال شاركها فی عقولها؛ كسی كه در كارها خودرأی باشد به هلاكت می رسد. و هر كه با مردم به مشورت پرداخت خود را در عقل آنان شریك ساخت.»
این فواید و آثار و بركات بی شمار، جامعه اسلامی را بر آن وامیدارد تا در تصمیم گیری های مهم و سرنوشت ساز، از این دستور قرآنی غفلت نورزند. و بر مسؤولان جامعه حتی امام مسلمین فرض است، به تناسب مسؤولیت و وظایفی كه برعهده دارند یا تصدی پستی را قبول می كنند، از میان متخصصان و كارشناسان مسایل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و...، مشاورانی كارآمد و خوش فكر برگزینند و برای طرح و برنامه ریزی و اجراء اداره امور از آنان كمك بگیرند و خود را در همه مسایل و تمام زمینه ها، عقل كل و صاحب نظر و بری از خطا و اشتباه ندانسته و به خود رأیی و خود برتر بینی و استبداد رأی كشیده نشوند.
زیرا هر قدر انسان، دانا و هوشمند باشد در عین حال مصون از خطا و اشتباه نیست. تدبیر در كارها و اداره امور جامعه به شیوه مشورت با خردمندان و صاحبان فكر و اندیشه، جامعه را از مصونیت نسبی برخوردار و احتمال خطا و اشتباه را به حداقل می رساند.
جالب آنكه خداوند حكیم، پیامبر و ائمه علیهم السلام را به مشورت با اصحاب و نزدیكان مكلّف می كند! هرچند آنان برخوردار از علم غیب و دانش لدنی و دارای درجه عصمت كامله بودند تا چه رسد به منصوبین پیشوایان معصوم یا نُوّاب عام و كارگزاران دولت اسلامی كه بی تردید از آرای خبرگان و نظرات مشورتی متخصصان در زمینه های گوناگون، مستغنی نبوده و نخواهند بود.
قلمرو مشورت
علیهذا در اسلام شورا و مشورت وقتی موضوعیت پیدا می كند كه حكم و قانون صریح وجود نداشته باشد. آنجا كه نص صریح خدا و رسول اكرم در بیان حكمی از احكام وجود داشته و قانون و مقرراتی روشن در دست باشد: وظیفه، اجرا و عمل به آن است.
بنابراین اولاً: به استناد آیه:
«و ما كانَ لِمُؤمِن وَ لا مُؤمنَه اِذا قَضَی الله وَ رَسُولُهُ امْراً اَن یكونَ لَهُمُ الْ خِیرَهُ مِنْ اَمْرِهِم وَمَنْ یعْصِ الله وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَللاً مُبیناً»
جای شور و مشورت و اعتبار تصمیم شورا در اموری كه حكم روشن و مشخص آن از جانب خدا و رسول باشد، نیست زیرا مشورت در اصول و احكام و حدود شرعیه ای كه حكمش در كتاب و سنّت معلوم است كار لغو و عبثی است و نوعی اجتهاد در برابر نصّ بوده و تشریع و بدعت می باشد و شور و مشورت در احكام صادره از ناحیه وحی، نامعقول و ناشایست و غیر منطقی است.
ثانیاً: رأی نهایی و تصمیم گیری با نبی اكرم صلی الله علیه و آله است و حال آنكه در حكومت شورایی و جمهوری دموكراتیك، رأی اكثریت منتخبین مردم. و در حقیقت خواست اكثریت جامعه ملاك و مورد عمل است، خواه مشروع و معقول باشد، و یا منطقی و معقول نبوده و مشروعیت الهی نداشته باشد.
ویژگی های مشاورین
از باب «فاسئلوا اهل الذكر» باید با كسانی مشاوره كرد و نقطه نظرات مشورتی آنها را اخذ و بكار بست كه اهلیت و شایستگی لازم را داشته باشند. به همین جهت در لسان دین، برای مشاوران، ویژگی ها و خصوصیاتی ذكر شده كه از جمله آن خصوصیات، عبارت است از:
1. ایمان
2. تقوا
3. عقل
4. علم و تخصص، كه در آن كار یا موضوع باید دارای اطلاعات كافی و تجربه و تخصص باشد.
5. صداقت
6. خیرخواهی
7. واقع نمایی و پرهیز از افراط و تفریط
مضافاً اینكه، در نگرش اسلامی، افرادِ طرفِ مشورت باید:
الف) امین
ب) رازدار
ج) دارای نظرات شفاف و روشن باشند.
قصد پیامبر و ائمه از مشورت كردن
شكی نیست كه عمل به شورا، از اصول مسلم سیره عملی پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و اولیای الهی به شمار می آید. رسول خدا صلی الله علیه و آله و جانشینان آن حضرت با آنكه معصوم بودند و حتی با قطع نظر از وحی و مقام والای الهی از نظر فكر و بینش و منش از مشورت بی نیاز بودند، با مشورت كردن دو نكته را تعقیب می كردند:
1) اهمیت مشورت و شورا را به مسلمانان یاد آوری كنند و این روحیه را در عرصه های مختلف جامعه اسلامی، ایجاد و تقویت نمایند.
2) ضمن آموزش عملی به مسلمانان بیاموزند كه چگونه به این سیره عمل كنند و از ثمرات درخشان آن برخور دار شوند. پس از آن حضرت، این سنت الهی را به نیكی استمرار بخشند و زندگی را براساس مشورت بنیاد نهند.
