در رویدادهاى اجتماعى به كه رجوع كنیم‏ ؟

توقیعى‏(1)است كه مورد استدلال واقع شده، و ما كیفیت استدلال را عرض مى‏كنیم: فى كتاب إكْمال الدین و إتْمام النِعْمَةِ (2) عَنْ محمد بن محمد بن عِصام، عن محمد بن یعقوب، عن إسحاقَ بن یعقوب، قال: سألت محمد بنَ عُثْمانَ العُمَری أن یوصل لی كتاباً قد سألتُ فیه عن مسائل اشكلَتْ علىَّ. فورد التوقیعُ بِخط مولانا صاحبِ الزمان (ع): امّا ما سَأَلْتَ عَنْهُ. أَرْشَدَكَ اللَّهُ و ثَبّتَكَ (الى ان قال) وَ أَمّا الْحَوادِثُ الْواقِعَةُ، فَارْجِعُوا فیها الى رُواةِ حَدیثِنا. فَإِنَّهُم حُجّتی عَلَیْكُم، و أَنا حُجَةُ اللَّه. و أَمّا مْحَمَّدُ بنُ عُثمان العُمَری، فَرَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ وَ عَنْ أَبیهِ، فَإِنَّهُ ثِقَتی وَ كِتابُهُ كِتابی. (3)

اسحاق بن یعقوب‏(4) نامه‏اى براى حضرت ولى عصر (عج) مى‏نویسد، و از مشكلاتى كه برایش رخ داده سۆال مى‏كند. و محمد بن عثمان عمرى، نماینده آن حضرت، نامه را مى‏رساند. جواب نامه به خط مبارك صادر مى‏شود كه ... در حوادث و پیشامدها به راویان حدیث ما رجوع كنید، زیرا آنان حجت من بر شمایند، و من حجت خدایم ...

منظور از حوادث واقعه كه در این روایت آمده مسائل و احكام شرعیه نیست. نویسنده نمى‏خواهد بپرسد درباره مسائل تازه‏اى كه براى ما رخ مى‏دهد چه كنیم. چون این موضوع جزء واضحات مذهب شیعه بوده است و روایات متواتره دارد كه در مسائل باید به فقها رجوع كنند (5). در زمان ائمه (ع) هم به فقها رجوع مى‏كردند و از آنان مى‏پرسیدند. كسى كه در زمان حضرت صاحب، سلام اللَّه علیه، باشد و با نواب اربعه (6) روابط داشته باشد و به حضرت نامه بنویسد و جواب دریافت كند، به این موضوع توجه دارد كه در فراگرفتن مسائل به چه اشخاص باید رجوع كرد.

منظور از حوادث واقعه پیشامدهاى اجتماعى و گرفتاریهایى بوده كه براى مردم و مسلمین روى مى‏داده است. و به طور كلى و سربسته سۆال كرده اكنون كه دست ما به شما نمى‏رسد، در پیشامدهاى اجتماعى باید چه كنیم، وظیفه چیست؟ یا حوادثى را ذكر كرده، و پرسیده در این حوادث به چه كسى رجوع كنیم؟ آنچه به نظر مى‏آید این است كه به طور كلى سۆال كرده، و حضرت طبق سۆال او جواب فرموده‏اند كه در حوادث و مشكلات به روات احادیث ما، یعنى فقها، مراجعه كنید. آنها حجت من بر شما مى‏باشند، و من حجت خدا بر شمایم.

حجت خدا یعنى چه؟ شما از كلمه حجة اللَّه چه مى‏فهمید؟ یعنى خبر واحد حجت است (7)؟ و اگر زراره‏(8) روایتى را نقل كرد حجت مى‏باشد؟ حضرت امام زمان نظیر زراره است كه اگر خبرى از رسول اكرم (ص) نقل كرد، باید بپذیریم و عمل كنیم؟

اینكه مى‏گویند ولىّ امر حجت خداست، آیا در مسائل شرعیه حجت است كه براى ما مسأله بگوید؟ اگر رسول اكرم (ص) فرموده بود كه من مى‏روم، و امیر المۆمنین (ع) حجت من بر شماست. شما از این مى‏فهمیدید كه حضرت رفتند، كارها همه تعطیل شد فقط مسأله گویى مانده كه آن هم به حضرت امیر (ع) واگذار شده است؟ یا اینكه حجة اللَّه یعنى همان طور كه حضرت رسول اكرم (ص) حجت است و مرجع تمام مردم، خدا او را تعیین كرده تا در همه كارها به او رجوع كنند، فقها هم مسئول امور و مرجع عام توده‏هاى مردم هستند؟

حجة اللَّه كسى است كه خداوند او را براى انجام امورى قرار داده است، و تمام كارها، افعال و اقوال او حجت بر مسلمین است. اگر كسى تخلف كرد، بر او احتجاج (و اقامه برهان و دعوى) خواهد شد. اگر امر كرد كه كارى انجام دهید، حدود را این طور جارى كنید، غنایم، زكات و صدقات را به چنین مصارفى برسانید و شما تخلف كردید، خداوند در روز قیامت بر شما احتجاج مى‏كند. اگر با وجود حجت براى حل و فصل امور به دستگاه ظلم رجوع كردید، خداوند در روز قیامت بر شما احتجاج خواهد كرد كه من براى شما حجت قرار دادم، چرا به ظلمه و دستگاه قضایى ستمگران مراجعه كردید. خدا به وجود حضرت امیر المۆمنین (ع) بر متخلفین و آنها كه كجروى داشتند احتجاج مى‏كند، بر متصدیان خلافت، بر معاویه، و خلفاى بنى امیه و بنى عباس، و بر كسانى كه طبق خواسته‏هاى آنان عمل مى‏كنند، احتجاج مى‏شود كه چرا زمام مسلمین را غاصبانه به دست گرفتید. شما كه لیاقت نداشتید چرا مقام خلافت و حكومت را غصب كردید.

خداوند حكام جور و هر حكومتى را كه بر خلاف موازین اسلامى رفتار كند بازخواست مى‏كند كه چرا ظلم كردید؟ چرا با اموال مسلمین هوسبازى كردید؟

اگر بگوید با اوضاع روز نمى‏توانستم عدالت كنم، یا اینكه [نمى‏توانستم ]قبه و بارگاه، كاخ و عمارت كذایى نداشته باشم، تاجگذارى كردم كه دولت اینجا را و ترقى خودمان را معرفى كنم، مى‏گویند این [اشاره به حضرت امیر (ع) ]هم حاكم بود؛ حاكم بر مسلمین و سرزمین پهناور اسلامى بود، تو شرف اسلام و مسلمین و بلاد اسلامى را بیشتر مى‏خواستى، یا این مرد؟ مملكت تو بیشتر بود یا او؟ قلمرو حكومت تو جزئى از قلمرو حكومتش بود؛ عراق و مصر و حجاز و ایران همه در قلمرو حكومتش بود؛ در عین حال دار العماره او مسجد بود، و دكة القضاء در گوشه مسجد قرار داشت؛ و سپاه در مسجد آماده مى‏شد، و از مسجد حركت مى‏كرد؛ مردم نمازگزار و معتقد به جنگ مى‏رفتند؛ و دیدید كه چگونه پیشرفت مى‏كردند و چه كارها انجام دادند(9).

امروز فقهاى اسلام حجت بر مردم هستند؛ همان طور كه حضرت رسول (ص) حجت خدا بود، و همه امور به او سپرده شده بود و هر كس تخلف مى‏كرد بر او احتجاج مى‏شد. فقها از طرف امام (ع) حجت بر مردم هستند. همه امور و تمام كارهاى مسلمین به آنان واگذار شده است. در امر حكومت، تمشیت امور مسلمین، اخذ و مصرف عواید عمومى، هر كس تخلف كند، خداوند بر او احتجاج خواهد كرد.

پی نوشت :

1 - توقیع در لغت نشان نهادن بر روى نامه است و نشان و دستخط پادشاه را بر فرمان یا نامه نیز توقیع گویند. نامه‏هاى معصومان (علیه السلام) بخصوص آنهایى كه از ناحیه مقدسه امام زمان (عج) شرف صدور یافته و یكى از نواب اربعه آن را ابلاغ كرده در كتابهاى تاریخ و حدیث به توقیعات مشهور است.

2 - اكمال الدین و اتمام النعمه كه به نام كمال الدین و تمام النعمه شهرت یافته، از آثار شیخ صدوق (- 381 هجرى قمرى) و درباره غیبت امام زمان و مسائل مربوط به آن نگارش در آمده است.

3 - كمال الدین، ج 2، ص 484، باب التوقیعات، حدیث 4.

4 - اسحاق بن یعقوب كلینى خود تصریح كرده است كه از طریق محمد بن عثمان عمرى پاره‏اى مسائل مشكل را بر امام عصر (عج) عرضه كرده و پاسخ گرفته است. در توقیع امام خطاب به او چنین عباراتى آمده: أما ما سألت عنه أرشدك الله و ثبتك من أمر المنكرین لى من أهل بیتنا و بنى عمنا السلام علیكم یا اسحاق بن یعقوب و على من اتبع الهدى این گونه خطایها را از طرف امام دلیل نبالت شأن و جلالت قدر او دانسته‏اند.

5 - صاحب وسائل الشیعه روایات مربوط به رجوع به فقها را در وسائل الشیعه، به خصوص در كتاب القضاء، ابواب صفات القاضى، باب 11) با الفاظ مختلف نقل كرده است.

6 - نواب اربعه عنوان چهارتن نایب ویژه امام زمان (عج) است كه در دوره غیبت صغرى (260 - 329) واسطه بین امام و شیعیان بودند. این چهار تن عبارت‏اند از: 1- ابو عمر عثمان بن سعید بن عمرو العمرى، از اصحاب و معتمدان امام هادى و امام عسگرى (علیه السلام) كه امام عسگرى (علیه السلام) وى را نایب امام غایب (عج) معرفى فرمود. 2- ابو جعفر محمد بن عثمان بن سعید، از اصحاب و نایبان امام عسگرى (علیه السلام) كه امام یازدهم و پدرش عثمان بن سعید وى را از نایبان حضرت شمردند. وى در سال 304 یا 305 هجرى قمرى. وفات كرد و در بغداد در كنار مدفن پدر خود به خاك سپرده شد. 3- ابوالقاسم حسین بن روح نوبختى كه وى را محمد عثمان به عنوان جانشین خود و نایب امام معرفى كرد. 4- ابوالحسن على بن محمد السمرى كه وى را حسین بن روح وكیل امام (علیه السلام) شناساند.

سمرى در نیمه شعبان سال 328 یا 329 وفات یافت. وى آخرین نایب آن حضرت بود.

7 - خبر واحد آن است كه به حد تواتر نرسد، یعنى تعداد ناقلان آن به اندازه‏اى نباشد كه نوعا مفید قطع و یقین است. خبر واحد را در صورتى كه ناقلان آن مورد اعتماد باشند، معتبر گویند و در احكام شرعى مى‏توان به آن استناد كرد. مقصود از حجت خبر واحد این است كه عمل به موجب آن واجب است. و اگر آن را اصلى نباشد، عامل به آن معذور خواهد بود.

8 - عبدریه بن أعین شیبانى كوفى ملقب به زراره (متوفى 150 هجرى) از اصحاب بزرگ امام باقر و امام صادق، علیهاالسلام، وى شیخ اهل حدیث و از فقهاى اصحاب به شمار است. تمام علماى رجال او را توثیق كرده‏اند و از اصحاب اجماع شمرده‏اند و روایاتى از امام صادق (علیه السلام) رسیده است كه حاكى است از آنكه آن حضرت وى را گرامى داشته است. كتابهاى الاستطاعه و الجبر بدو منسوب است.

9- تاریخ طبرى، ج 3، 4؛ الفتوح، ابن اعنم؛ تاریخ فتوحات اسلامى در اروپا، شكیب ارسلان.

بخش اعتقادات شیعه تبیان

منبع :

امام خمینی ، ولایت فقیه ، ص 67 – 71