آداب قرآن

ادب شانزدهم: حفظ قرآن

در میان آداب تلاوت قرآن، حفظ قرآن جایگاه ویژه‎ای دارد به گونه‎ای كه امام صادق ـ علیه السّلام ـ در مقام دعا از خداوند می‎خواهد كه حفظ قرآن را محبوب وی گرداند:
اَللهُمَّ فَحَبِّبْ اِلَیْنا حُسْنَ تِلاوَتِهِ وَ حِفْظَ آیاتِهِ.[1]
بار خدایا! نیكو تلاوت نمودن قرآن و حفظ آیاتش را محبوب ما بگردان.
یكی از نعمتهایی كه به بركت انقلاب اسلامی نصیب ملت ایران شده است، رواج حفظ قرآن كریم در بین اقشار مختلف مردم است. قبل از انقلاب حافظان كلّ قرآن شاید به تعداد انگشتان دست نمی‎رسید در حالی كه بعد از استقرار جمهوری اسلامی و در سالهای اخیر گرایش به حفظ قرآن خصوصاً در میان جوانان بسیار چشمگیر است. در تمام نقاط ایران عزیز مؤسسات و نهادهایی در زمینه حفظ قرآن تأسیس شده و مشغول خدمت به آستان مقدّس قرآن كریم هستند.
در سایه این تلاش‎های پی‎گیر و خالصانه شاهد كوشش هزاران انسان وارسته و علاقمند به قرآن هستیم كه به حفظ قرآن اشتغال دارند. درمیان این عاشقان قرآن حافظان برجسته‎‎ای دیده می‎شوند كه در جهان اسلام كم‎نظیر و یا بی‎نظیر هستند. جا دارد از تلاش‎ تمام دست‎اندركاران این جهاد فرهنگی سپاسگزاری شده و از خداوند طلب اجر و پاداش مضاعف برای آنان كنیم.
اهتمام نسبت به حفظ قرآن
با وجود تمام این جدّ و جهدها هنوز حفظ قرآن در كشور ما به مرز قابل قبول نرسیده است، زیرا یكی از راههای ترویج فرهنگ قرآن و مبارزه با تهاجم فرهنگی دشمنان اسلام، اهتمام نسبت به برنامه‎های قرآنی و حفظ آن است.
بر مسئولان فرهنگی و قرآنی كشور است كه با برنامه‎ریزیهای دقیق و حساب شده و مساعدتهای مادی و معنوی، بستر مناسبی را برای حفظ قرآن كریم آماده كنند و با تبیین جایگاه و ارج نهادن به حافظان قرآن، مشوّق علاقه‎مندان حفظ قرآن گردند. به خصوص نسلِ جوان پرشورِ مملكت اسلامی را در این راستا مدّنظر قرار دهند.
از طرف دیگر جا دارد عده‎ای از حافظان قرآن كریم از خداوند استمداد جویند و برای رسیدن به قله‎‎های رفیع این جهاد قرآنی به تربیت حافظان قرآن اقدام نمایند. چه خوب است هر یك از ما مسلمانان مقداری از وقت خود را به حفظ آیات و سُوَر قرآن اختصاص دهیم و آن را توشه‎ای برای زندگی جاوید خود قرار دهیم.
حفظ قرآن دور از عذاب الهی
كسی كه تمام یا قسمتی از قرآن كریم را از حفظ دارد و در حقیقت قلب و جان خود را جایگاه انوار قرآن قرار داده است، چنین قلبی در قیامت عذاب نخواهد شد. حضرت محمّد ـ صلّی الله علیه و آله ـ می‎فرماید:
«لا یُعَذِّبُ اللهُ قَلْباً وَعَی الْقُرْآنِ».[2]
خداوند قلبی را كه قرآن را در خود جای داده‎، عذاب نمی‎كند.
حافظ قرآن در همه حال یا در بیشتر اوقات، با قرآن دل مشغول است. او برای نگهداری آیات حفظ شده زبانش با كلام خدا در گردش است و كلام خدا را تلاوت می‎كند، به این جهت چنین زبانی گِرْد گناه نمی‎چرخد. حافظه‎ای كه در آن آیات قرآن جای گرفته است فكر گناه را در خود جای نمی‎دهد. لذا چنین انسانی رفته رفته انسانی الهی می‎شود و استحقاق پیدا می‎كند تا از دستاوردهای ویژه‎ای برخوردار گردد.
دستاوردهای حفظ قرآن
1. حافظ قرآن مشمول آمرزش الهی: رسول بزرگوار اسلام ـ صلّی الله علیه و آله ـ می‎فرماید:
«مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ عَنْ حِفْظِهِ ثُمَّ ظَنَّ اَنَّ اللهَ تعالی لا یَغْفِرُ لَهُ فَهُوَ مِمَّنِ اسْتَهْزَءَ بِآیاتِ اللهِ».[3]
كسی كه قرآن را از حفظ بخواند، سپس گمان كند كه خداوند متعال او را نمی‎آمرزد، او از كسانی است كه آیات خدا را به استهزاء گرفته است.
بنابراین حافظ قرآن باید به آمرزش خداوند امیدوار باشد و با كوشش در عمل به دستورات قرآن، خود را در زمره بهشتیان بداند.
2. همراهی با سفیران الهی: صادق آل محمد ـ علیهم السّلام ـ ششمین پیشوای معصوم ما می‎فرماید:
«اَلْحافِظُ لِلْقُرْآنِ الْعامِلُ بِهِ مَعَ السَّفَرَهِ الْكِرامِ الْبَرَرَهِ».[4]
حافظ قرآنی كه به قرآن عمل كند با سفیران (وحی) خدا، كه بزرگوار و نیكو رفتار هستند، خواهد بود.
و چه نعمتی بالاتر و لذت‎بخش‎تر از همنشینی با سفیران خداوند خواهد بود. خوشا به حال آنان كه حافظ قرآن بوده و به آن عمل می‎كنند.
3. درجات حافظ در بهشت: آورنده قرآن، پیامبر گرامی خدا فرمود:
عَدَدُ دَرَجِ الْجَنَّهِ عَدَدُ آیِ الْقُرْآنِ، فَاِذا دَخَلَ صاحِبُ الْقُرْآنِ الْجَنَّهَ قیلَ لَهُ اِرْقَ وَ اقْرَأْ، لِكُلِّ آیَهٍ دَرَجَهٌ، فَلا تَكُونُ فَوْقَ حافِظِ الْقُرْآنِ دَرَجَهٌ.[5]
تعداد درجات بهشت به عدد آیات قرآن است. هنگامی كه حامل قرآن داخل بهشت می‎شود به او گفته می‎شود: بالا برو و بخوان ، زیرا برای هر آیه‎ای درجه‎ای است. بنابراین بالاتر از حافظ قرآن درجه‎ای نیست.
آرزوی نهایی هر مسلمان مؤمنی راه یافتن به بهشت برین است. این بهشت درجاتی به تعداد آیات قرآن كریم دارد، به آنان كه حامل قرآن هستند در بهشت می‎گویند: بالا برو و بخوان. بنابراین حافظ قرآن در سایه تلاوت قرآن در دنیا، قرآن با جان او عجین می‎شود و در سایه عمل به آیات آن به مقام «صاحب القرآن» می‎رسد. چنین حافظی وقتی وارد بهشت شد به او می‎گویند: بخوان و بالا برو و او لب می‎گشاید و آیات قرآن از دهان مبارك او سرازیر می‎گردد.
پاداش به زحمت افتادن در حفظ
عده‎ای از مردم دوست دارند قرآن را حفظ كنند ولی تصور می‎كنند حفظ قرآن مشكل است و مشقّت دارد. یا اینكه حافظه‎شان ضعیف است و حفظ قرآن برایشان مشكل است. در مورد این افراد امام صادق ـ علیه السّلام ـ وعده دو پاداش داده است:
اِنَّ الَّذی یُعالِجُ الْقُرْآنَ وَ یَحْفَظهُ بِمَشَقَّهٍ مِنْهُ وَ قِلَّهِ حِفْظٍ لَهُ اَجْرانِ.[6]
كسی كه به قرآن بپردازد و آن را با مشقّت و حافظه ضعیف حفظ كند، برای او دو پاداش است.
زیرا یك پاداش برای حفظ قرآن است و پاداش دوّم به خاطر حافظه ضعیف است كه سبب می‎شود تا زحمت بیشتری نسبت به افراد معمولی بكشد.
دعای فراموش نكردن حفظ قرآن: دعایی در كتب حدیث آمده است كه مربوط به نگهداری حفظ قرآن و فراموش نكردن آیات حفظ شده است. این دعا از امیرمؤمنان علی ـ علیه السّلام ـ نقل شده است. امام فرموده‎اند: رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: آیا می‎خواهی دعایی را به تو بیاموزم كه قرآن را فراموش نكنی! (و این دعا را خواندند):
اَللّهُمَّ ارْحَمْنی بِتَرْكِ مَعاصیكَ اَبَداً ما اَبْقَیْتَنی، وَ ارْحَمْنی مِنْ تَكَلُّفِ ما لا یَعْنینی، وَ ارْزُقْنی حُسْنَ الْمَنْظَرِ فیما یُرْضیكَ عَنّی، وَ اَلْزِمْ قَلْبی حِفْظَ كِتابِكَ كَما عَلَّمْتَنی، وَ ارْزُقْنی اَنْ اَتْلُوَهُ عَلَی النَّحْوِ الَّذی یُرْضیكَ عَنّی.
اَللّهُمَّ نَوِّر بِكِتابِكَ بَصَری، وَ اشْرِحْ بِه صَدْری، وَ فَرَّحْ بِهِ قَلبِی، وَ اَطْلِقْ بِهِ لِسانی، وَ اسْتَعْمَل بِهِ بَدَنی، وَ قَوِّنی عَلی ذلك، وَ اَعِنّی عَلَیْهِ اِنَّهُ لا مُعینَ عَلَیْهِ اِلّا اِنْتَ، لا اِلهَ اِلّا اِنْتَ.[7]
خدایا! تا زنده هستم، با ترك نافرمانیت به من ترحّم نما و به من رحم كن از رنج كشیدن برای آنچه به كارم نیاید، و به من روزی كن خوش نمایی در آنچه تو را از من خشنود سازد، و قلبم را به حفظ قرائت وادار كن آن گونه كه به من آموختی، و مرا روزی كن آن را همانگونه كه خوشایند توست بخوانم.
بار خدایا! با قرآنت دیدگان مرا روشن كن، و به وسیله قرآن سینه مرا بگشای، دلم را شاد كن و زبانم را باز كن، بدنم را به وسیله آن به كار گیر، و با آن مرا نیرومند ساز، با قرآن مرا یاری كن زیرا یاوری در آن جز تو نیست، جز تو كسی شایسته پرستش نیست.

[1] . اصول كافی، ج 2، باب «الدعاء عند قراءه القرآن»، ص 417.
[2] . وسائل الشیعه، ج 4، ص 825.
[3] . مستدرك الوسائل، ج 4، باب 17، ص 269، روایت 4669.
[4] . اصول كافی، ج 2، باب «فضل حامل القرآن»، ص 441.
[5] . بحار الانوار، ج 89، ص 22.
[6] . اصول كافی، ج 2، «من یتعلّم القرآن بمشقّه»، ص 443 ـ 444.
[7] . اصول كافی، ج 2، باب «الدّعاء فی حفظ القرآن»، ص 420.