بانک مقالات جغرافیا

نخستين قدم در برنامه ريزي توسعه منطقه اي، شناسايي وضع موجود آن مناطق مي باشد که اين شناسايي مستلزم تجزيه و تحليل بخش هاي مختلف اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي آن مي باشد. براي تخصيص اعتبارات و منابع ميان مناطق مختلف، شناسايي جايگاه آن منطقه در بخش مربوطه و رتبه بندي سطوح برخورداري از مواهب توسعه ضروري است. در سالهاي اخير سياست گذاران روش هاي برنامه ريزي را با تاکيد بر توان هاي محيطي نواحي مد نظر قرار داده اند. غالبا اين روش ها در زمينه هاي محيطي، اقتصادي، اجتماعي، سياسي و فرهنگي مورد مداقه قرار مي گيرد. يکي از آثار عدم تعادل در بهره گيري از مواهب توسعه يافتگي منجر به تحرکات ناموزون جمعيت در سطح استان ها مانند مهاجرت از مناطق کمتر توسعه يافته به مناطق در حال توسعه و يا توسعه يافته تر شده است. اين مقاله بر آن است که با استفاده از مدل ها و تحليل هاي برنامه ريزي يک رابطه منطقي بين استان هاي کشور برقرار نمايد تا سطوح توسعه يافتگي يا عدم توسعه يافتگي را به ويژه در ارتباط با مهاجرت ها مشخص نمايد. براي نيل به اين هدف، در سنجش و تعيين درجه توسعه يافتگي متغيرهاي زيادي در بخش هاي مختلف مطالعاتي در زمينه هاي فرهنگي – جهانگردي، مسکن و ساختمان، نيروي انساني و اشتغال، بهداشت و درمان، ارتباطات و مخابرات ... طبقه بندي شده و ضريب توسعه يافتگي هر استان در بخش هاي مربوطه تعيين گرديده است. براساس يافته هاي اين تحقيق رابطه اي معنادار ميان توسعه يافتگي و مهاجرت برقرار مي باشد که راهکارهاي اساسي را براي برنامه ريزان در بخش هاي مطالعاتي ذکر شده، مشخص مي نمايد.

 نسخه قابل چاپ

کيفيت پديده هاي محيطي (دوره خشک و مرطوب، سرد و گرم و ...) به وسيله تکرار سيستم هاي سينوپتيکي و توده هاي هوا کنترل مي شود، لذا در مطالعه حاضر ارتباط فراواني توده هاي هوا با دوره هاي خشک و تر بررسي و تحليل شده است. به منظور شناسايي توده هاي هوا و کاربرد آن در پايش دوره هاي خشک و تر؛ از روش همديدي فضايي استفاده شده است. اين روش توده هاي هوا را براساس منشا و تعديل آنها در مسير حرکت به شش گروه تقسيم مي کند، که شامل توده هاي هواي قطبي خشک ، قطبي مرطوب، حاره اي خشک، معتدل خشک، معتدل مرطوب و حاره اي مرطوب مي باشد. براي تعيين توده هاي هوا نياز به روزهاي نمونه (شاهد) مي باشد. نحوه آرايش خطوط جريان نقشه هاي هواشناسي سطح زمين و تراز 850 هکتوپاسکال معرف انتقال توده هواي ويژه اي به سوي منطقه مورد مطالعه مي باشد. معيارهاي اوليه انتخاب روزهاي نمونه براي هر توده هوا در هر ايستگاه از طريق ارزيابي دقيق داده ها و نقشه هاي هواشناسي سطح زمين و تراز 850 هکتوپاسکال صورت گرفت و هر يک از روزهاي نمونه انتخاب شده از منبع تا محدوده مورد مطالعه مسيريابي و ويژگي هاي آنها ارزيابي شد. روزهاي نمونه انتخاب شده؛ ويژگي هاي معرف يک توده هوا را مشخص مي کنند. به منظور گروه بندي توده هاي هوا، متغيرهاي دما، دماي نقطه شبنم، فشار (QFF)، ابرناکي، سمت و سرعت باد در ساعات 3، 9، 15 و 21 UTC براي 10 ايستگاه سينوپتيک طي دوره آماري 99- 1961 در محاسبات منظور شد. با استفاده از روش تحليل عاملي متغيرهاي وابسته به هم ادغام و ابعاد ماتريس ها کاهش داده شد. براي گروه بندي توده هاي هوا از روش تحليل مميزي استفاده شد. بدين ترتيب توده هاي هواي موثر بر حوضه هاي جنوب غربي ايران در فصل زمستان (دسامبر تا فوريه) شناسايي گرديد، سپس ويژگي هاي متوسط اقليمي و درصد فراواني هر يک از توده هاي هوا به تفکيک ماهانه و براي تمامي ايستگاه هاي مورد مطالعه طي دوره 99-1961 محاسبه و نقشه هاي مربوط به درصد فراواني و ويژگي هاي متوسط توده هاي هوا ترسيم گرديد. در نهايت مقايسه دوره هاي خشک و تر رابطه بسيار قوي و معني داري با فراواني انواع توده هاي هوا نشان داد، به عبارتي شرايط اقليمي و دوره هاي اقليمي هر منطقه به وسيله تکرار و اثرات تجمعي توده هاي هوايي که از آن ناحيه عبور مي کند، تعيين مي گردد.

 نسخه قابل چاپ

کوهستان شاهو در شمال غربي استان کرمانشاه واقع است. منابع غني آب و خاک، تنوع اقليمي و زمين شناسي در آن قابل توجه است. اين مطالعه به منظور بررسي مورفومتري شبکه آبراهه اي و ارتباط کمي اين عوارض خطي با ليتولوژي و ساختمان زمين شناسي انجام گرديد. شبکه آبراهه اي و الگوي مکاني در ارتباط با ليتولوژي، گسل، توپوگرافي و اقليم شکل مي گيرد. به طور کلي شبکه ها را به درختي، موازي، داربستي، شعاعي (همگرا و واگرا) و... تقسيم مي کنند. ماهيت اين تقسيم بندي کيفي است و هدف اصلي در اين مطالعه بررسي کمي و تعيين الگوي کمي اين شبکه در زير حوضه کوچک و تعيين نقش ليتولوژي ، ساختمان و اقليم در ايجاد و توسعه آنهاست. پس از رقومي کردن نقشه هاي توپوگرافي، آبراهه ها ترسيم و بانک اطلاعات توصيفي براي آنها در محيط سيستم اطلاعات جغرافيايي تهيه گرديد. اين بانک شامل طول و رتبه هر يک از شاخه ها بود. متغيرهاي طول و زاويه برخورد شاخه ها در هر زير حوضه محاسبه گرديد. از روش هاي آماري براي تعيين ميزان تشابه زير حوضه ها در بحث زاويه برخورد شاخه ها استفاده گرديد. وقتي دو حوضه نزديک به هم باشند، يک وابستگي خوشه اي ايجاد مي نمايند و نقطه وسط بين آنها مرکز ثقل اين وابستگي خوشه اي مي باشد. درجه ترکيب آنها تحت عنوان توالي زوجي شناخته شده و به کمک نمودار چند شاخه اي مي توان آن را نشان داد. براي محاسبه اين روابط از نرم افزار spss استفاده شده است.
مقادير حاصل از محاسبات تراکم زهکشي نشان مي دهد که حوضه هاي شماره 8، 9 و 12 گروه هاي تک محسوب مي شوند. گروه هاي 8 و 9 به لحاظ ضريب بالاي زهکشي و تک گروه شماره 12 به لحاظ فقر نسبي شبکه هيدروگرافي قابل توجه مي باشند. توزيع ضريب تراکم زهکشي در ساير حوضه ها طوري است که خوشه واحد تشکيل مي دهند به عبارت بهتر 17 زير حوضه باقي مانده در يک گروه قرار مي گيرند.
آبراهه ها ضمن طبقه بندي در گروه هاي کميت پذير، بر حسب زواياي برخورد تقسيم بندي شدند. زير حوضه هاي شماره يک، سه، چهار، پنج و شش در فاصله اندکي از هم قرار دارند. اين خوشه غالبا در سنگ هاي آهکي تشکيل شده و طول بلند آبراهه اي و کشيدگي محور طولي زير حوضه از جمله ويژگي هاي آنهاست. فرآيندهاي غالب شامل هوازدگي مکانيکي، بهمن برفي، بهمن واريزه اي و فرسايش انحلالي است. زير حوضه هاي بيست، شانزده و هفده در يک گروه قرار مي گيرند. زير حوضه دوازده به تنهايي در يک گروه واقع مي شود فقر زهکشي در آن به سبب ليتولوژي حساس به فرسايش مي باشد (آهک هاي نخودي نسبتا ضخيم که با سيماني از رس به هم چسبيده اند) که به طور دگر شيب روي آهک هاي مارني با لايه بندي نازک قرار دارند. ارتفاع بالا (2000 متر)، وجود يخبندان در بيش از چهار ماه از سال عامل تخريب اين نوع سنگ است. در زير حوضه بيست وجود توپوگرافي شيب دار و احتمالا عبور يک گسل در امتداد جنوب شرقي – شمال غربي عامل افزايش زاويه برخورد آبراهه اي مي باشد، اين گسل با کنترل ميداني موقعيت آن تاييد گرديد. در نقشه زمين شناسي اين گسل گزارش نشده است. شبکه آبراهه اي که در بعضي جاها خود را بر ليتولوژي غالب مي کند و در بعضي مکان ها گسل ها و ساختمان زمين شناسي غالبي براي مسير آبراهه ها مي گردند. از نکاتي  که در اين بررسي مشاهده گرديد. اين بود که در برخي زير حوضه ها فعاليت پوشش برفي و بهمن در شکل گيري و توسعه آبراهه ها موثر بوده است. فرسايش انحلالي در سنگ هاي کربناته و توسعه اشکال کارستي در چند زير حوضه از جمله عوامل فقر زهکشي مي باشند. شيب زياد توپوگرافي و دخالت ساير عوامل در زير حوضه هاي بيست، هفده و هجده سبب توليد واريزه مي شود.

 نسخه قابل چاپ

هدف تحقيق بررسي علل و زمينه هاي ايجاد و گسترش مناطق فقيرنشين در شهرهاي آفريقايي است. در اين تحقيق وضعيت آن دسته از مهاجران آفريقايي مورد بررسي قرار مي گيرد که جهت رهايي از فقر و دستيابي به زندگي مطلوب تر راهي شهرهاي بزرگ آفريقا مي شوند. روش مطالعه مبتني بر مطالعات کتابخانه اي است. نتايج پژوهش موردي در شهرهاي قاهره در مصر، آيبادان در نيجريه و دوربان در آفريقاي جنوبي نشان مي دهد مهمترين علل افزايش محله هاي فقيرنشين در داخل و حاشيه شهرها عبارت از ضعف حاکميت دولت ها و عدم ثبات سياسي، عدم برنامه ريزي هاي جامع و دراز مدت، شفاف نبودن بعضي از قوانين و اعمال نفوذ برخي از صاحبان قدرت، بروز درگيري هاي نژادي و قومي و وابستگي عناصر قدرت مرکزي با يکي از طرف هاي درگير، قتل و غارت و از کف نهادن سرمايه گذاري هاي زير بنايي است. همچنين به سبب آهنگ سريع مهاجرت ها نسبت به افزايش امکانات و زير ساخت هاي شهري بسياري از مهاجران فقرزده براي دستيابي به سرپناه راهي مناطق رو به زوال و ويران داخل شهرها و يا حلبي آبادهاي حاشيه شهرها مي شوند. تکرار عملکردها و عدم همسويي و همگرايي موثر ميان سياست هاي سطوح محلي و منطقه اي در کشور، تغييرات مداوم و پي درپي اداري، ضعف در برنامه ريزي شهري و عدم تناسب سرمايه گذارهاي عمراني سبب درهم ريختگي اجراي سياست هاي شهري گرديده است. با توجه به مسايل و مشکلات داخلي کشورهاي آفريقا ميزان مناطق فقيرنشين در درون و حاشيه شهرها همواره در حال افزايش مي باشد.

 نسخه قابل چاپ

بدن انسان مانند يک سامانه ترموديناميک مي باشد که در محدوده دمان ^o C 0.5 ± 37 بهترين کارايي را از خود نشان مي دهد. سيستم تنظيم حرارتي بدن به صورت خود کار اين وظيفه را به عهده دارد. با اين حال تغييرات شبانه روزي و فصلي دماي محيط، سلامتي و آسايش انسان را تحت تاثير قرار داده و موجب شده است تا مطالعات گسترده اي در ارتباط با چگونگي پاسخ بدن انسان نسبت به دماي محيط انجام گيرد. اين مطالعات منجر به ابداع شاخص هاي دمايي گرديد.
در اين مقاله ضمن معرفي اجمالي شاخص هاي دمايي به بحث پيرامون مهمترين شاخص دمايي يعني شاخص دماي موثر پرداخته آنگاه به محاسبه، ارزيابي و پهنه بندي دماي موثر با استفاده از داده هاي 8 نوبت ديده باني شبانه روزي هواشناسي در 130 ايستگاه سينوپتيکي کشور از سال 1996 تا 2001 پرداخته شده است. آنگاه نسبت به تهيه نقشه هاي پهنه بندي کشور در مقياس ماهانه اقدام گرديد. بدين ترتيب که با توجه به حجم زياد داده هاي لحظه اي از نرم افزاري که به همين منظور توسط نگارنده مقاله برنامه نويسي گرديد، استفاده شد. با توجه به تغييرات رژيم شبانه روزي دما و همچنين تغييرات دما در طي ماه هاي سال، دماي موثر در 8 نوبت در شبانه روز و براي يک ماه به دست آمد. اين ساعات عبارتند از ساعات صفر، 3، 6 ،9، 12، 15، 18 و 21. بعد از تکرار اين کار براي ساير ماه ها، داده هاي مزبور براي تمامي ماه ها به دست آمد. با استفاده از اين داده ها نسبت به تهيه نقشه هاي پهنه بندي دماي موثر کشور اقدام شد. علاوه بر آن ميانگين دمان موثر در هر ماه همراه با حداقل و حداکثر دماي موثر ماهانه نيز محاسبه و آنگاه به تحليل داده هاي دماي موثر پرداخته شد. در اين تحليل، متغير وابسته دماي موثر (ET) مي باشد و متغيرهاي مستقل عبارتند از دماي خشک (DRY)، دماي مرطوب (WET)، نقطه شبنم (DEW)، رطوبت نسبي (HUM)، سرعت باد (WIND) و شدت تابش لحظه اي (SUN). لازم به ذکر است که آخرين متغير (تابش لحظه اي) براي ساعات 9، 12 و 15 در نظر گرفته شده است. در اين تحليل که با استفاده از تحليل رگرسيوني چند گانه به روش «پيشرو» و ضريب رگرسيوني «بتا» انجام گرديد. چهل جدول براي 5 ناحيه شامل ناحيه کوهستاني (A)، ناحيه جنوب کشور (B)، ناحيه شرق کشور (C)، ناحيه شمال کشور (D)، و ناحيه کوهپايه اي (E) به دست آمد و مشخص گرديد که شاخص دماي موثر در فعاليت هاي انساني در نواحي شمالي، جنوبي و شرقي کشور بيشترين تاثير را از دماي مرطوب همان ناحيه مي پذيرد. در حالي که در نواحي کوهستاني و کوهپايه اي کشور، بيشترين تاثير را از دماي خشک در همان ناحيه مي پذيرد. با استفاده از داده هاي محاسبه شده نسبت به تهيه نقشه هاي دماي موثر ماهانه در سطح کشور اقدام گرديد. به عنوان نمونه نقشه 1 الي 3 به ترتيب مربوط به ميانگين حداقل، حداکثر و ماهانه دماي موثر ارديبهشت ماه کشور مي باشد.

 نسخه قابل چاپ

"سرمايش بادي" يا " سوزباد" پديده اي است اقليمي که از ترکيب عناصر دما و باد در شرايط محيطي خاصي ايجاد مي شود. سرمايش بادي نه تنها يکي از مهمترين عوامل مختل کننده راحتي انسان محسوب مي شود، بلکه در فصول مختلف سال مي تواند ضمن ايجاد اختلال در روند شرايط زيستي، باعث آسيب ديدن اعضاي بدن از طريق سرمازدگي نيز گردد. بنابر اين، در اين پژوهش به منظور مطالعه توزيع مکاني اين پديده در محدوده شمال غرب کشور از مشاهدات 17 ايستگاه هواشناسي سينوپتيک استفاده شد. با توجه به اهداف اصلي تحقيق جاري، بعد از استخراج پارامترهاي آماري، ابتدا شاخص استاندارد جهاني سرمايش بادي براي فصول سرد سال محاسبه گرديد. سپس در محيط سيستم اطلاعات جغرافيايي با بهره گيري از توابع نرم افزار Arc Veiw ضمن ايجاد بانکهاي اطلاعاتي از سري هاي زماني و لايه هاي توپوکليماتيک، مدل هاي توزيع مکاني سرمايش بادي طراحي شد. مدل هاي اوليه نشان دهنده اين واقعيت اند که پديده سرمايش بادي در شامل غرب کشور، به ويژه در فصول سرد سال، به يکسان توزيع نشده است و تغييرات قابل توجهي در شدت اين پديده اقليمي در مناطق مختلف جغرافيايي وجود دارد.
بر اساس تحليل هاي به عمل آمده در محيط GIS، مشخص مي گردد که نواحي خاصي از منطقه مورد مطالعه براي ايجاد و توسعه سرمايش بادي مستعدتر از بقيه بوده و در اين ميان نقش توپوگرافي در روند گسترش مناطق ريسک نسبت به ساير عوامل اقليمي از اهميت بيشتري برخوردار است.

 نسخه قابل چاپ

کوهستان هاي نيمه خشک به لحاظ شرايط طبيعي، از حساس ترين مناطق در برابر فعاليت فرآيندهاي فرسايشي مي باشند. حضور آثار ژئومورفولوژيکي متنوعي در طول دروه ها و سطوح دامنه ها از نتايج فعاليت چنين فعاليت هايي محسوب مي شود. با توجه به آشفته شدن سطوح دامنه ها و انباشتگي حجم زيادي از مواد در دره هاي کوهستان سهند به عنوان يکي از کوهستان هاي نيمه خشک کشور سعي شده است در اين مقاله، ابتدا پتانسيل سايشي منطقه از نظر شرايط طبيعي (ويژگي هاي اقليمي، ليتولوژيکي و ژئومورفولوژيکي)، با به کارگيري روش هاي کلاسيک و رياضي و با استفاده از داده هاي واقعي بارش، دبي، دما و رسوب مورد ارزيابي قرار گيرد، سپس نقش انسان در آشفتگي ها بررسي شود. نتايج اين مطالعات نشان مي دهد که تغييرات کاربري فعاليت هاي انساني در طول دره ها و سطوح دامنه ها، به فعاليت اين فرآيندها شتاب فزاينده اي بخشيده است و عملکرد اين فرآيندها را در مرحله ديگري از فرسايش، يعني نوع تسريع شده آن، قرار داده است. آثار اين آشفتگي ها، به صورت ازدياد مواد انباشته شده در طول دره، ظهور بعضي از اشکال ژئومورفولوژيکي ، مانند تشکيل خندق ها ايجاد زخم ها در سطوح شيب هاي مشرف به دره، تغيير در ويژگي هيدرولوژيکي (مانند پيچان ها و افزايش بار رسوب رودخانه) نمود پيدا کرده است. ايجاد ويلاها در مسير جريان رودخانه ها، انحراف آبهاي جاري در بسترهاي سيلابي به کناره ها و به پاي ديواره دره ها، تغييرات کاربري در سطوح دشت هاي سيلابي و سطوح شيب دار مشرف به دره ها، باعث شتاب در فعاليت فرآيندهاي کاوشي در بخشي از بستر و افزايش در سرعت فعاليت هاي انباشتي در بخش ديگر از آن شده است. در دهه هاي اخير، تنگ شدگي در مسير جريان آبهاي جاري، به طور مستقيم و غير مستقيم به دست انسان، مهمترين عامل در بروز آشفتگي در بستر جريان رودخانه ها بوده است که تاثير آن در محدوده مورد بررسي، به گونه هاي مختلف ظاهر شده است. تاثير عمده تنگ تر شدن بستر جريان رودخانه ها و خميده شدن رودخانه در اثر دست اندازي به دشت سيلابي، بيشتر به وقوع سيل هاي بزرگتر و افزايش قدرت سايشي آبهاي جاري منجر شده است.

 نسخه قابل چاپ

به دليل واقع شدن کشور ايران در مناطق خشک و نيمه خشک کره زمين، تامين آب شيرين سالم کافي همواره مشکل بوده است. اين واقعيت، سختي زندگي مرتعداران و مديريت دام و بازدهي پايين توليد علوفه در مراتع را به دنبال داشته است. از زمان هاي بسيار دور پيشينيان با تفکر و ابداع، مشکل کم آبي را با کمک دانش بومي حل کرده اند. لذا در مناطق مختلف کشور مي توان سازه هاي بومي جمع آوري و نگهداري آب باران را براي مقابله با کم آبي مشاهده کرد. در برخي مناطق کشور اين سازه ها به دليل نبود ديگر فنآوري ها و به دليل تطابق با شرايط اقليمي هر منطقه، تنها راه تامين آب مورد نياز انسان و دام هستند. اگر چه استفاده از سازه هاي بومي به دليل تحولات اجتماعي – اقتصادي دهه هاي اخير، همانند گذشته نيست اما آنها کماکان مي توانند در مراتع مناطق خشک و نيمه خشک به عنوان راه حلي موثر براي رفع کمبود آب شيرين محسوب شوند. اين سازه ها عبارتند از: سطح صيقل، آب انبار سنگي، سنگ آب، چاه مالداري، آب انبار عشايري، چلپ آب و برکه عشايري. اهميت آنها را مي توان با توجه به وسعت زياد مراتع کشور و شرايط خاص اقليمي و جغرافيايي حاکم بر آنها، بهتر درک کرد. زيرا يکي از دلايل مديريت ناصحيح مراتع در کشور کمبود آب شيرين براي مصرف انسان و شرب دام در آنها مي باشد. براي مثال، مي توان به مراتع قشلاقي و بعضا مراتع ييلاقي اشاره کرد که بسياري از مرتعداران عشاير به دليل نبود آب به کوچ زودرس ناچار مي شوند. در اين راستا سازه هاي بومي تامين آب در مراتع منطقه گزينداي خرد گرايانه هستند. براي اين منظور مي توان با تلفيق دانش بومي و دانش رسمي پيرامون اين سازه ها، سازگاري آنها را براي شرايط خشک و نيمه خشک جغرافيايي براي تامين آب ارتقا بخشيد. به همين دليل مقاله حاضر، به معرفي سازه هاي بومي جمع آوري و نگهداري آب در مراتع مناطق خشک و نيمه خشک استان فارس و راه هاي چگونگي بهبود آنها با کمک دانش رسمي مي پردازد.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

مدل ها ابزارهايي براي تحليل واقعيت ها و ساده کردن پيچيدگي هاي موجود در جهان واقعي هستند. هدف مدل ها افزايش دريافت ما درباره پديده ها و روندها در جهان خارج مي باشد. در اين مقاله ضمن ارايه تعاريف و توضيح مفاهيم مدل و مدلسازي، عملکرد و اهداف و ويژگي هاي اساسي مدل ها توضيح داده شده و انواع مدل ها تقسيم بندي شده اند. همچنين درباره انواع مدل هاي قياسي، شبيه سازي، ذهني، گرافيکي، رياضي و آماري توضيحاتي ارايه شده است.
فرآيند مدلسازي شامل شناخت مساله، جمع آوري داده ها، تعيين معيارها، فرموله کردن، تعيين و ارزيابي راه حل هاي ممکن و بررسي صحت عملکرد مدل است که مورد بحث قرار گرفته اند و پس از آنها به اهميت و ضرورت مدلسازي در علم ژئومورفولوژي که عملي ترکيبي و نيازمند مدلسازي زماني و عملکردي براي بررسي و ارزيابي تحولات ناهمواري هاي زمين است، پرداخته ايم.
نخستين مدل ژئومورفيک مدل چرخه يا سيکل فرسايش بوده که بين سالهاي 1884 تا 1899 توسط ويليام موريس ديويس بنيانگذار مفاهيم اوليه ژئومورفولوژي ارايه شده است. وي نخستين کسي بود که علم ژئومورفولوژي را با مدلسازي پيوند داد. به خاطر ماهيت خاص اين علم که در آن ناهمواري هاي کنوني با توجه به شبيه سازي گسترش تاريخي تحولات زمين به وسيله عوامل چند گانه تشريح مي گردد، مدلسازي يکي از فنون مي شوند و مدل ها نه تنها کل حقيقت بلکه بخش مفيد و ظاهرا قابل ادراک آن را آشکار مي کنند (هاگت، 1374). بدين دليل نمايش دنياي واقعي کار ساده اي نيست. براي همين منظور مدل ساخته مي شود.
مدل ها در رشته هاي مختلف هنر و علوم از قبيل زمين شناسي، اقتصاد، جغرافيا، جامعه شناسي و ... براي بيان ساده تر دنياي واقعي ضرورت دارند (جاسبرسينگ، 1983).
از طريق به کارگيري مدل ها مي توان به تنوع و پيچيدگي يک پديده پي برد. از طرف ديگر در دنياي امروزي، داده ها آنقدر زيادند و مسايل آنقدر در هم تنيده اند که بدون استفاده از مدل نماياندن، تنظيم و پردازش داده ها، مطالعات و مشاهدات مشکل است.

 نسخه قابل چاپ

تغيير اقليم و افزايش درجه حرارت يكي از مسايل مهم زيست محيطي بشر به حساب مي آيد كه در سالهاي اخير مطالعات زيادي را به خود اختصاص داده است. افزايش ميانگين دماي كره زمين و تغييرات آن نمايه اي از تغييرات اقليمي است كه در تمامي نظريه هاي تغيير اقليم به آن توجه شده است. با بررسي روند تغييرات ميانگين دماي هوا مي توان تغييرات اقليمي در منطقه را رديابي نمود. بر آورد ها نشان مي دهد كه ميزان ميانگين دماي كره زمين تا سال 2030 ميلادي 0.7 تا 2 درجه سانتي گراد بيشتر از امروز خواهد بود. بر حسب سناريو هاي مختلف مدل هاي تغيير اقليم افزايش  درجه حرارت ناشي از تغييرات اقليمي در اغلب نقاط جهان پيش بيني و نتايج مختلفي ارايه گرديده است. بر اساس اين پيش بيني ها ميانگين درجه حرارت در مقياس جهاني براي سال 2050 ميلادي در سناريوهاي مختلف تغيير اقليم بين 3.5 تا 5 درجه سانتي گراد متغير مي باشد. همچنين شدت تغيير درجه حرارت در مناطق مختلف تفاوت زيادي خواهد داشت.
مقاله حاضر برگرفته از بخشي از پژوهش بررسي تغيير اقليم در دشت مشهد است. محدوده مورد مطالعه در طول جغرافيايي´20-°58 و´8 -°60 درجه شرقي و عرض جغرافيايي ´0-°36 و ´5-°37 شمالي در استان خراسان رضوي قرار گرفته است كه بر اساس آمار موجود داراي متوسط دماي سالانه 12.4 و متوسط بارش 278.6 ميلي متر است. براي داده هاي هوا شناسي مورد نياز از ايستگاه سينوپتيك مشهد و گلمكان و 8 ايستگاه تبخير سنجي و 25 ايستگاه باران سنجي واقع در دشت استفاده شده است. تغييرات زماني درجه حرارت  امري كاملا مشخص در هر اقليم است. مطالعه تغيير اقليم و گرم شدن كره زمين به تغييرات درجه حرارت در طول دوره هاي آماري دراز مدت مي پردازد. ساده ترين روش هاي مطالعه روند تغييرات درجه حرارت استفاده از روش هاي رگرسيون بين دماي هوا و زمان وقوع است. روش من كندال و لتن ماير دو روش آماري است كه با استفاده از آنها روند تغييرات درجه حرارت در دشت مشهد مورد بررسي قرار گرفت. روند تغييرات درجه حرارت در دو سطح احتمالي 1 و 5 درصد  بررسي گرديد. در روش لتن ماير و من كندال در سطح 1 و 5 درصد براي تمام ماه ها روند تغييرات درجه حرارت بررسي گرديد نتايج نشان داد كه در بيشتر ماه ها روند افزايشي بوده است.
براي روش رگرسيون خطي و نمايي و درجه دو در تمام ايستگاهها براي هر سه پارامتر درجه حرارت (حداقل، حداكثر، متوسط)، روند صعودي به دست آمد. اين روند افزايشي درجه حرارت به خصوص براي دماي حد اقل، بارزتر است. درجه حرارت در دوره هاي مختلف آماري با يكديگر مقايسه گرديد ميانگين سه گانه درجه حرارت در سطح 1 و 5 درصد در 25 ساله اخير با 25 ساله قبل به طور معني داري اختلاف دارد. اين تفاوت بين دوره هاي ده ساله اخير با ميانگين دراز مدت مشهود است. در روش لتن ماير و من كندال در سطح 1 و 5 درصد براي تمام ماه ها روند تغييرات درجه حرارت بررسي و نتايج نشان مي دهد كه در بيشتر ماه ها روند افزايشي است. اختلاف درجه حرارت هر سال با ميانگين دراز مدت نيز محاسبه گرديد نتايج نشان مي دهد كه روند تغييرات در اغلب ماه ها مثبت و افزايشي است. تغييرات تفاوت دماي متوسط سالانه دشت مشهد در طول دوره آماري با ميانگين دراز مدت 50 ساله بررسي گرديد در اين حالت نيز داده‌ هاي درجه حرارت نشان دهنده روند مثبت در منطقه است و به طور كلي تغييرات دما در دشت مشهد مشهود بوده و مي توان از اين تغييرات به عنوان نمايه اي از تغيير اقليم نام برد.

 نسخه قابل چاپ

انجام اقدامات حفاظت آب و خاك و آبخيزداري در راستاي حذف و يا تقليل خسارات ناشي از استفاده ناشايست انسان از محيط طبيعي از جمله مواردي است كه بعضا از سالهاي پيش آغاز گرديده و اكنون نيز ادامه دارد لكن ارزيابي عملكرد اقدامات آبخيزداري در راستاي دستيابي به اهداف طرح هاي مربوطه تاكنون به طور علمي و منطقي در ايران كمتر مد نظر قرار گرفته است. از اين رو در مقاله حاضر، كاربرد روشهاي كيفي به عنوان يكي از ابزارهاي قابل استفاده و كاربردي در كليه مناطق، به طور موردي در ارزيابي عملكرد اقدامات آبخيزداري در بخشي از حوزه آبخيز كن (كشار) به وسعت 2840 هكتار و هزار نفر جمعيت واقع در غرب تهران مورد بررسي قرار گرفته است. به منظور ارزيابي اثر اقدامات آبخيزداري بر كاهش تعداد سيل، گل آلودگي آبها، مهاجرت، زمينهاي باير و افزايش ميزان محصولات در منطقه مورد نظر از روش پرسشنامه و آزمون كاي اسكوئر استفاده گرديد. پرسشنامه هاي تهيه شده به صورت تصادفي و با توزيع سني مناسب بين زنان و مردان در دو روستاي كشار عليا و كشار سفلي توزيع گرديد و از مجموع كل 100 پرسشنامه توزيع شده تنها تعداد 40 پرسشنامه جمع آوري و براي ارزيابي مناسب شناخته شد. در كاربرد آزمون كاي اسكوئر، عدم تاثير اقدامات آبخيزداري روي كاهش عامل مورد نظر به عنوان فرض صفر و تاثير اقدامات آبخيزداري روي كاهش عامل مورد نظر به عنوان فرض يك مد نظر قرار گرفت. در صورت اثبات تاثير اقدامات آبخيزداري بر روي عامل مورد نظر، ضريب همبستگي بين اقدامات آبخيزداري با هر كدام از عوامل مورد مطالعه نيز محاسبه گرديد. نتايج به دست آمده طي ارزيابي كيفي عملكرد اقدامات آبخيزداري در منطقه كشار در حوزه آبخيز كن با استفاده از روش پرسشنامه نمايانگر كاهش تعداد سيل و ميزان گل آلودگي آبها بر اثر اقدامات آبخيزداري مي باشد. طبق نظر روستائيان انجام اقدامات آبخيزداري در ميزان توليد محصولات زراعي، ميزان مهاجرت مردم منطقه، تغيير وسعت اراضي باير، به ترتيب 63%، 55% و 37% موثر واقع گشته است. نتايج استفاده از آزمون كاي اسكوئر نيز نشان داد كه عمليات انجام شده بر تقليل فراواني سيل و گل آلودگي آبها به ترتيب در حد 90.3% و 96% موثر بوده است. حال آنكه تاثير اقدامات آبخيزداري بر ميزان محصولات، مهاجرت مردم منطقه و تغيير وسعت اراضي باير در منطقه مورد بررسي معني دار نبوده است. با توجه به نتايج به دست آمده از تحقيق حاضر، ضمن تاكيد بر ارزيابي كمي و كيفي عملكرد اقدامات آبخيزداري در دستيابي به اهداف پيش بيني شده در پروژه ها، استفاده از آزمون كاي اسكوئر به واسطه سهولت كاربرد و دقت قابل ملاحظه در ارزيابي كيفي پروژه هاي آبخيزداري انجام شده، پيشنهاد مي گردد.

 نسخه قابل چاپ

شهر اردبيل به دليل واقع شدن در عرض جغرافيايي بالا، شرايط توپوگرافي خاص خود و سامانه هاي جوي موثر بر منطقه شرايط زيست اقليمي ويژه اي را به خود اختصاص داده است. به طوري كه يخبندان هاي طولاني مدت مشكلات عديده اي را براي ساكنين اين شهر ايجاد مي كند، لذا لزوم بررسي شرايط اقليمي در رابطه با طراحي فضاهاي آزاد تلاشي است براي كاستن مشكلات مربوطه كه در اين رابطه با استفاده از داده هاي هوا شناسي سينوپتيك وضعيت زيست اقليمي شهر اردبيل مورد بررسي قرار گرفت و نتايج زير حاصل شد:
بر اساس شاخص الگي مشخص گرديد حدود 53.77 درصد از مواقع سال هوا كاملا سرد مي باشد و تنها 11.9 درصد از مواقع سال در سايه آسايش نسبي حاصل مي گردد.حدود 34 درصد از مواقع نيز با بهره گيري از تابش آفتاب مي توان شرايط مناسبي را در اردبيل فراهم نمود.
به منظور بهره گيري بهينه از شرايط اقليمي در فضاهاي باز و معابر موقعيت انواع مختلف حياط و معابر بر روي دياگرام مسير حركت خورشيد  عرض جغرافيايي اردبيل ترسيم و مشخص گرديد،در اردبيل جهت استقرار بهينه حياط ساختمان جهت جنوب شرقي با كشيدگي در راستاي شرقي - غربي مي باشد.
جهت استقرار معابر نيز به منظور جلوگيري از ماندگاري يخ و برف در سطح خيابان ها و معابر جهات تا 30 درجه انحراف از جنوب به سمت غرب با توجه به تداخل دو عامل درجه حرارت و تابش آفتاب و جلوگيري از ورود بادهاي سرد مناسب ترين جهت مي باشد.

 نسخه قابل چاپ

تحقيق حاضر در بخشي از استان هرمزگان به منظور بررسي تغييرات زماني بارش، تعيين خشكسالي ها و امكان پيش بيني آنها در آينده منطقه انجام شده است. دوره هاي خشكسالي، تر سالي، تداوم و شدت آنها از طريق شاخص استاندارد z محاسبه شده و با استفاده از مدل سري زماني هالت وينترز  پيش بيني سال هاي آينده صورت گرفته است. براي اين منظور از داده هاي بارندگي ماهانه سه ايستگاه هواشناسي استان به مدت 37 سال، (1381-1345)، استفاده شده است. نتيجه اين مطالعه نشان مي دهد كه 3 دوره خشكسالي و 2 دوره ترسالي در منطقه رخ داده است، به طوري كه خشكسالي ها ضعيف و متوسط اما با تداوم زياد بوده، در حالي كه تر سالي ها شديد و بسيار شديد اما با تداوم كم ظاهر شده اند. بررسي مقادير فصلي مشاهده و پيش بيني شده داده ها، با استفاده از مدل سري زماني مذكور، دو چرخه سينوسي افزايش و كاهش بارندگي را ارايه مي كند. اولين چرخه شامل 20 سال(45 تا 65) و دومين چرخه نيز 17 سال (66 تا 81) بوده كه با پيش بيني روند كاهشي بارش در دو سال بعد (82 و 83) تقريبا چرخه كامل مي گردد.

 نسخه قابل چاپ

مخروط افكنه رودخانه رويين يكي از بزرگترين مخروط افكنه هاي دامنه جنوبي آلاداغ مي باشد. اين مخروط افكنه در اثر فرسايش مواد مختلف در حوزه آبريز رودخانه روئين و نهشته شدن اين مواد در انتهايي ترين قسمت اين حوزه شكل گرقته است. در شكل گيري و گسترش اين مخروط افكنه عوامل مختلفي نقش داشته و دارند. اين عوامل را مي توان در دو دسته عوامل بيروني و دروني دسته بندي نمود. در بين عوامل دروني نقش تكتونيك از اهميت بيشتري برخوردار مي باشد. شواهد و دلايل گوناگون دلالت بر فعال بودن منطقه از نظرتكتونيكي دارد. وجود چندين گسل فعال، مقايسه پروفيل طولي با پروفيل مرجع و نسبت بين عرض دره هاي منطقه به ارتفاع آنها حكايت از فعاليت هاي شديد تكتونيكي منطقه دارد. تكتونيك با تاثير گذاري در محل استقرار مخروط افكنه، افزايش شيب حوضه و در نتيجه افزايش توان حمل رودخانه رويين، در شكل گيري و گسترش اين مخروط افكنه نقش خود را ايفا نموده است. از طرف ديگر اقليم نيمه خشك منطقه به عنوان يكي از مهمترين عوامل بيروني با تاثير بر انواع هوا زدگي، پوشش گياهي و هيدرولوژي، سبب افزايش سيلاب هاي منطقه شده و از طريق توليد، حمل و نهشته نمودن مواد رسوبي نقش خود را در شكل گيري و گسترش اين مخروط افكنه ايفا نموده است. ليتولوژي حساس و كم مقاوم منطقه نيز سبب تسريع فرآيند هوازدگي شده و اين عامل شرايط افزايش رسوب دهي منطقه را فراهم نموده از اين طريق در شكل گيري و گسترش مخروط افكنه رودخانه روئين موثر واقع شده است. علاوه بر اين، برخي از فعاليت هاي انساني در چند ساله اخير بار رسوبي رودخانه رويين را افزايش داده و به اين ترتيب انسان نيز در گسترش اين مخروط افكنه خود را سهيم نموده است.

 نسخه قابل چاپ