شرایط حاکم در دوران غیبت‏

اكنون كه دوران غیبت امام (عج) پیش آمده و بناست احكام حكومتى اسلام باقى بماند و استمرار پیدا كند و هرج و مرج روا نیست، تشكیل حكومت لازم مى‏آید. عقل هم به ما حكم مى‏كند كه تشكیلات لازم است تا اگر به ما هجوم آوردند بتوانیم جلوگیرى كنیم؛ اگر به نوامیس مسلمین تهاجم كردند، دفاع كنیم. شرع مقدس هم دستور داده كه باید همیشه در برابر اشخاصى كه مى‏خواهند به شما تجاوز كنند براى دفاع آماده باشید.

براى جلوگیرى از تعدیات افراد نسبت به یكدیگر هم حكومت و دستگاه قضایى و اجرایى لازم است. چون این امور به خودى خود صورت نمى‏گیرد، باید حكومت تشكیل داد. چون تشكیل حكومت و اداره جامعه بودجه و مالیات مى‏خواهد، شارع مقدس بودجه و انواع مالیاتش را نیز تعیین نموده است؛ مانند خراجات، خمس، زكات و غیره.

اكنون كه شخص معینى از طرف خداى تبارك و تعالى براى احراز امر حكومت در دوره غیبت تعیین نشده است تكلیف چیست؟ آیا باید اسلام را رها كنید؟ دیگر اسلام نمى‏خواهیم؟ اسلام فقط براى دویست سال بود؟ یا اینكه اسلام تكلیف را معین كرده است، ولى تكلیف حكومتى نداریم؟ معناى نداشتن حكومت این است كه تمام حدود و ثغور مسلمین از دست برود؛ و ما با بیحالى دست روى دست بگذاریم كه هر كارى مى‏خواهند بكنند. و ما اگر كارهاى آنها را امضا نكنیم، رد نمى‏كنیم. آیا باید این طور باشد؟ یا اینكه حكومت لازم است؛ و اگر خدا شخص معینى را براى حكومت در دوره غیبت تعیین نكرده است، لكن آن خاصیت حكومتى را كه از صدر اسلام تا زمان حضرت صاحب (عج) موجود بود براى بعد از غیبت هم قرار داده است. این خاصیت كه عبارت از علم به قانون و عدالت باشد در عده بیشمارى از فقهاى عصر ما موجود است.

اگر با هم اجتماع كنند، مى‏توانند حكومت عدل عمومى در عالم تشكیل دهند.

ولایت فقیه‏

اگر فرد لایقى كه داراى این دو خصلت باشد به پا خاست و تشكیل حكومت داد، همان ولایتى را كه حضرت رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) در امر اداره جامعه داشت دارا مى‏باشد؛ و بر همه مردم لازم است كه از او اطاعت كنند.

این توهم كه اختیارات حكومتى رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) بیشتر از حضرت امیر (علیه السلام) بود، یا اختیارات حكومتى حضرت امیر (علیه السلام) بیش از فقیه است، باطل و غلط است. البته فضایل حضرت رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) بیش از همه عالم است؛ و بعد از ایشان فضایل حضرت امیر (علیه السلام) از همه بیشتر است؛ لكن زیادى فضایل معنوى اختیارات حكومتى را افزایش نمى‏دهد. همان اختیارات و ولایتى كه حضرت رسول و دیگر ائمه، صلوات اللَّه علیهم، در تدارك و بسیج سپاه، تعیین ولات و استانداران، گرفتن مالیات و صرف آن در مصالح مسلمانان داشتند، خداوند همان اختیارات را براى حكومت فعلى قرار داده است؛ منتها شخص معینى نیست، روى عنوانِ عالم عادل است.

بخش اعتقادات شیعه تبیان

منبع  :

امام خمینی ، ولایت فقیه ، ص 39- 40

ولایت فقیه به استناد روایات

جانشینان رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) فقهاى عادلند . از روایاتى كه در دلالتش اشكال نیست این روایت است:

قال امیر المۆمنین(علیه السلام) قال رَسول اللَّه (ص): اللّهُمَّ ارْحَمْ خُلَفائى (ثلاثَ مرّاتٍ) قیل: یا رسول اللَّهِ، و مَن خلفاۆك؟ قالَ: الّذینَ یَأتُونَ مِنْ بَعْدى، یَروُونَ حَدِیثى وَ سُنّتی فَیُعلِّمُونَها الْنّاسَ مِنْ بَعْدی‏(1).

امیر المۆمنین(علیه السلام) مى‏فرماید كه رسول اللَّه(صلی الله علیه و آله) فرمود: خدایا، جانشینان مرا رحمت كن. و این سخن را سه بار تكرار فرمود. پرسیده شد كه اى پیغمبر خدا، جانشینانت چه كسانى هستند. فرمود: كسانى كه بعد از من مى‏آیند، حدیث و سنت مرا نقل مى‏كنند، و آن را پس از من به مردم مى‏آموزند.

حدیثْ آنهایى را شامل مى‏شود كه علوم اسلام را گسترش مى‏دهند، و احكام اسلام را بیان مى‏كنند، و مردم را براى اسلام تربیت و آماده مى‏سازند تا به دیگران تعلیم بدهند.

همان طور كه رسول اكرم (ص) و ائمه(علیهم السلام) احكام اسلام را نشر و بسط مى‏دادند؛ حوزه درس داشتند؛ و چندین هزار نفر در مكتب آنان استفاده علمى مى‏كردند؛ و وظیفه داشتند به مردم یاد بدهند. معناى یعلّمونها الناس همین است كه علوم اسلام را بین مردم بسط و نشر بدهند و احكام اسلام را به مردم برسانند. اگر گفتیم كه اسلام براى همه مردم دنیاست، این امر جزء واضحات عقول است كه مسلمانان، مخصوصاً علماى اسلام، موظفند اسلام و احكام آن را گسترش بدهند و به مردم دنیا معرفى نمایند.

در صورتى كه قائل شویم جمله یعلّمونها الناس در ذیل حدیث نبوده است، باید دید فرموده پیغمبر اكرم (ص): اللّهم ارحم خلفائی ... الّذین یاتون من بعدى یروون حدیثى و سُنتى، چه معنایى دارد. در این صورت، روایت باز راویان حدیثى را كه فقیه نباشند شامل نمى‏شود. زیرا سنن الهى كه عبارت از تمام احكام است، از باب اینكه به پیغمبر اكرم(ص) وارد شده سنن رسول اللَّه (ص) نامیده مى‏شود. پس، كسى كه مى‏خواهد سنن رسول اكرم (ص) را نشر دهد باید تمام احكام الهى را بداند، صحیح را از سقیم تشخیص دهد، اطلاق و تقیید(2) عام و خاص‏(3)، و جمعهاى عقلایى‏(4)، را ملتفت باشد، روایاتى را كه در هنگام تقیه وارد شده از غیر آن تمیز بدهد، و موازینى را كه براى آن تعیین كرده‏اند بداند. محدثینى كه به مرتبه اجتهاد نرسیده‏اند و فقط نقل حدیث مى‏كنند این امور را نمى‏دانند، و سنت واقعى رسول اللَّه (ص) را نمى‏توانند تشخیص دهند. و این از نظر رسول اللَّه (ص) بى‏ارزش است. مسلم است كه آن حضرت نمى‏خواسته‏اند فقط قال رسول اللَّه (ص) و عن رسول اللَّه (ص)- گرچه دروغ باشد و از آن حضرت نباشد- در بین مردم رواج پیدا كند. بلكه منظورشان این بوده كه سنت واقعى نشر شود، و احكام حقیقى اسلام بین مردم گسترش یابد. روایت مَنْ حَفِظَ عَلى امّتى أَرْبَعینَ حَدیثاً، حَشَرَهُ اللَّهُ فَقیهاً(5)

و دیگر روایاتى كه در تمجید از نشر احادیث وارد شده، مربوط به محدثینى نیست كه اصلًا نمى‏فهمند حدیث یعنى چه، اینها راجع به اشخاصى است كه بتوانند حدیث رسول اكرم(ص) را مطابق حكم واقعى اسلام تشخیص دهند. و این ممكن نیست مگر مجتهد و فقیه باشند، كه تمام جوانب و قضایاى احكام را بسنجند، و روى موازینى كه در دست دارند، و نیز موازینى كه اسلام و ائمه(علیهم السلام) معین كرده‏اند، احكام واقعى اسلام را به دست آورند. اینان خلیفه رسول اللَّه (ص) هستند، كه احكام الهى را گسترش مى‏دهند و علوم اسلامى را به مردم تعلیم مى‏كنند، و حضرت در حق آنان دعا كرده است: اللّهم ارحم خلفائى.

بنا بر این، جاى تردید نیست كه روایت اللّهم ارحم خلفائى شامل راویان حدیثى كه حكم كاتب را دارند نمى‏شود؛ و یك كاتب و نویسنده نمى‏تواند خلیفه رسول اكرم (ص) باشد.

منظور از خلفا فقهاى اسلامند. نشر و بسط احكام و تعلیم و تربیت مردم با فقهایى است كه عادلند؛ زیرا اگر عادل نباشند، مثل قضاتى هستند كه روایت بر ضد اسلام جعل كردند؛ مانند سمرة بن جندب(‏6) كه بر ضد حضرت امیر المۆمنین (ع) روایت جعل كرد. و اگر فقیه نباشند، نمى‏توانند بفهمند كه فقه چیست و حكم اسلام كدام. و ممكن است هزاران روایت را نشر بدهند كه از عمال ظلمه و آخوندهاى دربارى در تعریف سلاطین جعل شده است. به طورى كه ملاحظه مى‏كنید، با دو روایت ضعیف چه بساطى راه انداخته‏اند(7)، و آن را در مقابل قرآن قرار داده‏اند- قرآنى كه جدیت دارد بر ضد سلاطین قیام كنید و موسى را به قیام علیه سلاطین وامى‏دارد.(8) اعراف / 103 به بعد یونس/75- 85. طه/ 24 و 43. مومنون/ 45 - 47 نازعات / 17.(9). تنبلها اینها را كنار گذاشته، آن دو روایت ضعیف را، كه شاید وعاظ السلاطین جعل كرده‏اند، در دست گرفته و مستند قرار داده‏اند كه باید با سلاطین ساخت و دربارى شد! اگر اینها اهل روایت و دین‏شناس بودند، به روایات بسیارى كه بر ضد ظلمه است عمل مى‏كردند. و اگر اهل روایت هم هستند، باز عدالت ندارند. چون عادل و از معاصى به دور نیستند، از قرآن و آن همه روایت چشم مى‏پوشند و به دو روایت ضعیف مى‏چسبند! شكم آنهاست كه آنها را متوسل به این دو روایت ضعیف كرده، نه علم! این شكم و حب جاه است كه انسان را دربارى مى‏كند، نه روایت.

در هر صورت، گسترش دادن علوم اسلام و نشر احكام با فقهاى عادل است تا احكام واقعى را از غیر واقعى، و روایاتى كه ائمه (ع) از روى تقیه صادر كرده‏اند، تمیز بدهند.

چون مى‏دانیم كه ائمه ما گاهى در شرایطى بودند كه نمى‏توانستند حكم واقع را بگویند؛ و گرفتار حكام ستمگر و جائر بودند، و در حال شدت تقیه و خوف به سر مى‏بردند (البته خوف از براى مذهب داشتند نه براى خودشان.) كه اگر در بعضى موارد تقیه نمى‏شد، حكام ستمگر ریشه مذهب را قطع مى‏كردند.

و اما دلالت حدیث شریف بر ولایت فقیه نباید جاى تردید باشد، زیرا خلافت همان جانشینى در تمام شئون نبوت است؛ و جمله اللّهم ارحم خلفائى دست كم از جمله علىّ خلیفتى ندارد. و معنى خلافت در آن غیر معنى خلافت در دوم نیست. و جمله الذین یأتون من بعدی و یروون حدیثی معرفى خلفاست، نه معنى خلافت؛ زیرا معنى خلافت در صدر اسلام امر مجهولى نبود كه محتاج بیان باشد و سائل نیز معنى خلافت را نپرسید، بلكه اشخاص را خواست معرفى فرماید. و ایشان با این وصف معرفى فرمودند. جاى تعجب است كه هیچ كس از جمله علیّ خلیفتی یا الأئمة خلفائی؛ مسأله گویى نفهمیده، و استدلال براى خلافت و حكومت ائمه به آن شده است، لكن در جمله خلفایى كه رسیده‏اند توقف نموده‏اند. و این نیست مگر به واسطه آنكه گمان كرده‏اند خلافت رسول اللَّه محدود به حد خاصى است، یا مخصوص به اشخاص خاصى، و چون ائمه، علیهم السلام، هر یك خلیفه هستند، نمى‏شود پس از ائمه علما فرمانروا و حاكم و خلیفه باشند؛ و باید اسلام بى‏سرپرست و احكام اسلام تعطیل باشد! و حدود و ثغور اسلام دستخوش اعداى دین باشد! و آن همه كجروى رایج شود كه اسلام از آن برى است.

پی نوشت :

1 - صاحب وسائل الشیعه این حدیث را در كتاب قضا ابواب صفات قاضى، باب 8، حدیث 50، و نیز باب 11، حدیث 7 به طور ارسال آورده است، و از معانى الاخبار و مجالس به دو سند كه در بعض رجال با هم مشترك‏اند نقل مى‏كند، و در عیون به سه سند مختلف كه در تمام رجال غیر یكدیگرند و در سه مكان دور از هم به سر مى‏برده‏اند (مرو و نیشابور و بلخ) نقل شده است. (مولف).

2- مطلق در اصطلاح علم و اصول لفظى است كه نسبت به افراد معنایى خود شایع و فراگیر بوده و بر هر كدام از آنها قابلیت انطباق داشته باشد: مانند كلمه مرد كه بر هر مذكر قابل اطلاق است. و مقید لفظى را گویند كه مطلق نباشد؛ مانند مرد دانشمند.

3- عام در اصطلاح علم اصول لفظى را گویند كه همه افرا معناى خود را در بر گیرد. هر لفظ توسط ادات عموم یا موقعیت خاص در كلام مفید این معنا خواهد بود؛ مانند هر دانشمندى را احترام كن. و خاص لفظى است كه فقط بر بعضى از افراد معناى خود دلالت كند؛ چنانكه با اداتى همراه شود كه آن را تخصیص دهند مانند: هر دانشمندى را جز آنكه ناپرهیزكار است احترام كن.

4 - جمع عقلایى شیوه مردمان عاقل و زباندان را گویند كه دو كلام و دلیل در ظاهر متنافى را با هم آشتى دهند و یكى را در مقابل دیگرى از درجه اعتبار ساقط ننمایند، و از این راه مراد گوینده را معلوم سازند. براى مثال دو دلیل هر زن و مرد زنا كار را صد تازیانه بزنید و زنا كار محصن را سنگسار كنید در نظر نخست متنافى است، اما عقلاء اول را عام و دوم را خاص مى‏گیرند، و حكم عام را در مورد خاص سرایت نمى‏دهند. و به عبارت دیگر، خاص را از دایره شمول عام خارج ساخته و به هر دو دلیل عمل مى‏كنند.

5 - این مضمون با الفاظ مختلف در منابع شیعه و اهل سنت آمده است. براى نمونه خصال، ج 2، باب الاربعین حدیثهاى 15 - 19؛ اختصاص، ص 2؛ بحارالانوار، ج 2، ص 153 - 157.

6 - ابو عبدالرحمن سمره بن جندب بن ملال بن جریج (58 هجرى قمرى) از پیامبر بسیار روایت كرده است. بعد از مرگ زیاد چندى در بصره جانشین وى بود تا آنكه معاویه وى را معزول ساخت. طبرى مى‏نویسد كه سمره در ایامى كه والى بصره بود فرمان قتل هشت هزار تن را صادر كرد. چون به كوفه آمد زیاد از او پرسید: نمى‏ترسى كه فرد بیگناهى را كشته باشى؟ گفت: اگر فزون بر این هم مى‏كشتم نمى‏ترسیدم. به قتل از ابن ابى الحدید، در شرح نهج البلاغه - (ج 4، ص 73) معاویه در ازاى صد هزار درهم به او پیشنهاد كرد تا روایت كند آیه من الناس من یعجبك قوله فى الحیاه الدنیا، (بقره / 204) در شأن على بن ابیطالب نازل گردیده است و آیه و من الناس من یشرى نفسه ابتغاى مرضات الدنیا. (بقره / 207) در شأن ابن ملجم فرو فرستاده شده و سمره به چهار برابر آن مقدار پذیرفت كه آن روایت را جعل كند.

7- در بین روایات ندرتا اخبارى دیده مى‏شود كه اطاعت پادشاه و سلاطین را لازم شمرده است. این روایات دستاویز گروهى براى توجیه سكوت در برابر ستمگران گردیده است، با این كه این روایات از حیث سند ضعیف و از جهت دلالت نیز عموما نارساست. براى تأیید مدعا در اینجا دو نمونه از روشنترین و مهمترین این روایات را مى‏آوریم: عن جماعه عن أبى المفصل، عن بن جعفر بن محمد، عن آبائه (علیه السلام) عن النبى (ص)، قال: السلطان ظل الله فى الارض، یأوى الیه كل مظلوم، فمن عدل كان له و على الرعیه الشكر. و من جار كان علیه الوزر و على الرعیه الصبر حتى یأتیهم الامر ( بحار الانوار ، ج 72، ص 354). (پیامبر (ص) فرمود: پادشاه سایه خدا بر روى زمین است، هر ستمدیده‏اى به او پناه مى‏برد. اگر عدالت ورزد، براى او پاداش نیكوست،و بر مردم است كه وى را شكر گذارند. و اگر ستم كند، گناه آ بر اوست، و بر مردم است كه شكیبایى نشان دهند تا آنكه امر خدا در رسد.)

محمد بن على بن بشاره، عن على بن ابراهیم القطان، عن محمد بن عبدالله (ص): طاعه الشیطان واجبه و من ترك طاعه السلطان، فقد ترك طاعه الله عزوجل، و دخل فى تهیه. ان الله عزو جل یقول: و لا تلقوا بأیدكم الى التهلكه. ( منبع پیشین، ص 368) (پیغمبر (ص) فرمود: اطاعت پادشاه واجب است، هر كس اطاعت او را رها كند، فرمان خدا را رها كرده است و در نهى خداوند وارد شده است كه فرموده: با بادست خود خود را به هلاكت نیندازید ام از راویان روایت اول ابى المفضل، ضیعف، و على بن الحسن مجهول، و حسین بن زید غیر ثقه است.) ام از روایان دوم نیز على بن ابراهیم و محمد بن مصعب مجهول و محمد بن عبدالله و احمد بن بكر و حمادبن سلمه و ثابت و انس غیر ثقفه‏اند در مقابل این روایات، در بحارالانوار، (ج 72، ص 335 - 385، ابواب 8 - 84) روایات فراوانى بر خلاف مضمون آن دو روایت وارد شده است.

8 - علاوه بر قرآن مجید، روایات بسیارى در مبارزه با ستمگران و كسانى كه در دین تصرف مى‏كنند وارد شده است

9 - وسائل الشیعه، ج 11، كتاب الجهاد، ابواب 1 و 5 و 26، 46، 47؛ كتاب الامر بالمعروف و النهى عن المنكر، ابواب الامر و النهى و ما یناسبها، ابواب 1 و 3 و 8.

بخش اعتقادات شیعه تبیان

منبع:

امام خمینی ، ولایت فقیه ، ص 48- 54

هدف بعثتها و وظایف انبیا

به حكم عقل و ضرورت ادیان، هدف بعثت و كار انبیا (ع) تنها مسأله گویى و بیان احكام نیست. این طور نیست كه مثلًا مسائل و احكام از طریق وحى به رسول اكرم (ص) رسیده باشد، و آن حضرت و حضرت امیر المۆمنین و سایر ائمه (ع) مسأله‏گوهایى باشند كه خداوند آنان را تعیین فرموده تا مسائل و احكام را بدون خیانت براى مردم نقل كنند؛ و آنان نیز این امانت را به فقها واگذار كرده باشند تا مسائلى را كه از انبیا گرفته‏اند بدون خیانت به مردم برسانند، و معناى الفقهاء امناء الرسل این باشد كه فقها در مسأله گفتن امین باشند.

در حقیقت، مهمترین وظیفه انبیا (ع) برقرار كردن یك نظام عادلانه اجتماعى از طریق اجراى قوانین و احكام است، كه البته با بیان احكام و نشر تعالیم و عقاید الهى ملازمه دارد. چنانكه این معنا از آیه شریفه به وضوح پیدا است: لَقَدْ ارْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیّناتِ وَ انْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْمیزانَ لِیَقُومَ النّاسُ بِالْقِسْطِ(1)

هدف بعثتها به طور كلى این است كه مردمان بر اساس روابط اجتماعى عادلانه نظم و ترتیب پیدا كرده، قد آدمیت راست گردانند. و این با تشكیل حكومت و اجراى احكام امكانپذیر است. خواه نبى خود موفق به تشكیل حكومت شود، مانند رسول اكرم (ص)، و خواه پیروانش پس از وى توفیق به تشكیل حكومت و برقرارى نظام عادلانه اجتماعى را پیدا كنند. خداوند متعال كه در باب خمس مى‏فرماید: وَ اعْلَموُا أنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ‏ءٍ فَأَنّ للَّهِ خُمُسَهُ و لِلرّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبى ....( 2) یا درباره زكات مى‏فرماید: خُذْ مِنْ امْوالِهِمْ صَدَقَةً(3)... یا درباره خراجات دستوراتى صادر مى‏فرماید، در حقیقت رسول اكرم (ص) را نه براى فقط بیان این احكام براى مردم، بلكه براى اجراى آنها موظف مى‏كند. همان طور كه باید اینها را میان مردم نشر دهد، مأمور است كه اجرا كند. مالیاتهایى نظیر خمس و زكات و خراج را بگیرد و صرف مصالح مسلمین كند؛ عدالت را بین ملتها و افراد مردم گسترش دهد، اجراى حدود و حفظ مرز و استقلال كشور كند، و نگذارد كسى مالیات دولت اسلامى را حیف و میل نماید.

اینكه خداوند رسول اكرم (ص) را رئیس قرار داده و اطاعتش را واجب شمرده است: أطیعوُا اللَّهَ وَ أطیعوُا الرّسُولَ وَ أُولی الأَمْرِ مِنْكُمْ (4)

مراد این نبوده كه اگر پیغمبر اكرم (ص) مسأله گفت، قبول كنیم و عمل نماییم. عمل كردن به احكام، اطاعت خداست. همه كارهاى عبادى و غیر عبادى كه مربوط به احكام است اطاعت خدا مى‏باشد. متابعت از رسول اكرم (ص) عمل كردن به احكام نیست، مطلب دیگرى است. البته اطاعت رسول اكرم (ص) به یك معنا اطاعت خداست، چون خدا دستور داده از پیغمبرش اطاعت كنیم.

اگر رسول اكرم (ص)، كه رئیس و رهبر جامعه اسلامى است، امر كند و بگوید همه باید با سپاه اسامه‏(5) به جنگ بروند، كسى حق تخلف ندارد(6). این امر خدا نیست، بلكه امر رسول است. خداوند حكومت و فرماندهى را به آن حضرت واگذار كرده است، و حضرت هم بنا بر مصالح به تدارك و بسیج سپاه مى‏پردازد؛ والى و حاكم و قاضى تعیین مى‏كند، یا بركنار مى‏سازد. فقها در اجراى قوانین و فرماندهى سپاه و اداره جامعه و دفاع از كشور و دادرسى و قضاوت مورد اعتماد پیامبرند.

بنا بر این، الفقهاء امناء الرسل یعنى كلیه امورى كه به عهده پیغمبران است، فقهاى عادل موظف و مأمور انجام آنند. گرچه عدالت اعم از امانت است و ممكن است كسى در امور مالى امین باشد اما در عین حال عادل نباشد، لكن مراد از امناء الرسل كسانى هستند كه از هیچ حكمى تخلف نكنند، و پاك و منزه باشند، چنانكه در ذیل حدیث مى‏فرماید:

ما لم یدخلوا فی الدنیا. یعنى تا هنگامى كه به منجلاب دنیاطلبى درنیامده‏اند. پس اگر فقیهى در فكر جمع‏آورى مال دنیا باشد، عادل نیست، و نمى‏تواند امین رسول اكرم (ص) و مجرى احكام اسلام باشد. فقط فقهاى عادلند كه احكام اسلام را اجرا كرده نظامات آن را مستقر مى‏گردانند، حدود و قصاص را جارى مى‏نمایند، حدود و تمامیت ارضى وطن مسلمانان را پاسدارى مى‏كنند. خلاصه، اجراى تمام قوانین مربوط به حكومت به عهده فقهاست: از گرفتن خمس و زكات و صدقات و جزیه و خراج، و صرف آن در مصالح مسلمین تا اجراى حدود و قصاص كه باید تحت نظر مستقیم حاكم باشد- و ولىّ مقتول هم بدون نظارت او نمى‏تواند عمل كند حفظ مرزها و نظم شهرها- همه و همه.

همان طور كه پیغمبر اكرم (ص) مأمور اجراى احكام و برقرارى نظامات اسلام بود و خداوند او را رئیس و حاكم مسلمین قرار داده و اطاعتش را واجب شمرده است، فقهاى عادل هم بایستى رئیس و حاكم باشند، و اجراى احكام كنند و نظام اجتماعى اسلام را مستقر گردانند.

پی نوشت :

1 - به درستى كه پیامبران خود را با نشانه‏هاى روشن فرستادیم و با آنها كتاب و میزان نازل كردیم تا مردم عدالت را به پا ندارند. (حدید / 25).

2 - پس بدانید از هر چه آنچه غنیمت بردید، یك پنجم آن براى خدا و پیامبر و نزدیكان وى و یتیمان و بینوایان و در راه ماندگان است. (انفال / 41).

3- از اموالشان صدقه بگیر. (توبه / 105).

4 - خدا را اطاعت كنید و پیامبر و كسانى را از بین خودتان كه ولى امر هستند اطاعت كیند. (نساء / 59).

5 - اسامه بن زیدبن حارثه (- 54 هجرى قمرى) در اسلام به دنیا آمد، پدر و مادرش هر دو از بندگان آزاد شده پیامبر بودند. ایشان در آخرین سال حیات خود (سال دهم هجرى) اسامه را در حالى كه بیش از بیست سال نداشت به فرماندهى سپاهى از مهاجرات و انصار برگزید كه به سوى شام و فلسطین (روم) گسیل شده بودند.

6- اشاره است به سخن پیامبر به سخن پیامبر (ص) در وقت روانه كردن سپاه همراه اسامه كه فرمود: جهزوا جیش اسامه، لعن الله من تخلف عنها (لشكر اسامه را ساز و برگ آماده كنید، خدا لعنت كند كسى را كه با این لشكر همراهى نكند) الملل و النحل، ص 14، مقدمه چهارم.

بخش اعتقادات شیعه تبیان

منبع :

امام خمینی ، ولایت فقیه ، ص 59- 61

حكومت بر اساس قانون‏

چون حكومت اسلام حكومت قانون است، قانون‏شناسان، و از آن بالاتر دین‏شناسان، یعنى فقها، باید متصدى آن باشند. ایشان هستند كه بر تمام امور اجرایى و ادارى و برنامه‏ریزى كشور مراقبت دارند. فقها در اجراى احكام الهى امین هستند. در اخذ مالیات، حفظ مرزها، اجراى حدود امینند. نباید بگذارند قوانین اسلام معطل بماند، یا در اجراى آن كم و زیاد شود. اگر فقیه بخواهد شخص زانى را حد بزند، با همان ترتیب خاص كه معین شده باید بیاورد در میان مردم و صد تازیانه بزند. حق ندارد یك تازیانه اضافه بزند، یا ناسزا بگوید، یك سیلى بزند، یا یك روز او را حبس كند. همچنین اگر به اخذ مالیات پرداخت، باید روى موازین اسلام، یعنى بر وفق قانون اسلام عمل كند. حق ندارد یك شاهى اضافه بگیرد. نباید بگذارد در بیت المال هرج و مرج واقع شود، و یك شاهى ضایع گردد. اگر فقیهى بر خلاف موازین اسلام كارى انجام داد نعوذ باللَّه فسقى مرتكب شد، خود به خود از حكومت منعزل است، زیرا از امانتدارى ساقط شده است.

حاكم در حقیقت قانون است. همه در امان قانونند، در پناه قانون اسلامند. مردم و مسلمانان در دایره مقررات شرعى آزادند، یعنى بعد از آنكه طبق مقررات شرعى عمل كردند، كسى حق ندارد بگوید اینجا بنشین یا آنجا برو. این حرفها در كار نیست. آزادى دارند و حكومت عدل اسلامى چنین است. مثل این حكومتها نیست كه امنیت را از مردم سلب كرده‏اند. هر كس در خانه خود مى‏لرزد كه شاید الان بریزند و كارى انجام دهند.

چنانكه در حكومت معاویه و حكومتهاى مانند آن امنیت را از مردم سلب نموده و مردم امان نداشتند. به تهمت یا صرف احتمال مى‏كشتند، تبعید مى‏كردند، و حبس مى‏كردند- حبسهاى طویل المدت- چون حكومت اسلامى نبود. هرگاه حكومت اسلامى تأسیس شود، همه در سایه قانون با امنیت كامل به سر مى‏برند، و هیچ حاكمى حق ندارد بر خلاف مقررات و قانون شرع مطهر قدمى بردارد.

پس، معناى امین این است كه فقها تمام امورى را كه اسلام مقرر داشته به طور امانت اجرا كنند، نه اینكه تنها مسأله بگویند. مگر امام مسأله‏گو بود و تنها بیان قانون مى‏كرد؟ مگر پیامبران مسأله‏گو بودند تا فقها در مسأله گویى امین آنها باشند؟ البته مسأله گویى و بیان قوانین هم یكى از وظایف فقهى است، لكن اسلام به قانون نظر آلى دارد، یعنى، آن را آلت و وسیله تحقق عدالت در جامعه مى‏داند، وسیله اصلاح اعتقادى و اخلاقى و تهذیب انسان مى‏داند. قانون براى اجرا و برقرار شدن نظم اجتماعى عادلانه به منظور پرورش انسان مهذب است. وظیفه مهم پیغمبران اجراى احكام بوده، و قضیه نظارت و حكومت مطرح بوده است.

روایت حضرت رضا (ع) را خواندم كه لو لم یجعل لهم اماماً قیّماً حافظاً مستودعاً، لدرست الملّة ... به طور قضیه كلى مى‏فرماید: براى مردم امامِ قیّمِ حافظِ امین لازم است. و در این روایت مى‏فرماید: فقها أمناى رسل هستند. از این صغرا و كبرا(1) برمى‏آید كه فقها باید رئیس ملت باشند تا نگذارند اسلام مندرس شود و احكام آن تعطیل شود. چون فقهاى عادل در كشورهاى مسلمان‏نشین حكومت نداشته و ولایتشان برقرار نشده، اسلام مندرس گشته و احكام آن تعطیل شده است. فرمایش حضرت رضا (ع) به تحقق پیوسته است. تجربه صحت آن را بر همه ثابت كرده است.

اكنون اسلام مندرس نشده است؟ اكنون كه در بلاد اسلامى احكام اسلام اجرا نمى‏گردد، حدود جارى نمى‏شود، احكام اسلام حفظ نشده، نظام اسلام از بین رفته، هرج و مرج و عنان گسیختگى متداول شده، اسلام مندرس نیست؟ آیا اسلام همین است كه در كتابها نوشته شود؟ مثلًا در كافى نوشته و كنار گذاشته شود؟ اگر در خارج احكام اجرا نشد، و حدود جارى نگشت، دزد به سزاى خود نرسید، غارتگران و ستمگران و مختلسین به كیفر نرسیدند، و ما فقط قانون را گرفتیم و بوسیدیم و كنار گذاشتیم، قرآن را بوسیدیم و حفظ كردیم، و شبهاى جمعه سوره یاسین خواندیم، اسلام حفظ شده است؟

چون بسیارى از ما فكر نكردیم كه ملت اسلام باید با حكومت اسلامى اداره و منظم شود، كار به اینجا رسید كه نه تنها نظم اسلام در كشورهاى اسلامى برقرار نیست و قوانین ظالمانه و فاسدكننده به جاى قانون اسلام اجرا مى‏شود، بلكه برنامه‏هاى اسلام در ذهن خود آقایان علما هم كهنه شده، به طورى كه وقتى صحبت مى‏شود، مى‏گویند الفقهاء امناء الرسل یعنى در گفتن مسائل امین هستند. آیات قرآن را نشنیده مى‏گیرند، و آن همه روایات را كه دلالت دارد بر اینكه در زمان غیبت علماى اسلام والى هستند تأویل مى‏كنند كه مراد مسأله گویى است. آیا امانتدارى این طور است؟ آیا امین لازم نیست كه نگذارد احكام اسلام تعطیل شود، و تبهكاران بدون كیفر بمانند؟ نگذارد در مالیاتها و درآمدهاى كشور این قدر هرج و مرج و حیف و میل واقع شود و چنین تصرفات ناشایسته بشود؟ بدیهى است كه اینها امین لازم دارد. و وظیفه فقهاست كه امانتدارى كنند. و در این صورت امین و عادل خواهند بود.

پی نوشت:

1 - مراد حضرت امام (س) از صغرا و كبرى به ترتیب، این دو جمله است: فقهاء امناء رسل هستند و براى مردم، امام قیم حافظ امین لازم است یعنى با علم به این كه فقهاء امین پیامبرانند و رهبر مردم هم باید فردى امین باشد نتیجه مى‏گیریم كه سر رشته امور را فقیهان باید بدست گیرند.

بخش اعتقادات شیعه تبیان

منبع :

امام خمینی ، ولایت فقیه ، ص 61 -63   

در رویدادهاى اجتماعى به كه رجوع كنیم‏ ؟

توقیعى‏(1)است كه مورد استدلال واقع شده، و ما كیفیت استدلال را عرض مى‏كنیم: فى كتاب إكْمال الدین و إتْمام النِعْمَةِ (2) عَنْ محمد بن محمد بن عِصام، عن محمد بن یعقوب، عن إسحاقَ بن یعقوب، قال: سألت محمد بنَ عُثْمانَ العُمَری أن یوصل لی كتاباً قد سألتُ فیه عن مسائل اشكلَتْ علىَّ. فورد التوقیعُ بِخط مولانا صاحبِ الزمان (ع): امّا ما سَأَلْتَ عَنْهُ. أَرْشَدَكَ اللَّهُ و ثَبّتَكَ (الى ان قال) وَ أَمّا الْحَوادِثُ الْواقِعَةُ، فَارْجِعُوا فیها الى رُواةِ حَدیثِنا. فَإِنَّهُم حُجّتی عَلَیْكُم، و أَنا حُجَةُ اللَّه. و أَمّا مْحَمَّدُ بنُ عُثمان العُمَری، فَرَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ وَ عَنْ أَبیهِ، فَإِنَّهُ ثِقَتی وَ كِتابُهُ كِتابی. (3)

اسحاق بن یعقوب‏(4) نامه‏اى براى حضرت ولى عصر (عج) مى‏نویسد، و از مشكلاتى كه برایش رخ داده سۆال مى‏كند. و محمد بن عثمان عمرى، نماینده آن حضرت، نامه را مى‏رساند. جواب نامه به خط مبارك صادر مى‏شود كه ... در حوادث و پیشامدها به راویان حدیث ما رجوع كنید، زیرا آنان حجت من بر شمایند، و من حجت خدایم ...

منظور از حوادث واقعه كه در این روایت آمده مسائل و احكام شرعیه نیست. نویسنده نمى‏خواهد بپرسد درباره مسائل تازه‏اى كه براى ما رخ مى‏دهد چه كنیم. چون این موضوع جزء واضحات مذهب شیعه بوده است و روایات متواتره دارد كه در مسائل باید به فقها رجوع كنند (5). در زمان ائمه (ع) هم به فقها رجوع مى‏كردند و از آنان مى‏پرسیدند. كسى كه در زمان حضرت صاحب، سلام اللَّه علیه، باشد و با نواب اربعه (6) روابط داشته باشد و به حضرت نامه بنویسد و جواب دریافت كند، به این موضوع توجه دارد كه در فراگرفتن مسائل به چه اشخاص باید رجوع كرد.

منظور از حوادث واقعه پیشامدهاى اجتماعى و گرفتاریهایى بوده كه براى مردم و مسلمین روى مى‏داده است. و به طور كلى و سربسته سۆال كرده اكنون كه دست ما به شما نمى‏رسد، در پیشامدهاى اجتماعى باید چه كنیم، وظیفه چیست؟ یا حوادثى را ذكر كرده، و پرسیده در این حوادث به چه كسى رجوع كنیم؟ آنچه به نظر مى‏آید این است كه به طور كلى سۆال كرده، و حضرت طبق سۆال او جواب فرموده‏اند كه در حوادث و مشكلات به روات احادیث ما، یعنى فقها، مراجعه كنید. آنها حجت من بر شما مى‏باشند، و من حجت خدا بر شمایم.

حجت خدا یعنى چه؟ شما از كلمه حجة اللَّه چه مى‏فهمید؟ یعنى خبر واحد حجت است (7)؟ و اگر زراره‏(8) روایتى را نقل كرد حجت مى‏باشد؟ حضرت امام زمان نظیر زراره است كه اگر خبرى از رسول اكرم (ص) نقل كرد، باید بپذیریم و عمل كنیم؟

اینكه مى‏گویند ولىّ امر حجت خداست، آیا در مسائل شرعیه حجت است كه براى ما مسأله بگوید؟ اگر رسول اكرم (ص) فرموده بود كه من مى‏روم، و امیر المۆمنین (ع) حجت من بر شماست. شما از این مى‏فهمیدید كه حضرت رفتند، كارها همه تعطیل شد فقط مسأله گویى مانده كه آن هم به حضرت امیر (ع) واگذار شده است؟ یا اینكه حجة اللَّه یعنى همان طور كه حضرت رسول اكرم (ص) حجت است و مرجع تمام مردم، خدا او را تعیین كرده تا در همه كارها به او رجوع كنند، فقها هم مسئول امور و مرجع عام توده‏هاى مردم هستند؟

حجة اللَّه كسى است كه خداوند او را براى انجام امورى قرار داده است، و تمام كارها، افعال و اقوال او حجت بر مسلمین است. اگر كسى تخلف كرد، بر او احتجاج (و اقامه برهان و دعوى) خواهد شد. اگر امر كرد كه كارى انجام دهید، حدود را این طور جارى كنید، غنایم، زكات و صدقات را به چنین مصارفى برسانید و شما تخلف كردید، خداوند در روز قیامت بر شما احتجاج مى‏كند. اگر با وجود حجت براى حل و فصل امور به دستگاه ظلم رجوع كردید، خداوند در روز قیامت بر شما احتجاج خواهد كرد كه من براى شما حجت قرار دادم، چرا به ظلمه و دستگاه قضایى ستمگران مراجعه كردید. خدا به وجود حضرت امیر المۆمنین (ع) بر متخلفین و آنها كه كجروى داشتند احتجاج مى‏كند، بر متصدیان خلافت، بر معاویه، و خلفاى بنى امیه و بنى عباس، و بر كسانى كه طبق خواسته‏هاى آنان عمل مى‏كنند، احتجاج مى‏شود كه چرا زمام مسلمین را غاصبانه به دست گرفتید. شما كه لیاقت نداشتید چرا مقام خلافت و حكومت را غصب كردید.

خداوند حكام جور و هر حكومتى را كه بر خلاف موازین اسلامى رفتار كند بازخواست مى‏كند كه چرا ظلم كردید؟ چرا با اموال مسلمین هوسبازى كردید؟

اگر بگوید با اوضاع روز نمى‏توانستم عدالت كنم، یا اینكه [نمى‏توانستم ]قبه و بارگاه، كاخ و عمارت كذایى نداشته باشم، تاجگذارى كردم كه دولت اینجا را و ترقى خودمان را معرفى كنم، مى‏گویند این [اشاره به حضرت امیر (ع) ]هم حاكم بود؛ حاكم بر مسلمین و سرزمین پهناور اسلامى بود، تو شرف اسلام و مسلمین و بلاد اسلامى را بیشتر مى‏خواستى، یا این مرد؟ مملكت تو بیشتر بود یا او؟ قلمرو حكومت تو جزئى از قلمرو حكومتش بود؛ عراق و مصر و حجاز و ایران همه در قلمرو حكومتش بود؛ در عین حال دار العماره او مسجد بود، و دكة القضاء در گوشه مسجد قرار داشت؛ و سپاه در مسجد آماده مى‏شد، و از مسجد حركت مى‏كرد؛ مردم نمازگزار و معتقد به جنگ مى‏رفتند؛ و دیدید كه چگونه پیشرفت مى‏كردند و چه كارها انجام دادند(9).

امروز فقهاى اسلام حجت بر مردم هستند؛ همان طور كه حضرت رسول (ص) حجت خدا بود، و همه امور به او سپرده شده بود و هر كس تخلف مى‏كرد بر او احتجاج مى‏شد. فقها از طرف امام (ع) حجت بر مردم هستند. همه امور و تمام كارهاى مسلمین به آنان واگذار شده است. در امر حكومت، تمشیت امور مسلمین، اخذ و مصرف عواید عمومى، هر كس تخلف كند، خداوند بر او احتجاج خواهد كرد.

پی نوشت :

1 - توقیع در لغت نشان نهادن بر روى نامه است و نشان و دستخط پادشاه را بر فرمان یا نامه نیز توقیع گویند. نامه‏هاى معصومان (علیه السلام) بخصوص آنهایى كه از ناحیه مقدسه امام زمان (عج) شرف صدور یافته و یكى از نواب اربعه آن را ابلاغ كرده در كتابهاى تاریخ و حدیث به توقیعات مشهور است.

2 - اكمال الدین و اتمام النعمه كه به نام كمال الدین و تمام النعمه شهرت یافته، از آثار شیخ صدوق (- 381 هجرى قمرى) و درباره غیبت امام زمان و مسائل مربوط به آن نگارش در آمده است.

3 - كمال الدین، ج 2، ص 484، باب التوقیعات، حدیث 4.

4 - اسحاق بن یعقوب كلینى خود تصریح كرده است كه از طریق محمد بن عثمان عمرى پاره‏اى مسائل مشكل را بر امام عصر (عج) عرضه كرده و پاسخ گرفته است. در توقیع امام خطاب به او چنین عباراتى آمده: أما ما سألت عنه أرشدك الله و ثبتك من أمر المنكرین لى من أهل بیتنا و بنى عمنا السلام علیكم یا اسحاق بن یعقوب و على من اتبع الهدى این گونه خطایها را از طرف امام دلیل نبالت شأن و جلالت قدر او دانسته‏اند.

5 - صاحب وسائل الشیعه روایات مربوط به رجوع به فقها را در وسائل الشیعه، به خصوص در كتاب القضاء، ابواب صفات القاضى، باب 11) با الفاظ مختلف نقل كرده است.

6 - نواب اربعه عنوان چهارتن نایب ویژه امام زمان (عج) است كه در دوره غیبت صغرى (260 - 329) واسطه بین امام و شیعیان بودند. این چهار تن عبارت‏اند از: 1- ابو عمر عثمان بن سعید بن عمرو العمرى، از اصحاب و معتمدان امام هادى و امام عسگرى (علیه السلام) كه امام عسگرى (علیه السلام) وى را نایب امام غایب (عج) معرفى فرمود. 2- ابو جعفر محمد بن عثمان بن سعید، از اصحاب و نایبان امام عسگرى (علیه السلام) كه امام یازدهم و پدرش عثمان بن سعید وى را از نایبان حضرت شمردند. وى در سال 304 یا 305 هجرى قمرى. وفات كرد و در بغداد در كنار مدفن پدر خود به خاك سپرده شد. 3- ابوالقاسم حسین بن روح نوبختى كه وى را محمد عثمان به عنوان جانشین خود و نایب امام معرفى كرد. 4- ابوالحسن على بن محمد السمرى كه وى را حسین بن روح وكیل امام (علیه السلام) شناساند.

سمرى در نیمه شعبان سال 328 یا 329 وفات یافت. وى آخرین نایب آن حضرت بود.

7 - خبر واحد آن است كه به حد تواتر نرسد، یعنى تعداد ناقلان آن به اندازه‏اى نباشد كه نوعا مفید قطع و یقین است. خبر واحد را در صورتى كه ناقلان آن مورد اعتماد باشند، معتبر گویند و در احكام شرعى مى‏توان به آن استناد كرد. مقصود از حجت خبر واحد این است كه عمل به موجب آن واجب است. و اگر آن را اصلى نباشد، عامل به آن معذور خواهد بود.

8 - عبدریه بن أعین شیبانى كوفى ملقب به زراره (متوفى 150 هجرى) از اصحاب بزرگ امام باقر و امام صادق، علیهاالسلام، وى شیخ اهل حدیث و از فقهاى اصحاب به شمار است. تمام علماى رجال او را توثیق كرده‏اند و از اصحاب اجماع شمرده‏اند و روایاتى از امام صادق (علیه السلام) رسیده است كه حاكى است از آنكه آن حضرت وى را گرامى داشته است. كتابهاى الاستطاعه و الجبر بدو منسوب است.

9- تاریخ طبرى، ج 3، 4؛ الفتوح، ابن اعنم؛ تاریخ فتوحات اسلامى در اروپا، شكیب ارسلان.

بخش اعتقادات شیعه تبیان

منبع :

امام خمینی ، ولایت فقیه ، ص 67 – 71

قرآن اثبات می کند

إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُكُمْ أَنْ تُۆَدُوا الْأَماناتِ الى أَهْلِها وَ اذا حَكَمْتُمْ بَیْنَ النْاسِ انْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ، إنّ اللَّهَ نِعِمّا یَعِظُكُم بِهِ، إنَّ اللَّهَ كانَ سَمیعاً بَصیراً. یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا أَطیعُوا اللَّهَ وَ أَطیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولی الْأَمْرِ مِنْكُمْ، فَإنْ تَنازَعْتُمْ فی شَی‏ءٍ فَرُدُّوهُ الىَ اللَّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُۆمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الآْخِرِ ذلِكَ خَیْرٌ وَ أحْسَنُ تَأْویلً(1)

خداوند امر فرموده كه امانتها را به اهلش (صاحبش) بدهید. و هرگاه بین مردم داورى كردید، به عدالت داورى كنید. خدا چه خوب به آن اندرزتان مى‏دهد و یادآورى‏تان مى‏كند. بى‏شك خدا شنواى بیناست. اى ایمان‏آوردگان، خدا را اطاعت كنید؛ و پیامبران را اطاعت كنید؛ و اولیاى امرتان (متصدیان رهبرى و حكومتتان) را. بنا بر این، اگر در مورد چیزى با یكدیگر كشمكش پیدا كردید، آن را به خدا و پیامبر عرضه بدارید، اگر به خداى یگانه و دوره آخرت ایمان دارید. آن روش بهتر است و خوش عاقبت‏تر.

خداوند امر فرموده كه امانات را به اهلش رد كنید. عده‏اى بر این عقیده‏اند كه منظور از امانتْ مطلق امانت خلقى (یعنى مال مردم) و خالقى (یعنى احكام شرعیه) مى‏باشد.

و مقصود از رد امانت الهى این است كه احكام اسلام را آن طور كه هست اجرا كنند(2) گروه دیگرى معتقدند كه مراد از امانت امامت است‏(3). در روایت هم آمده كه مقصود از این آیه، ما (یعنى ائمه علیهم السلام) هستیم‏(4)، كه خداوند تعالى به ولات امر (رسول اكرم (ص) و ائمه (ع) امر كرده ولایت و امامت را به اهلش رد كنند؛ یعنى رسول اكرم (ص) ولایت را به امیر المۆمنین(ع)، و آن حضرت هم به ولىّ بعد از خود واگذار كند، و همین طور ادامه یابد.

در ذیل آیه مى‏فرماید: وَ اذا حَكَمْتُمْ بَیْنَ النّاسِ انْ تَحْكُمُوا بِالْعَدلِ (وقتى كه حاكم شدید بر پایه عدل حكومت كنید.) خطاب به كسانى است كه زمام امور را در دست داشته حكومت مى‏كنند، نه قضات. قاضى قضاوت مى‏كند، نه حكومت به تمام معناى كلمه.

قاضى فقط از جهتى حاكم است و حكم مى‏كند، چون فقط حكم قضایى صادر مى‏كند، نه حكم اجرایى. چنانكه قضات در طرز حكومتهاى قرون اخیر یكى از سه دسته حكومت‏كننده هستند، نه تمام حكومت كنندگان و دو دسته دیگر، هیأت وزیران (مجریان)، و مجلس (برنامه‏ریزان و قانونگذاران) هستند. اساساً قضاوت یكى از رشته‏هاى حكومت و یكى از كارهاى حكومتى است. پس باید قایل شویم كه آیه شریفه و اذا حكمتم در مسائل حكومتْ ظهور دارد؛ و قاضى و همه حكومت كنندگان را شامل مى‏شود. وقتى بنا شد تمام امور دینى عبارت از امانت الهى باشد و باید این امانت به اهلش رد شود، یكى از آنها هم حكومت است. و به موجب آیه شریفه باید هر امرى از امور حكومت بر موازین عدالت، یعنى بر مبناى قانون اسلام و حكم شرع باشد. قاضى حكم به باطل نكند؛ یعنى بر مبناى قانون نارواى غیر اسلامى حكم صادر نكند؛ و نه آیین دادرسى او، و نه قانونى كه حكم خود را به آن مستند مى‏كند، هیچ یك غیر اسلامى (باطل) نباشد؛ برنامه‏ریزان كه در مجلس برنامه مثلًا مالى كشور را طرح مى‏كنند، بر كشاورزان املاك عمومى خراج به مقدار عادلانه تعیین كنند؛ و طورى نباشد كه آنان را بیچاره كنند، و سنگینى مالیات باعث از بین رفتن آنان و خرابى املاك و كشاورزى شود؛ اگر مجریان خواستند احكام قضایى را اجرا كنند و مثلًا حدود را جارى نمایند، از مرز قانون باید تجاوز نكنند؛ یك شلاق بیشتر نزنند و اهانت ننمایند. حضرت امیر المۆمنین (ع) بعد از اینكه دست دو نفر دزد را قطع مى‏كند، چنان نسبت به آنان عاطفه و محبت نشان مى‏دهد و معالجه و پذیرایى مى‏كند كه از مداحان حضرت مى‏شوند(5).

یا وقتى مى‏شنود ارتش غارتگر معاویه خلخال از پاى یك زن اهل ذمه درآورده‏اند، به قدرى ناراحت مى‏شود و عواطفش چنان جریحه‏دار مى‏گردد كه در نطقى مى‏فرماید: (6) اگر از تأثر این واقعه انسان بمیرد، قابل سرزنش نخواهد بود! با این همه عاطفه، روزى هم شمشیر مى‏كشد و افراد مفسد را با كمال قدرت از پا درمى‏آورد. معناى عدالت این است. حاكم عادل رسول اكرم (ص) است. او اگر فرمان داد كه فلان محل را بگیرید، فلان خانه را آتش بزنید، فلان طایفه را كه مضر به اسلام و مسلمین و ملتها هستند از بین ببرید، حكم به عدل فرموده است. اگر در چنین مواردى فرمان ندهد، خلاف عدالت مى‏باشد؛ زیرا ملاحظه حال اسلام و مسلمین و جامعه بشرى را نكرده است. كسى كه بر مسلمین و جامعه بشرى حكومت دارد، همیشه باید جهات عمومى و منافع عامه را در نظر بگیرد؛ و از جهات خصوصى و عواطف شخصى چشم بپوشد. لهذا اسلام بسیارى از افراد را در مقابل مصالح جامعه فانى كرده است؛ بسیارى از اشخاص را در مقابل مصالح بشر از بین برده است؛ ریشه بسیارى از طوایف را چون مفسده‏انگیز و براى جامعه مضر بوده‏اند، قطع كرده است. حضرت رسول (ص) یهود بنى قریظه را چون جماعت ناراحتى بودند و در جامعه اسلامى مفسده ایجاد كرده و به اسلام و حكومت اسلامى ضرر مى‏رساندند، از میان برداشت‏(7). اصولًا این دو صفت از صفات مۆمن است كه در جاى عدالت با كمال قدرت و جرأت اجراى عدالت كند، و هیچ عاطفه نشان ندهد؛ و در مورد عطوفت هم كمال محبت و شفقت را بنماید. براى جامعه مأمن، یعنى پناهگاه باشد مسلمان و غیر مسلمان در سایه حكومت او در أمن و آسایش باشد؛ به راحتى زندگى كند و بیم نداشته باشد. اینكه مردم از این حكام مى‏ترسند، براى این است كه حكومت آنها روى قواعد و قوانین نیست؛ قلدرى است. لیكن در حكومت شخصى مانند حضرت امیر (ع)، در حكومت اسلامى، خوف براى كسانى است كه خائنند؛ ظالمند؛ متعدى و متجاوزند؛ ولى براى عموم مردم ترس و نگرانى مفهوم ندارد.

پی نوشت :

1- (نساء / 58 - 59).

2 - مجمع البیان سوره نساء ذیل آیه 58.

3- مجمع البیان سوره نساء ذیل آیه 58 و تفسیر برهان و تفسیر دارالمثور ذیل همین آیه.

4 - اصول كافى، ج 2، ص 22 - 24، كتاب الحجه، باب أن الامام علیه السلام یعرف الامام الذى یكون من بعده... و نیز تفسیر مجمع البیان و تفسیر نورالثقیلن ذیل آیه یاد شده.

5 - فروع كافى، ج 7، ص 264. كتاب الحدود، باب النوادر، حدیث 22؛ وسائل الشیعه، ج 18، ص 528. كتاب الحدود، ابواب حدالسرقه، باب 30، حدیث 1: بحار الانوار، ج 40، ص 281. تاریخ امیرالمومنین (علیه السلام) باب 97، حدیث 44.

6 - و لقد بلغنى أن الرجل منهم كان یدخل على المرأه المسلمه و الاخرى المعاهده، فتیزع حجلها و قلبها و قلائدها و رعثها ما تمتنع منه الا بالاسترجاع و الاسترحام؛ ثم انصرفوا وافرین ما نال رجلا منهم كلم ولا اریق لهم دم. فلو أن امرا مسلما مات من بعد هذا أسفا، ما كان به ملوما بل كان به عندى جدیرا. (به من خبر رسیده است كه یكى از مهاجمان بر زنى مسلمان و دیگرى بر زنى كه در پناه اسلام است وارده شده، و گردبند و دستبند و گوشواره و خلخال از گردن به دست و پاى زنان بیرون كرده است، و آن ستمدیدگان بزارى تقاضاى ترحم كرده‏اند، آن گاه غارتگران با دست پر كامیاب بازگشته‏اند، نه زخمى بر جاى نهاده و نه خونى از آنها ریخته شده. اگر مسلمانى از اندوه چنین حادثه‏اى بمیرد، نه همان جاى ملامت است، كه نزد من شایسته كارى است كه كرده است). نهج البلاغه، خطبه 27.

7 - بنى قریظه یكى از قبایل یهودیان بودند كه در كنار مدینه سكونت داشتند و با پیغمبر اكرم (ص) پیمان دوستى منعقد كرده بودند، ولى در هنگام جنگ احزاب، (خندق) پیمان خود را شكستند و با قریش و غطفان بر علیه مسلمانان همپیمان شدند و مدینه را ناامن كردند، پس از پیروزى مسلمانان پیغمبر (ص) آنها را در محاصره آورد و یهودیان بنى قریظه پذیرفتند كه سعدبن معاذ را درباره آنها داورى كند. سعد حكم كرد كه مردان جنگى آنها را به قتل رسند و زنان و فرزندان ایشان اسیر، و اموال آنها بین مسلمانان تقسیم گردد. سیره النبویه، ابن هشام، ج 3، 4 - ص 233 - 246. تاریخ طبرى، ج 2، ص 245.

بخش اعتقادات شیعه تبیان

منبع :

امام خمینی ، ولایت فقیه ، ص 71-75

ولایت مطلقه فقیه چیست؟

ولایت به ولایت تکوینی و تشریعی تقسیم می شود. ولایت تکوینی به معنای تصرف در موجودات و امور تکوینی است. روشن است چنین ولایتی از آنِ خداست. اوست که همه موجودات، تحت اراده و قدرتش قرار دارند. اصل پیدایش، تغییرات و بقای همه موجودات به دست خداست؛ از این رو او ولایت تکوینی بر همه چیز دارد. خدای متعال مرتبه ای از این ولایت را به برخی از بندگانش اعطا می کند. معجزات و کرامات انبیا و اولیا(علیهم السلام) از آثار همین ولایت تکوینی است. آنچه در ولایت فقیه مطرح است، ولایت تکوینی نیست.

ولایت تشریعی یعنی اینکه تشریع و امر و نهی و فرمان دادن در اختیار کسی باشد. اگر می گوییم خدا ربوبیت تشریعی دارد، یعنی اوست که فرمان می دهد که چه بکنید، چه نکنید و امثال اینها. پیامبر و امام هم حق دارند به اذن الهی به مردم امر و نهی کنند. درباره فقیه نیز به همین منوال است. اگر برای فقیه ولایت قائل هستیم، مقصودمان ولایت تشریعی اوست، یعنی او می تواند و شرعاً حق دارد به مردم امر و نهی کند.

در طول تاریخ تشیّع هیچ فقیهی یافت نمی شود که بگوید فقیه هیچ ولایتی ندارد. آنچه تا حدودی مورد اختلاف فقهاست، مراتب و درجات این ولایت است. امام خمینی(ره) معتقد بودند تمام اختیاراتی که ولیّ معصوم داراست، ولیّ فقیه نیز همان اختیارات را دارد. مگر اینکه چیزی استثنا شده باشد. امام فرموده اند: «اصل این است که فقیه دارای شرایط حاکمیت- در عصر غیبت- همان اختیارات وسیع معصوم را داشته باشد، مگر آنکه دلیل خاصی داشته باشیم که فلان امر از اختصاصات ولیّ معصوم است.» از جمله جهاد ابتدایی که مشهور بین فقها این است که از اختصاصات ولیّ معصوم می باشد.

از چنین ولایتی در باب اختیارات ولیّ فقیه به «ولایت مطلقه» تعبیر می کنند. معنای ولایت مطلقه این نیست که فقیه مجاز است هر کاری خواست، بکند تا موجب شود برخی- برای خدشه به این نظریه- بگویند: طبق «ولایت مطلقه» فقیه می تواند توحید یا یکی از اصول و ضروریات دین را انکار یا متوقف نماید! تشریع ولایت فقیه برای حفظ اسلام است. اگر فقیه مجاز به انکار اصول دین باشد، چه چیز برای دین باقی می ماند، تا او وظیفه حفظ و نگهبانی آن را داشته باشد؟! قید «مطلقه» در مقابل نظر کسانی است که معتقدند فقیه فقط در موارد ضروری حق تصرف و دخالت دارد. پس اگر برای زیباسازی شهر نیاز به تخریب خانه ای باشد- چون چنین چیزی ضروری نیست- فقیه نمی تواند دستور تخریب آن را صادر کند. این فقها به ولایت مقید- نه مطلق- معتقدند، برخلاف معتقدان به ولایت مطلقه فقیه، که تمامی موارد نیاز جامعه ی اسلامی را- چه اضطراری و چه غیراضطراری- در قلمرو تصرفات شرعی فقیه می دانند.

پی نوشت:

1- صحیفه نور ، ج 15 ،ص76

2- حکومت اسلامی ، ص 56- 57

بخش اعتقادات شیعه تبیان

منبع :

آیه الله مصباح یزدی ، مشکات هدایت ، ج 1 ،ص 56 -57

ولی فقیه و احکام فردی و اجتماعی

اختیاراتی که در قانون اساسی برای ولی فقیه برشمرده شده، مستلزم تخصصهای متعدد است، ولی به صورت طبیعی، بودن این تخصصها در یک نفر مشکل است، پس چگونه ولی فقیه بر تمام امور کشور حاکم باشد؟

اگر در قانون اساسی امور متعددی را به عنوان اختیارات ولی فقیه مطرح کرده اند، مقصود قانونگذاران این نبوده است که ولی فقیه در تمامی آن امور تخصص داشته باشد و شخصاً نظر بدهد، زیرا تردیدی نیست غیر از کسانی که به علم غیب مرتبطند، هیچ کس، نمی تواند ادعا کند در همه ی علوم صاحب نظر است.

مشاوره با متخصصان

در هر جامعه ای متخصصان متعددی هستند که هر گروه در رشته ای خاص صاحب نظرند. ولی فقیه نیز باید مشاورانی از متخصصان مختلف داشته باشد تا آنها در مسایل متفاوت اظهارنظر کنند و نظر مشورتی خود را به ایشان انتقال دهند در نهایت ولی فقیه با توجه به مشورتهایی که انجام می دهد تصمیم می گیرد و سخن نهایی را اعلام می کند.

قرآن می فرماید: «و شاورهم فی الامر فاذا عزمت فتوکّل علی الله؛ در کارها با مؤمنان مشورت کن! اما هنگامی که تصمیم گرفتی (قاطع باش و) بر خدا توکل کن.» این آیه خطاب به رسول الله(صلی الله علیه و آله) است. بر اساس بینش دینی ما آن حضرت، معصوم و عالم به علم الهی(لدنّی) بودند، ولی مأمور بودند؛ با مردم و آگاهان در مسائل مشورت نمایند. شاید حکمت این فرمان این بود که مردم را در کارها دخالت دهند، تا آنان با دلگرمی و اطمینان بیشتری با آن حضرت همکاری کنند، در عین حال در آیه تصریح شده که عزم و تصمیم نهایی، با پیامبر است. وقتی پیامبر- عظیم الشأن- باید مشورت کند، حاکم غیر معصوم- که دسترسی به علم غیب ندارد، سزاوارتر به مشورت است، ولی تصمیم نهایی با اوست. ممکن است مشاوران رهبر در یک نظام، رسمی مثل مجمع تشخیص مصلحت نظام قرار داشته باشند و ممکن است مشاوران غیررسمی باشند.

در تمام کشورهای دنیا- به رغم وجود اختلاف در نوع حکومت- رهبران و روسای کشورها در زمینه های نظامی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و ... مشاور یا مشاورانی دارند که در امور مختلف از نظرات آنها استفاده می کنند. در این باره حاکم اسلامی نیز مانند دیگر رهبران و حاکمان عمل می کند.

اگر فتوای ولی فقیه با فقهای دیگر اختلاف(تعارض) داشته باشد، چه باید کرد؟ عقل آدمی حکم می کند: انسان در مواردی که علم و خبرویّت ندارد، به صاحبنظران و متخصصان مراجعه کند. مثلاً بیمار که راه درمان خود را نمی داند، به پزشک رجوع می کند، یا کسی که در ساختن خانه مهارت ندارد، از معمار متخصص استمداد می جوید. همچنین همه انسانها فرصت تحقیق یا توانایی لازم برای استخراج احکام از منابع اصلی شرع را ندارند، پس باید به متخصصان و صاحبنظرانی که از چنین توانایی- در حد مطلوب- برخوردارند، مراجعه و از آنها پیروی کنند. این مسأله در آیه شریفه «فاسالوا اهل الذکر ان کنتم لاتعلمون»2 اشاره شده است.

طبیعی است متخصصان هر علمی در جزئیات مسائل با یکدیگر توافق کامل نداشته باشند؛ مثلاً گاه مشاهده می‌شود چند پزشک حاذق در تشخیص بیماری خاصی به نتیجه ای یکسان نمی رسند و نسخه های متفاوتی تجویز می نمایند. در مواردی که متخصصان توافق ندارند، عقل می گوید، مراجعه به «اعلم» لازم است؛ یعنی آن کس که تخصص برتری دارد، باید بر دیگران مقدم شود.

در احکام شرعی فردی، هر شخصی برای تعیین مسیر خود به مجتهد اعلم- که در کشف و استنباط احکام تواناتر از دیگران است- می تواند مراجعه کند. در مسائل اجتماعی و سیاسی باید به مجتهدی که در این جنبه ها اعلم است و به گونه نظام مند توسط خبرگان انتخاب می شود، مراجعه کرد. از سوی دیگر مراجعه به مراجع مختلف موجب هرج و مرج و اختلال نظام می شود، از این رو تکلیف نهایی باید توسط مجتهد معینی اعلام شود و در جامعه پیاده گردد. به این دلیل اظهار نظر در مسائل جامعه اسلامی، فقط به مجتهدی سپرده شده که در راس جامعه قرار دارد و به تمام مصالح و مفاسد جامعه آگاهی بیشتری دارد.

تقدم فتوای ولی فقیه در مسائل اجتماعی

بنابراین در صورت تعارض(اختلاف) فتوای ولی فقیه با فقهای دیگر، در امور فردی می توان به مرجع تقلیدی که در فقاهت، اعلم تشخیص داده ایم مراجعه کرد اما در امور اجتماعی همیشه نظر ولی فقیه مقدم است. چنانکه فقهاء در مورد قضاوت تصریح کرده اند و حتی در رساله های عملیّه هم آمده است که اگر یک قاضی شرعی در موردی قضاوت کرد قضاوت او برای دیگران حجّت است و نقض حکم او- حتی از طرف قاضی دیگری که اعلم از او باشد- حرام است.

پی نوشت ها:

1- سوره آل عمران ،159

2- سوره نحل ، 43- اگر نمی دانید از آگاهان بپرسید.

بخش اعتقادات شیعه تبیان

منبع:  آیة الله مصباح یزدی ، مشکات هدایت ، ج 1 ،ص 60- 62

ساده‌ترین دلیل عقلی بر ولایت فقیه چیست؟

می توان با توجه به یک اصل عقلانی، ولایت فقیه را تبیین کرد و آن اینست که اگر امری برای عقلا مطلوب بود، ولی به دلایلی تحقّق آن مشکل یا ناممکن گشت، به طور کلی دست از آن بر نمی دارند، بلکه مرتبه نازلتر آن را انجام می دهند و به تعبیر دیگر از اهمّ دست می کشند و به مهمّ می پردازند. آن ها در امور مهم نیز این درجه بندی را رعایت می کنند. اساساً درجه بندی اهمیت امور به همین منظور است که اگر به دلیل شرایطی امر درجه اول ناممکن یا مشکل شد، امر درجه دوم را جایگزین و بدل آن قرار دهند، این اصل عقلایی را «تنزّل تدریجی» می نامیم. که آن را اسلام نیز پذیرفته است. در فقه موارد فراوانی داریم که در آن ها این اصل اجرا شده است. برای توضیح این مطلب به دو مثال اکتفا می کنیم.

1- فرض کنید کسی قصد خواندن نماز را دارد. ایده آل آن است که نماز به حالت ایستاده خوانده شود، ولی اگر شخصی به علت بیماری قادر به خواندن نماز ایستاده نیست، آیا باید نماز را رها کند؟ همه فقها می گویند: هر مقدار از نماز را می تواند، ایستاده بخواند و هر گاه نتوانست نشسته بخواند. در مرتبه بعدی اگر شخصی نماز را نمی تواند ایستاده بخواند، دستور فقهی این است که نشسته بخواند و اگر نشسته هم نمی تواند، خوابیده بخواند.

2- اگر کسی چیزی را برای جهت خاصّی وقف کرد، مثلاً منافع باغی را وقف شمع حرم امام معصوم علیه السلام کرد، اکنون که شمعی وجود ندارد، منافع آن باغ را چه کنند؟ آیا می توان گفت چون مورد مصرف اولی منتفی است، این مال موقوفه را رها کنیم؟! یقیناً چنین نیست. باید در نزدیک ترین مورد روشنایی مصرف کنیم، مثلاً منافع آن باغ را هزینه برق نماییم، زیرا برق نزدیک ترین امر به شمع است. این را «تنزل تدریجی» می نامیم که اصطلاحاً رعایت «الاهمّ فالاهمّ» نیز نامیده می شود.

فقیه عادل، نزدیک ترین فرد به امام معصوم

براساس نظام عقیدتی اسلام، حاکمیت از آن خداست. از طرفی خدای متعال در اداره امور اجتماعی انسان ها دخالت مستقیم نمی کند و حاکمیت را به انبیا و امامان معصوم واگذار کرده است. در موقعیتی که معصوم منصوب از سوی خدا، بر کارهای اجتماع حاکمیت ندارد، چه باید کرد؟ آیا می توان گفت در چنین موقعیتی حکومت را رها کنیم؟! چنین سخنی مقبول نیست، زیرا در جای خودش ثابت شده است که اصل حکومت در هر جامعه ای ضرورت دارد. در اینجاست که ولایت فقیه را با استناد به اصل «تنزل تدریجی» ضروری می دانیم. فقیه جامع شرایط، بدیل امام معصوم علیه السلام است و در رتبه بعد از او قرار دارد. البته فاصله میان معصوم و فقیه عادل بسیار است ولی نزدیک ترین و شبیه ترین افراد به اوست در امر حکومت ظاهری بر مردم.

حاصل آن که خدای متعال در مرتبه اول حاکمیت است، پس از او رسول الله صلی الله علیه واله وسلم و سپس امامان معصوم علیهم السلام حاکم شرعی اند. آیا پس از این، مرتبه چهارمی در حاکمیت وجود دارد؟

باید گفت: در زمان غیبت امام معصوم، طبق دیدگاه شیعیان ولی فقیه مرتبه چهارم از حاکمیت را دارد، زیرا فقیه جامع الشرایط به امام معصوم نزدیک تر است. چون حاکم اسلامی باید واجد صفاتی مانند آگاهی به قوانین و مقررات اسلامی، آگاهی به مصالح اجتماعی، و صلاحیت اخلاقی که ضامن امانتداری و رعایت مصلحت عمومی است باشد. در معصوم تمامی این شرایط وجود دارد، زیرا معصوم به دلیل عصمتش مرتکب هیچ تخلّفی از قانون شرع نمی شود و به سبب علم غیبی که دارد به قوانین شرعی و مصالح جامعه کاملاً آگاه است. فقیه جامع شرایط نیز باید همین شرایط را در رتبه نازل داشته باشد، تا حاکمیتش مشروع باشد. یعنی باید دارای ملکه فقاهت و اجتهاد باشد تا احکام اسلام را به خصوص در زمینه مسائل سیاسی و اجتماعی بهتر از دیگران بشناسد. و نیز باید دارای ملکه تقوی و عدالت باشد تا مصالح جامعه را فدای مصالح شخصی و گروهی نکند و هم چنین باید به مصالح سیاسی و اجتماعی و بین المللی آگاه باشد تا شیاطین نتوانند او را فریب دهند و از مسیر عدل و قسط منحرف کنند.

بخش اعتقادات شیعه تبیان

منبع :

آیه الله محمد تقی مصباح یزدی ، مشکاه هدایت ، ص 89-90

ولایت فقیه و غیر مسلمانان

همانگونه که از سوال روشن است تبیین ولایت فقیه برای مسلمانی که عقاید و ارزش های اسلامی را پذیرفته، کار آسانی است، ولی اگر خواستیم این نظریه را برای غیر مسلمانان توجیه کنیم، این کار با کار قبلی متفاوت خواهد بود.

پس از پیروزی انقلاب، مسائل انقلاب اسلامی در سطح گسترده ای در رسانه های مختلف جهانی مورد توجه قرار گرفت. یکی از مسائل اختصاصی نظام اسلامی، مساله ولایت فقیه است. دشمنان چون به اهمیت مساله پی برده بودند تلاش گسترده ای را برای مشوّش کردن اذهان نسبت به این مساله آغاز کردند. هر کس اندک توجهی به نوشته ها و گفته های آنان در این زمینه بکند؛ انواع اتهامات و بدگویی ها را در آن ها خواهد دید.

با توجه به تلاش دشمنان در جهت تخریب این امر مهم از یک سو و با عنایت به درخواست جدی حقیقت جویان در کشورهای غیراسلامی نسبت به کشف و فهم این امر از سوی دیگر باید مبلّغان مسلمان توجیه مقبولی از نظریه ولایت فقیه ارایه کنند، تا جلوی تبلیغات مسموم دشمنان گرفته شود و عطش جویندگان حقیقت نیز سیراب گردد. در اینجا قصد ما این است که توجیهی ساده از این نظریه ارائه کنیم.

لازمه مسلمان بودن

می توان به هر انسان- خواه مسلمان یا غیرمسلمان- گفت: ما مردمی هستیم که دین خاصی را پذیرا شده ایم. این دین مجموعه ای از عقاید و ارزش ها را به ما ارائه می دهد. اعتقاد ما این است که اسلام فقط بیان کننده یک سری عبادات نیست. بلکه دین جامعی است که درباره قضاوت بین مردم، چگونگی برخورد با مجرمان و تبهکاران، انجام معاملات، چگونگی برخورد با غیر مسلمان ها، آداب تعلیم و تعلم ، احکام و قوانینی دارد. بنابراین، ضرورت دارد که در تمام زمینه ها از قوانین دینی پیروی کنیم. قانونی معتبر و لازم الاجراست که بی واسطه یا باواسطه به منابع دینی برسد. مثلاً اگر مسلمانی بخواهد غذای جدیدی را در برنامه غذایی اش بگنجاند، ابتدا لازم است جنبه حلال و حرام بودن آن را مورد بررسی قرار دهد. مسلمان حقیقی کسی است که در هر کاری توجه به برنامه و قانون شرع داشته باشد و به هر اندازه ای این توجه کم باشد، از دایره اسلام واقعی به دور است.

شرایط ولی فقیه

1- از آن رو که رئیس حکومت کسی است که باید قوانین آن حکومت را بهتر از دیگران حفظ کند و بر اجرای کامل آن ها نظارت داشته باشد، لازم است که او آشنایی کامل به قوانین داشته باشد. در نظام اسلامی که اکثریت مردم پیرو قوانین اسلامند، باید کسی که در رأس نظام است فقیه جامع الشرایط باشد یعنی آگاهی او از منابع قانون اسلامی به حدی باشد که خودش بتواند قوانین و مقررات را «اجتهاد» کند نه اینکه فقط آگاه از قوانین اسلامی باشد. زیرا غیر مجتهد هم ممکن است آگاه از قوانین باشد ولی چون این آگاهی اش از راه تقلید حاصل شده است، نمی تواند حاکم شرعی باشد.

2- از سوی دیگر باید حاکم و رهبر اسلامی از تقوای لازم برخوردار باشد تا شهروندان نسبت به کارها و تصمیم هایش مطمئن باشند، و بدانند به هیچ وجه خیانتی صورت نخواهد گرفت.

3- حاکم اسلامی باید از مدیریت بالایی برخوردار باشد- البته این شرط برای هر حاکمی چه اسلامی و چه غیراسلامی ضروری است- تا بتواند جامعه را در راه رسیدن به اهداف مقدس و عالیه اش رهنمون سازد.

به نظر می آید در صورت پذیرش مقدمات مزبور، نظریه ولایت فقیه، نظریه ای مقبول و آسان است. لکن کسانی بدون تبیین این مقدمات وارد بحث «ولایت فقیه» می شوند. در نتیجه این نظریه یا هم چنان نامعلوم باقی می ماند و یا به صورت نادرستی تصویر می شود.

بخش اعتقادات شیعه تبیان

منبع :

 آیه الله محمد تقی مصباح یزدی ، مشکاه هدایت ، ص 90-92

حدیث ثقلین و عصمت اهل بیت(علیهم السلام)

از جمله امورى كه به وضوح از حدیث شریف استفاده مى شود، عصمت و حجیت اقوال و افعال اهل بیت(علیهم السلام)، و به تعبیر دیگر، حجیت سنّتِ اهل بیت(علیهم السلام) است، كه این مطلب را از چند موضع حدیث مى توان اثبات كرد:

1ـ اقتران اهل بیت به كتاب خدا؛ آن كتابى كه به نصّ قرآن هرگز در او باطل راه نخواهد داشت. پرواضح است كه صدور هر مخالفتى با قرآن ـ چه از روى عمد یا سهو یا غفلت ـ افتراق و جدایى از قرآن به حساب مى آید، اگر چه عنوان معصیت بر آن صادق نباشد، همانند مخالفت هایى كه با سهو یا غفلت و نسیان همراه باشد.

استاد توفیق ابوعلم، نویسنده مصرى مى گوید: «انّ النبىّ(صلى الله علیه وآله) قرنهم بكتاب الله العزیز الّذی (لایأتیه الباطل من بین یدیه ولا من خلفه) فلا یفترق احدهما عن الآخر، ومن الطبیعى انّ صدور ایّة مخالفة لأحكام الدین تعدّ افتراقاً عن الكتاب العزیز. وقد صرّح النبىّ(صلى الله علیه وآله) بعدم افتراقهما حتى یردا علىّ الحوض، فدلالته على العصمة ظاهرة جلیّة. وقد كرّر النبىّ(صلى الله علیه وآله) هذا الحدیث فی مواقف كثیرة؛ لأنّه یهدف إلى صیانة الأمة والمحافظة على استقامتها و عدم انحرافها فی المجالات العقائدیة وغیرها...»؛ «پیامبر(صلى الله علیه وآله) اهل بیت خود را به كتاب عزیز خداوند مقرون ساخته است، كتابى كه هرگز در او باطل نفوذ نخواهد كرد و هرگز از یكدیگر جدا نخواهند شد. واضح است كه صدور هر نوع مخالفت با احكام دین افتراق و جدایى از قرآن محسوب مى گردد، در حالى كه پیامبر(صلى الله علیه وآله) خبر از عدم جدایى این دو داده است. از همین رو، حدیث دلالتى ظاهر و آشكار بر عصمت اهل بیت دارد. و پیامبر(صلى الله علیه وآله) كه این حدیث را در مواقف بسیارى ذكر كرده در پى این هدف است كه امّت خود را صیانت كرده و آنان را سفارش به استقامت بر تمسك به این دو نموده، تا در امور مختلف - اعم از اعتقادات و فروع ـ به ضلالت و گمراهى گرفتار نشوند... .»(1)

2ـ در روایت مسلم بن حجاج و دیگران آمده است كه پیامبر قبل از سفارش به كتاب و عترت فرمود: «إنّما أنا بشر یوشك أن یأتى رسول ربّى فأجیب». این مقدمه دلالت دارد بر این كه رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در صدد است تا براى بعد از خود مرجعى دینى معیّن كند، كه عهده دار وظایف او تا روز قیامت گردد. مى دانیم كه جانشین پیامبر(صلى الله علیه وآله)در اداىِ وظایف، همانند خود حضرت باید از عصمت برخوردار باشد.

3ـ پیامبر(صلى الله علیه وآله) طبق حدیث مسلم، قرآن را این گونه توصیف مى كند: در آن هدایت و نور است و آن به مثابه ریسمانى است  كه هر كس به آن چنگ زند بر هدایت واقعى است و هر كس كه آن را رها سازد بر ضلالت است. همین حكم براى عترتى است كه مقرون به كتاب خدا و عِدل آن شده است.

4ـ طبق روایت احمد بن حنبل، حضرت فرمود: «لن یفترقا حتّى یردا علىّ الحوض» تعبیر به «لن» تصریح به جدا نشدن قرآن و عترت از یكدیگر تا روز قیامت دارد. و عدم افتراق كنایه از مخالفت نكردن ـ ولو سهوى - عترت با هیچ یك از تعلیمات قرآن است و این معنا تنها با عصمت اهل بیت(علیهم السلام) تناسب دارد. و اگر قرار باشد اهل بیت خطاكار باشند، قطعاً از قرآن جدا شده اند؛ زیرا در قرآن هیچ گونه خطا و سهوى وجود ندارد.

5ـ در برخى از روایات ثقلین، درباره قرآن مى خوانیم: «حبل ممدود من السماء الى الارض»؛ «قرآن ریسمانى كشیده شده از آسمان به سوى زمین است.» آسمان محلّ نزول رحمت است. از همین رو امر شده كه دست ها را هنگام دعا به سوى آسمان بالا بریم. قرآن مانند ریسمان و حلقه وصلى بین خدا و بندگان است، هر كس به آن تمسك كند به طور حتم از سرچشمه زلال معارف الهى بهره مند شده است. عترت پیامبر(صلى الله علیه وآله) نیز این طور است. هر كس به آنان اقتدا كرده و از آنان اطاعت كند به منبع فیض و كمال مطلق رسیده و به سعادت دنیا و آخرت واصل شده است و این مستلزم عصمت اهل بیت، همانند قرآن است.

6ـ در روایت ترمذى از پیامبر(صلى الله علیه وآله) نقل شده: «فانظروا بم تخلّفو نى فیهما»؛ «نظر و تأمل كنید كه چگونه حقّ مرا در مورد این دو جانشین مراعات خواهید كرد.» این تعبیر به تنهایى دلالت بر لزومِ اطاعت آن دو به طور مطلق دارد و لذا با عصمت سازگار است.

7ـ در غالب روایات آمده است: «ما إن أخذتم بهما لن تضلّوا» كه با «لن» به كار رفته است؛ یعنى با تمسك به كتاب و عترت ـ كه هرگز از یكدیگر جدا پذیر نیستند ـ هرگز گمراه نخواهید شد و این، تنها با عصمت سازگارى دارد؛ زیرا مخالفت با واقع نیز نوعى ضلالت و گمراهى است و هر كه معصوم نباشد این احتمال در حقّ او صادق است. در نتیجه لازم مى آید كه تبعیّت كننده از اهل بیت(علیهم السلام) ایمن از ضلالت به طور مطلق نباشد، در حالى كه این معنا مخالف با ظاهر بلكه نصّ و صریح حدیث ثقلین است.

مقصود از تمسك و اخذ به كتاب و عترت، مجرّد دوست داشتن آن دو و احسان و اكرام و احترام به آن ها و اداى حقوق واجب و مستحب آن دو نیست؛ همان گونه كه از كلام برخى از اشخاص ـ كه عادتشان وارونه جلوه دادن حقایق است، همانند ابن حجر مكى ـ استفاده مى شود؛ زیرا به طور حتم این معنا خلاف ظاهر بلكه نصّ روایات است.

8ـ در برخى از روایات ثقلین مى خوانیم كه پیامبر(صلى الله علیه وآله) فرمود: «فلا تقدّموهما فتهلكوا»؛ «بر این دو پیشى نگیرید كه هلاك خواهید شد» این تعبیر نیز به نوبه خود دلالت بر عصمت كتاب و عترت دارد.(2)

پی نوشت:

1. اهل البیت ـ فاطمة الزهراء، ص 75.

2. على اصغر رضوانى، امام شناسى و پاسخ به شبهات(2)، ص 330.

بخش اعتقادات شیعه تبیان

منبع: مرکز جهانی و اطلاع رسانی آل البیت