ادب نهم: تلاوت با صدای زیبا
صدای نیكو نعمت خدادادی
انسان به طور طبیعی زیباپسند است. برای او هر چیزی كه زیبا باشد تحسین برانگیز است. یكی از نعمتهای خدادادی صدای نیكو و زیباست كه خداوند به برخی از انسانها عطا كرده است. آوازِ خوش و صدای نیكو سرآمد تمام زیباییهاست.
پیامبر خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود:
«اِنَّ مِنْ اَجْمَلِ الْجَمالِ الشَّعْرَ الْحَسَنَ وَ نَغْمَهَ الصَّوْتِ الْحَسَنِ».[1]
از زیباترین زیباییها موی زیبا و نغمه صدای نیكو است.
از این رو خدای رحمان این موهبت بزرگ را به انسانهای برگزیده (تمام انبیای الهی) عنایت فرموده است تا موجب جاذبه بیشتر دعوت آنان گردد. امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرموده است:
«ما بَعَثَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ نَبِیّاً اِلّا حَسَنَ الصَّوْتِ».[2]
خدای عزیز و بزرگ هیچ پیامبری را مبعوث نكرد مگر اینكه آواز نیكو داشت.
وظیفه خوش صداها و قرآن
حال كه آوازِ خوش از بزرگترین نعمتهای الهی است هر مسلمانی كه این موهبت را دارد (بیشتر مسلمانان از آن برخوردارند) باید شكر این نعمت را به جای آورد. شكر آن، تلاوت قرآن با آواز خوش است تا هم خود از آن بهره برند و هم افراد جامعه را با نوای گوش نواز و دل انگیز قرائت قرآن، جذب قرآن نمایند.
صدای نیكو، زینت قرآن
زیبای مطلق خداوند متعال است و تمام زیباییها از او سرچشمه گرفته. او منشأ تمام زیباییهاست. به این جهت كلام او هم زیباترین كلامهاست و هیچ گفتاری در زیبایی به پایه قرآن نمیرسد. به طوری كه مخالفان سرسخت قرآن نیز به آن اعتراف دارند؛ مثلاً «ولید بن مغیره» از رؤسای قریش و از مخالفان سرسخت اسلام كه خود یكی از بزرگترین سخن سرایان عرب بود، در مورد قرآن چنین میگوید:
«لَقَدْ سَمِعْتُ مِنْ مُحَمَّدٍ آنِفاً كَلاماً ما هُوَ مِنْ كَلامِ الْاِنْسِ وَ لا مِنْ كَلامِ الْجِنِّ، اِنَّ لَهُ لَحَلاوَهً وَ اِنَّ عَلَیْهِ لَطَلاوَهً».[3]
من از محمد ـ صلّی الله علیه و آله ـ اینك سخنی شنیدم كه نه از سنخ سخنان بشر و نه از جنس گفتار پریان است؛ زیرا شیرینی زاید الوصف و زیبایی خیرهكنندهای دارد!
اگر قرآن كه آیاتش سراسر زیبایی است با آواز خوشِ قاریِ ممتازی همراه گردد زیبایی آن دو چندان میشود و بر دلها مینشیند. نیكو خواندن قرآن به اندازهای ارزشمند است كه پیامبر عظیم الشّأن ـ صلّی الله علیه و آله ـ ، آن را زینت قرآن نامید:
«اِنَّ حُسْنَ الصَّوْتِ زینَهٌ لِلْقُرْآنِ».[4]
همانا صدای نیكو و زیبا زینت قرآن است.
تأثیر زیبا خواندن قرآن
شاید كسی بپرسد چرا این همه روی زیباخوانی قرآن تأكید میشود؟ مهم آن است كه قرآن رااحترام كنند. با عجله نخوانند و شمرده بخوانند. در پاسخ باید گفت: زبان شناسان و ادیبان عرب اعتقاد دارند قران با این كه شعر نیست ولی آهنگ پذیر است و آهنگی مخصوص دارد. هیچ نثری در زبان عربی چنین خصوصیتی ندارد و درست به همین جهت است كه وقتی قرآن با آوازِ خوش خوانده شود تأثیر معنوی عجیبی در شنونده (حتی غیر مسلمان) میگذارد. در زندگینامه قاریان مشهور، فراوان خواندهایم كه قرائت قرآن آنها علاوه بر مسلمانان در غیر مسلمانان نیز اثر عمیقی داشته است، به طوری كه موجب هدایت و مسلمان شدن آنان شده است.[5]
جا دارد عمق تأثیر زیبا خوانی قرآن را از زبان استاد شهید علّامه آیه الله مطهّری (ره) بشنویم:
من خودم... واقعاً از شنیدن قرآن لذّت میبرم... واقعاً زیبایی قرآن را حس میكنم. مخصوصاً وقتی كه با آهنگ لطیف و زیبایی خوانده شود. این قرآنهای عبد الباسط... بعضی قسمتها كه مخصوصاً آهنگی كه انتخاب كرده با موضوعی كه در آن آیه است تناسب دارد، تأثیرش عجیب است؛ مثل آیه «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ» یا سوره «إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ». غالباً هر چه خوانده این جور است. سوره «إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ» را با آهنگی متناسب با معنی آن خوانده است. مخصوصاً وقتی با این آهنگها میشنوم خیلی لذّت میبرم.
این حلاوت و شیرینی قرآن (و اینكه) هر چه تكرار میشود از شیرینیاش كاسته نمیشود (از وجوه اعجاز قرآن كریم است).[6]
خوش صداترین قاری
عزیزانی كه این سطور را میخوانند به خصوص قاریان عزیز قرآن با ما همراه باشند تا ببینیم خوش صداترین قاریان قرآن چه كسانی هستند؟ اتفاقاً در این رابطه شخصی از رسول گرامی اسلام ـ صلّی الله علیه و آله ـ سؤال كرده و حضرت پاسخ دادهاند كه گزارش آن به این قرار است:
«سُئِلَ النَّبِیُّ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ ـ اَیُّ النّاسِ اَحْسَنَ صَوْتاً بِالْقُرْآنِ؟
قالَ ـ صلّی الله علیه و آله ـ : مَنْ اِذا سَمِعْتَ قِراءَتَهُ رَاَیْتَ اَنَّهُ یَخْشَی اللهَ».[7]
از رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـ سؤال شد: كدامیك از مردم در قرائت قرآن خوش صداتر است؟ فرمود: كسی كه وقتی قرائتش را شنیدی گمان كنی او از خدا خوف و ترس دارد.
خوف از خدا یك ملاك اساسی برای قاری قرآن است، قاریی كه با صدای نیكوی خود قرآن را زینت میبخشد. بنابراین خوش آوازترین قاری كسی است كه نشانههای خوف از خدا و رستاخیز در گفتار و كردار او هویدا باشد. ظاهر او ظاهری اسلامی، كلام او قرآن، و كارها و اعمال او مطابق موازین اسلامی و قرآن است. او در انجام واجبات و ترك محرّمات پیشقدم و در انجام رسالتهای اجتماعی پیشرو است. اگر قاری قرآن به این درجه رسید خوشا به حال او و سعادت قرین او باد.
[1] . اصول كافی، ج 2، باب «ترتیل القرآن بالصوت الحسن»، ص 450.
[2] . اصول كافی، ج 2، باب «ترتیل القرآن بالصوت الحسن»، ص 450ـ 451.
[3] . بحار الانوار، 18، ص 168.
[4] . همان، ج 89، ص 190.
[5] . زندگینامه قاریان مشهور جهان، چاپ دوّم، مؤسسه نوار استاد مطهری، قم، 1414 ق، ص 39ـ 40.
[6] . نبوّت، استاد مطهری، چاپ اوّل، انتشارات صدرا، 1373، ص 235ـ 236.
[7] . بحار الانوار، ج 89، ص 195.
