مشورت

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در باره اسیران و امور دیگر مربوط به جنگ نیزبارها با اصحاب خود مشورت فرمود. مشاوره شیوه عملی رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ های مختلف بود كه به نمونه های دیگری اشاره می كنیم.

2) در نبرد احزاب یا خندق نیز همین شیوه به كار رفت. و حضرت رسول صلی الله علیه و آله با اصحاب خود، جلسه مشورتی تشكیل داد.

3) در پیكار بنی قریظه، در مورد كیفیت و كمیت جنگ با یهودیان مدینه، مشورت كرد.

4) در پیكار نبی نضیر، در بر خورد با یهودیان مدینه، نیز چنین كرد.

5) در روز حدیبیه نیز در موضوع های مختلفی به مشورت پرداخت.

6) در فتح مكه، هنگامی كه آمدن ابوسفیان به حضرت گزارش شد، مشورت كرد.

7) در غزوه طائف، پس از محاصره آنها، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بااصحاب خود مشاوره كرد و سپس تصمیم گرفت.

8) در غزوه تبوك، در امور مختلف، با اصحاب خود به مشورت پرداخت، «اشیروا علی» فرمود و نظرهای صائب و آرای صحیح و نوین اصحاب را مورد ستایش قرار داد.

9) در جنگ احد در باره اینكه سپاه اسلام در مدینه مستقر شود یا بیرون رود، با اصحاب مشورت كرد و با اینكه خود موافق نبود نظر اصحاب را پذیرفت.

این نمونه ها و ده ها نمونه دیگر، حاكی از مشاوره نبی اكرم صلی الله علیه و آله در امور جنگ بود.

ب) مشاوره در امور غیر نظامی و مسایل غیر جنگی

مورخان ده ها نمونه دیگر از مشورت های نبی اكرم صلی الله علیه و آله در امور غیرنظامی و مصالح غیر جنگی در عرصه های مختلف فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و امور فردی و خانوادگی و غیره نقل كرده اند. این موارد بیانگرآن است كه شورا و مشورت به عنوان یك امر اساسی در مسائل مدیریت و حكومت و فرماندهی منحصر نیست؛  بلكه در همه شئون مربوط به امت راه دارد و ثمرات درخشانی در پی خواهد داشت. برخی از این موارد عبارت است از:

1) پیامبر صلی الله علیه و آله در باره كسانی كه به عایشه تهمت زدند، با اصحاب خود مشورت كرد و نظر آنها را خواست. مورخانی چون ابن اسحاق، واقدی، بخاری، مسلم، احمد بن حنبل، ترمذی، بیهقی و دیگران این جریان را به طور مبسوط آورده اند و ضمن اشاره به امور جلسات مشورتی نبی اكرم صلی الله علیه و آله با اصحاب، تاكید كرده اند كه نبی اكرم صلی الله علیه و آله در این حادثه با حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام و اسامه بن زید به طور ویژه مشورت كرد. مفسران اهل سنت نیز در ذیل آیات 11 تا16سوره نور كه مربوط به «افك»(تهمت عظیم) است، مطالب مبسوطی در باره تهمت به عایشه آورده اند و به مواردی از مشورت نبی اكرم صلی الله علیه و آله با اصحاب و مشورت اصحاب با حضرت اشاره كرده اند كه جای نقد و بررسی دارد و مفسران شیعی به نقادی مطالب مفسران اهل سنت پرداخته اند.

2) پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد اعزام افراد برای تبلیغ و اداره امور یك منطقه و اعطای مسئوولیت به افراد به منظور فرمانداری و استانداری و مدیریت و حكومت بخشی از مناطق تحت اداره خویش با اصحاب مشورت می كرد. اصحاب آن حضرت نیز، با پیروی از این سنت نیكو، نه تنها با رسول اكرم صلی الله علیه و آله در امور مختلف به مشورت می پرداختند، بلكه با همدیگر نیز مشورت می كردند. پژوهشی در باره روش شناسی مشاوره نبی اكرم صلی الله علیه و آله با اصحاب و بالعكس و همین طور مشاوره های مسلمانان در صدر اسلام نیازمند مقاله مستقل و جامعی است.

شورا در روایات

بخشی از احادیثی كه از پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین وارد شده است ذكر می گردد:

حضرت علی علیه السلام: « كسی كه با انسان های دیگر مشورت می كند در عقل های آنان شریك است»

حضرت علی علیه السلام: « انسان همین كه خود را در سطح مشورت قرار داد از استبداد دور شده است»

حضرت علی علیه السلام: «الاستشاره عین الهدایه و قد خاطر من استغنی برأیه؛ مشورت عین هدایت است و كسی كه تنها به فكر خود اكتفا كند خویشتن را به خطر انداخته است»

حضرت علی علیه السلام: «لاظهیر او ثق من المشاوره؛ هیچ پشتیبانی مطمئن تر از مشورت نیست»

امام رضا علیه السلام فرمود: «ان رسول الله صلی الله علیه و آله كان یستشیر اصحابه ثم یعزم علی ما یرید»  نبی اكرم صلی الله علیه و آله در امور مختلف مشورت می كرد و سپس تصمیم می گرفت و عمل می كرد.