پاسخ به:آداب قرآن
شنبه 14 مرداد 1391 8:25 AM
|
|
|
ادب دهم: تلاوت با لحن عربی |
یكی از آداب مهم تلاوت قرآن، عربی خواندن آن است. چنانكه كسی كه زبان مادریش فارسی نیست، هنگامی كه فارسی صحبت میكند و لهجه فارسی را خوب نیاموخته است گفتار او مردم پسند نیست. چه بسا رعایت نكردن لهجه فارسی باعث نامفهوم شدن گفتار او شود. همین طور زمانی كه ما بخواهیم به یكی از زبانهای خارجی گفتگو كنیم باید سعی نماییم با لهجه مخصوص آن صحبت كنیم تا خوشایند كسانی باشد كه با آن زبان صحبت میكنند.
پیشوایان اسلام و عربی خواندن قرآن
منظور ما از لحن عربی همان لهجه است، یعنی هر مسلمانی كه زبان مادریش عربی نیست بهتر است تلاش كند تا قرآن را با لهجه عربی بخواند. البته این سخن پیشوایان اسلام از جمله امام صادق ـ علیه السّلام ـ است كه فرمود:
«اَعْرِبِ الْقُرْآنَ فَاِنَّهُ عَرَبِیُّ».[1]
قرآن را (فصیح و با لحن) عربی بخوانید؛ زیرا قرآن به زبان عربی است.
شاید عدهای بلافاصله بگویند: پس تكلیف دستهای از مسلمانان غیر عرب كه نمیتوانند قرآن را به عربی فصیح بخوانند چیست؟ آنها قرآن نخوانند؟!
ما چنین سخنی نمیگوییم. بلكه میگوییم؛ فرق است میان نتوانستن و نخواستن و تلاش نكردن.
امیر مؤمنان علی ـ علیه السّلام ـ در یكی از كلمات گهربارشان میفرماید:
«قَدْرُ الرَّجُلِ عَلی قَدْرِ هِمَّتِهِ».[2]
قدر و قیمت انسان به اندازه همّت اوست.
بعضی از ما مسلمانان برای بسیاری از امور دنیایی (حتی كارهای غیر ضروری) وقت و امكانات بسیاری را هزینه میكنیم ولی حاضر نیستیم برای امور معنوی و روحانی كه لذّت و سعادت دنیا و آخرت در آن است مقداری به زحمت بیفتیم. خوب اگر ما به قرآن علاقمند هستیم و كلام خدا را دوست داریم و در سایه قرائت آن میخواهیم به اجر و پاداش بیحساب برسیم، آیا انصاف نیست مقداری تلاش كنیم و قرآن را با آدابش و با لهجه عربی بخوانیم؟
برخی در قرائت قرآن كسالت و باری به هر جهت بودن را پیشه خود كردهاند (در حالی كه در سایر كارهای دنیایی چنین نیستند) فقط در پی بیشتر خواندن آن هستند و به خیال خود میخواهند تا میتوانند ثواب ببرند.
از این رو برایشان مهم نیست كه قرآن را غلط بخوانند، زیر و زبر را جابجا بخوانند، تشدیدها را نخوانند و حتی كلمهای را جا بگذارند. خوب عزیزان! این بیاحترامی به قرآن است. این طور قرآن خواندن نه تنها ثواب ندارد بلكه قول شاعر نكتهپرداز فارسی (سعدی) مصداق پیدا میكند:
گر تو قرآن بدین نَمَط خوانی ببری رونق مسلمانی[3]
بله اگر كسی تلاش كرد و وقت صرف كرد تا قواعد ضروری عربی خواندن را بیاموزد ولی نشد كه نشد، آن وقت دیگر تكلیف ندارد و خداوند به قرائت قرآن غیر عربی او همان پاداش و مزد قرائت فصیح و عربی را میدهد. همان گونه كه امام صادق ـ علیه السّلام ـ این مطلب را بیان كرده است.
امّا ما باشیم و خدای خودمان! آیا میتوان با گفتن كلمه «نمیتوانم» به این سفارش پیشوایان اسلام عمل نكرد؟ جواب ما این است: از انصاف به دور است و عدم توفیق موجب برخورد این گونه با قرآن میشود. بنابراین باید همّت كرد با صرف مقداری وقت و به اندازه توان، این ادب از آداب تلاوت قرآن را نیز رعایت كرد.
مراحل عربی خواندن قرآن
عربی خواندن قرآن مراحلی دارد. این مراحل به طور خلاصه بیان میشود تا هر كس به اندازه استعداد و تلاش خود آن را فرا گیرد تا فضیلت عربی خواندن قرآن را كسب كند.
مرحله اوّل:در این مرحله قرآنآموز چگونگی تلفظ حروفی را آموزش میبیند كه تلفظ فارسی و عربی آنها با یكدیگر تفاوت دارد. این حروف عبارتند از:
«ث ـ ح ـ ذ ـ ص ـ ض ـ ط ـ ظ ـ ع ـ غ ـ و».
رهآورد این مرحله صحیح خواندن قرآن است به مقداری كه معنی و مفهوم كلمات قرآن تغییر نیابد؛ زیرا در موارد بسیاری جابجا تلفظ كردن حروف، موجب تغییر معنای كلمه میشود. در این زمینه به نمونههای زیر توجه كنید:
اشتباه صحیح
صِرادَ: درفش كفاشی صراطِ: راه
زالّین: ریخته شدگان ضالّین: گمراهان
عَزیم: دشمن سرسخت عَظیم: بزرگ[4]
مرحله دوّم: آموزش خلاصهای از قواعد علم تجوید است. البته آموزش باید با تمرینِ عملی همراه باشد و این تمرین به اندازهای باشد كه قرآنپژوه آن را با لهجه عربی بخواند. نتیجه این آموزش، عمل به كلام نورانی امام صادق ـ علیه السّلام ـ (در حدّ قابل قبول) است كه میفرمود: قرآن را فصیح و با لحن عربی بخوانید.
مرحله سوّم: در این مرحله، قرآن با لحن عربی خوانده میشود در حالی كه به معنی و مفهوم آیات نیز توجه هست. یعنی قاری در سایه دانستن قواعد زبان عربی (درحدّ ممكن)، پیام آیاتی را كه میخواند میفهمد و لحن خود را با معنی آیات هماهنگ میكند.
به عبارت دیگر هر آیه را با در نظر گرفتن معنی آن با آهنگی مناسب میخواند، میتوان گفت كه این گونه قرآن خواندن تبلور عینی كلام شریف رسول بزرگوار اسلام ـ صلّی الله علیه و آله ـ است كه فرمود:
«اِقْرَؤُا الْقُرْآنَ بِاَلْحانِ الْعَرَبِ وَ اَصْواتِها وَ اِیّاكُمْ وَ لُحُونَ اَهْلِ الْفِسْقِ وَ اَهْلِ الْكَبائِرِ».[5]
قرآن را با لحنها و آوازهای عرب بخوانید و از لحنهای فاسقان و گناهكارانی كه گناه كبیره انجام میدهند بپرهیزید.
آهنگپذیری قرآن
عده زیادی از زبان شناسان عرب و قرآنپژوهان اعتقاد دارند كه قرآن كریم دارای موسیقی و آهنگ مخصوصی است و هیچ متن عربی را نمیتوان با آهنگ قرآن خواند. استاد مطهری (ره) مسأله دیگری كه مربوط به سبك قرآن است و از قدیم مورد توجه بوده است مسأله آهنگپذیری قرآن است. این خیلی عجیب است. تا آنجا كه نشان دادهاند در زبانها جز شعر چیز دیگری آهنگ نمیپذیرد، آهنگ واقعی كه یك نفر موسیقیدان بتواند برای آن آهنگ بسازد، شعر است كه آهنگ میپذیرد... قرآن از طرفی ما میبینیم شعر نیست... قرآن یگانه نثری است آهنگ پذیر. و این همان مطلبی است كه از صدر اسلام به آن توجه بوده است.[6]
نتیجه اینگونه تلاوت، هم شامل حال قاری است و هم استماع كننده قرآن. هنگامی كه قاری چنین قرآن بخواند احساس میكند مخاطب آیات الهی خود اوست. این حالت تأثیر شگرفی در قاری قرآن میگذارد تا جایی كه این حالت را تا ساعتها بعد از تلاوت در وجود خویش احساس میكند و شنوندگانی هم كه با معنای آیات قرآن آشنا باشند همین احساس را پیدا میكنند یعنی آنان نیز تصوّر میكنند كه مورد خطاب كلام خدا هستند و این حالت در نهایت، موجب تأثیر عملی در كردار و اعمال شنوندگان میشود.
این نوع تلاوت، مصداق كامل عربی خواندن قرآن است. امید است تلاوت همه قاریان عزیز كشور ما به این پایه برسد كه اثرات پایانناپذیر و مباركی برای جامعه در پی دارد.
[1] . اصول كافی، ج 2، باب «ترتیل القرآن بالصّوت الحسن»، ص 450.
[2] . نهج البلاغه، حكمت 47.
[3] . گلستان سعدی، باب پنجم، اصل حكایت گلستان چنین است:
ناخوش آوازی به بانگ بلند قرآن همی خواند. صاحبدلی بر او بگذشت و گفت: تو را مشاهره چند است؟ گفت: هیچ. گفت: پس این زحمت چرا به خود میدهی؟ گفت؟ از بهر خدا میخوانم. گفت: از بهر خدا مخوان! بیت:
گر تو قرآن بدین نمط خوانی ببری رونق مسلمانی!
(مشاهره=مزد، نمط=طریقه و روش)
[4] . تجوید نماز؛ ابوالفضل علّامی، انتشارات هجرت، قم، 1374، ص 8.
[5] . اصول كافی، ج 2، باب «ترتیل القرآن بالصوت الحسن»، ص 450.
[6] . برای استفاده بیشتر مراجعه كنید به كتاب نبوّت، استاد مطهّری، ص 229ـ 236. |
|
|
قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ یُنشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (بگو در زمین بگردید و بنگرید خداوند چگونه آفرینش را آغاز کرده است، سپس خداوند به همین گونه، جهان را ایجاد می کند خداوند یقیناً بر هر چیز تواناست) /عنکبوت20
