مشورت

با چه اشخاصى مشورت كنیم؟
مسلم است كه هر كس نمى تواند طرف مشورت قرار گیرد، زیرا گاه آنها نقاط ضعفى دارند كه مشورت با آنها مایه بدبختى و عقب افتادگى است چنان كه على (ع) در نامه 53 مى فرماید: با سه طایفه مشورت نكن: «لا تدخلن فى مشورتك بخیلا یعدل بك عن الفضل و یعدك الفقر؛ با هیچ بخیلی مشورت مکن، که تو را از فضل و بخشش باز می دارد و از فقر و نیاز می ترساند»، «و لا جبانا یضعفك عن الامور؛ و نه با هیچ ترسویی، که تو را از اقدام در امور سست می سازد»، «و لا حریصا یزین لك الشره بالجور؛ و نه با هیچ حریصی، که به ناروا حرص و آز را در نظرت می آراید».

وظیفه مشاور
همان طور كه در اسلام دستور مؤكد درباره مشورت كردن داده شده به افرادى كه مورد مشورت قرار مى گیرند نیز تأكید شده كه از: هیچگونه خیرخواهى فروگذار نكنند و خیانت در مشورت، یكى از گناهان بزرگ محسوب مى شود، حتى این حكم درباره غیرمسلمانان نیز ثابت است، یعنى اگر انسان، پیشنهاد مشورت را از غیر مسلمانى بپذیرد، حق ندارد در مشورت، نسبت به او خیانت كند و غیر از آنچه تشخیص مى دهد به او اظهار نماید.

در رساله حقوق كه از امام سجاد على بن الحسین (ع) نقل شده مى فرماید:«و حق المستشیر إن علمت له رأیا اشرت علیه و ان لم تعلم ارشدته الى من یعلم و حق المشیر علیك ان لا تتهمه فیما لا یوافقك من رأیه؛ حق كسى كه از تو مشورت مى خواهد این است كه اگر عقیده و نظرى دارى در اختیار او بگذارى و اگر درباره آن كار، چیزى نمى دانى، او را به كسى راهنمایى كنى كه میداند و اما حق كسى كه مشاور تو است این است كه در آنچه با تو موافق نیست او را متهم نسازى» (تفسیر نور الثقلین، جلد 1 ص 405).

مرحله تصمیم نهایى
«فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ» همان اندازه كه به هنگام مشورت باید، نرمش و انعطاف به خرج داد، در موقع اتخاذ تصمیم نهایى باید قاطع بود، بنا براین پس از برگزارى مشاوره و روشن شدن نتیجه مشورت، باید هر گونه تردید و دودلى و آراء پراكنده را كنار زد و با قاطعیت تصمیم گرفت و این همان چیزى است كه در آیه فوق از آن تعبیر به عزم شده است و آن تصمیم قاطع مى باشد. قابل توجه اینكه در جمله بالا مسئله مشاوره بصورت جمع ذكر شده (و شاورهم) ولى تصمیم نهایى تنها به عهده پیامبر (ص) و بصورت مفرد ذكر شده (عزمت).

این اختلاف تعبیر، اشاره به یك نكته مهم مى كند و آن اینكه بررسى و مطالعه جوانب مختلف مسائل اجتماعى، باید بصورت دسته جمعى انجام گیرد، اما هنگامى كه طرحى تصویب شد باید براى اجراى آن، اراده واحدى بكار افتد در غیر این صورت هرج و مرج پدید خواهد آمد، زیرا اگر اجراى یك برنامه به وسیله رهبران متعدد، بدون الهام گرفتن از یك سرپرست صورت گیرد، قطعاً مواجه با اختلاف و شكست خواهد شد و به همین جهت در دنیاى امروز نیز مشورت را بصورت دسته جمعى انجام مى دهند، اما اجراى آن را بدست دولتهایى مى سپارند كه تشكیلات آنها زیر نظر یك نفر اداره مى شود.

موضوع مهم دیگر اینكه جمله فوق، مى گوید: به هنگام تصمیم نهایى باید توكل بر خدا داشته باشید یعنى در عین فراهم نمودن اسباب و وسائل عادى، استمداد از قدرت بى پایان پروردگار را فراموش مكن. البته معناى توكل این نیست كه انسان از وسائل و اسباب پیروزى كه خداوند در جهان ماده در اختیار او گذاشته است، صرفنظر كند، چنان كه در حدیثى از پیغمبر اكرم (ص) نقل شده است كه هنگامى كه یك نفر عرب، پاى شتر خود را نبسته بود و آن را بدون محافظ رها ساخته بود و این كار را نشانه توكل بر خدا مى دانست به او فرمود: «اعقلها و توكل؛ یعنى پایش را ببند و سپس توكل كن»، بلكه منظور این است كه انسان در چهار دیوار عالم ماده، و محدوده قدرت و توانایى خود محاصره نگردد و چشم خود را به حمایت و لطف پروردگار بدوزد.

این توجه مخصوص، آرامش و اطمینان و نیروى فوق العاده روحى و معنوى به انسان مى بخشد كه در مواجهه با مشكلات اثر عظیمى خواهد داشت. «إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِینَ» در پایان آیه بعد دستور مى دهد كه افراد با ایمان باید تنها بر خدا تكیه كنند زیرا خداوند متوكلان را دوست دارد و ضمناً از این آیه استفاده مى شود كه توكل باید حتماً بعد از مشورت و استفاده از همه امكاناتى كه انسان در اختیار دارد قرار گیرد.

شوری مهمترین اصل اجتماعی
همچنین خداوند در سوره شورى، آیه 38 را مهمترین اصل اجتماعی می داند و می فرماید: «وَ الَّذِینَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَمْرُهُمْ شُورى بَیْنَهُمْ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ»؛ و آنها كه دعوت پروردگارشان را اجابت كرده و نماز را برپا داشته و كارهایشان به طریق مشورت در میان آنها صورت مى گیرد، و از آنچه به آنها روزى داده ایم انفاق مى كنند».

این آیه به برخی از اوصاف مؤمنین اشاره كرده، مى فرماید: آنها كه دعوت پروردگارشان را اجابت كرده و فرمانهاى او را از جان و دل پذیرفته اند و نماز را برپا داشته اند و كار آنها به طریق شورى و مشورت در میان آنها صورت مى گیرد (وَ أَمْرُهُمْ شُورى بَیْنَهُمْ)  و از آنچه به آنها روزى داده ایم، در راه خداوند انفاق مى كنند. بعد از نماز مهمترین مسأله اجتماعى همان اصل "شورى" است كه بدون آن همه كارها ناقص است. یك انسان هر قدر از نظر فكرى نیرومند باشد نسبت به مسائل مختلف تنها از یك یا چند بعد مى نگرد، و لذا ابعاد دیگر بر او مجهول مى ماند، اما هنگامى كه مسائل در شورى مطرح گردد و عقلها و تجارب و دیدگاههاى مختلف به كمك هم بشتابند مسائل كاملاً پخته و كم عیب و نقص مى گردد و از لغزش دورتر است. به همین جهت در حدیث پرمعنایى از پیغمبر گرامى اسلام مى خوانیم: «انه ما من رجل یشاور احدا الا هدى الى الرشد؛ احدى در كارهاى خود مشورت نمى كند مگر اینكه به راه راست و مطلوب هدایت مى شود».