بانک مقالات جغرافیا

بي ترديد موقعيت ممتاز ژئوپولتيك و ژئواستراتژيك ايران بر كسي پوشيده نيست؛ ليكن اين امتياز را زماني مي توان هر چه بيشتر به سود منافع ملي سوق داد كه با نگاهي به درون، تفاوتهاي اجتماعي- فضايي از نظر شاخص هاي اصلي توسعه در قلمرو ملي به حداقل ممكن رسانيده شود.
در اين نوشتار به دليل اهميت موضوع به ويژه در مناطق مرزي - پيراموني وضعيت يازده استان شمالغربي- اردبيل، آذربايجان غربي و آذربايجان شرقي، غربي- كردستان، كرمانشاه و ايلام، جنوبغربي- خوزستان، جنوبي - هرمزگان، جنوبشرقي - سيستان و بلوچستان و شرقي - خراسان از نظر شاخص هاي متاثر و مؤثر بر سيح توسعه همانند اميد به زندگي، ميزان باسوادي، هزينه ناخالص سرانه و ميزان مواليد با استفاده از آزمونهاي آماري u,t معيار z و ضريب همبستگي بررسي شده است. يافته ها حاكي از آن است كه تفاوتهايي بنيادين ميان آنها و بقيه كشور به ويژه در استان هاي سيستان و بلوچستان، كردستان، ايلام، كرمانشاه، آذربايجان غربي و هرمزگان وجود دارد و برآيند آن را مي توان حداقل در مهاجر فرستي اغلب آنها ملاحظه نمود. از سوي ديگر، وابستگي اقتصادي آنها به كشورهاي مجاور مي تواند به واگرايي فرهنگي - سياسي و به تبع آن تضعيف هويت، اقتدار و امنيت ملي منجر شود. به ويژه اگر بدانيم كه اين استان ها 50.4 درصد از مساحت و 40.5 درصد از جمعيت كشور را شامل مي شوند.

 نسخه قابل چاپ

سرزمين يك محيط فيزيكي شامل آب و هوا، توپوگرافي ، خاك، هيدرولوژي و پوشش گياهي مي شود. همه اين عوامل براي بهينه سازي كاربري اراضي بر مبناي توان اكولوژيك مناطق استفاده مي شوند. در اين مطالعه كه در منطقه خرم آباد صورت گرفته است؛ عوامل محيطي از جمله شيب، جهت، زمين شناسي، پوشش گياهي، ارتفاع، ميزان بارندگي و نوع خاك با استفاده اطلاعات جغرافيايي و تصاوير سنجش از دور توليد و جمع آوري شده اند. به بهره گيري از توابع ويژه ساج از جمله همپوشاني و بافرينگ و ارزيابي چند عامله با استفاده از روش هاي وزن دهي CRITIC، تناسب اراضي منطقه براي كاربري هاي مختلف از جمله كشاورزي، توريسم، جنگل كاري و مرتعداري تعيين شده است. نتايج اين مطالعه نشان مي دهد كه در منطقه مورد بررسي امكان توسعه اراضي كشاورزي، مرتع و جنگلداري به ترتيب تا ميزان 26، 35 و 20 درصد از وسعت منطقه وجود دارد.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله با هدف شناخت و بررسي صنعت گلاب گيري و فعاليت هاي جنبي آن(پرورش گل محمدي، توليد اسانس و عرقيات گياهي) در بخش قمصر كاشان، به عنوان مهمترين و مناسب ترين منطقه در سطح كشور در زمينه صنعت گلاب گيري به رشته تحرير درآمده و اجمالا نتايج زير حاصل گشته است:
با توجه به خصوصيات ويژه بخش قمصر در قالب توان هاي محيطي و استعدادهاي طبيعي و زير ساختي كه در زمينه صنعت گلاب گيري دارا مي باشد و از سوئي وجود سابقه كهن و پربار و منحصر به فرد در اين صنعت(صنعتي كه برخلاف اغلب صنايع دستي، يك نوع صنعت تكميلي از فرآورده هاي خام كشاورزي است) و همچنين بازار روبه گسترش آن در مصارف غذايي، طبي و داروئي و تزئيني و از همه مهمتر انحصاري بودن آن در توليد مي توان ابراز داشت كه بخش قمصر از پتانسيل بالائي در اين زمينه برخوردار است.
نكته ديگر اينكه بخش قمصر و به ويژه شهر قمصر( مركز بخش) به علت واقع شدن در يك بن بست فضائي - مكاني پايدار، از مدار توسعه و جذب اثرات آن خارج است و امكان هر گونه فعاليت هاي جديد اقتصادي از قبيل سرمايه گذاري صنعتي در آن نيست. نمونه بارز اين امر شهرك خاموش صنعتي شهر قمصر مي باشد و اين مشكل ساختاري ديرزماني پابرجا خواهد بود. لذا اولين قدم براي شروع فعاليت هاي اقتصادي و تحول در روند توسعه منطقه آن هم بدون نياز به هيچ گونه سرمايه گذاري و متكي بر استعدادها و پتانسيل هاي محلي كه خود نمونه بارز يك توسعه ذاتي و پايدار است؛ تنها توسعه صنعت گل و گلاب گيري خواهد بود.

 نسخه قابل چاپ

يكي از مهمترين شواهد ژئومرفولوژيكي ميزان و نحوه عملكرد خطوط گسلي، ويژگيهاي ژئومرفولوژيك عوارض پيرامون آنها و به ويژه مرفولوژي مخروط افكنه ها و سلسله مراتب آنها از نظر زماني، مكاني و توپوگرافي است. محدوده تحت بررسي، چاله مرفوتكتونيكي كوير ميقان اراك مي باشد. از آنجا كه متغيرهاي مؤثر در تكامل ژئومرفولوژيكي اين حوضه فراتر از خط تقسيم پيرامون آن عمل نموده اند، بنابراين محدوده تحت بررسي به چهار گوش نقشه زمين شناسي قم تعميم داده شده است. فرضيه تحقيق ارتباط هيدرولوژيكي در حوضه مسيله و چاله ميقان اراك را حكايت مي كند. براساس اين فرضيه، حوضه ميقان تا اواخر پليوستوسن يكي از زير حوضه هاي چاله مسيله بوده است. سرانجام فعاليت گسل هاي حاشيه اي(گسل هاي تلخاب و تبرئه) و جهش گرابني آنها موجب تفكيك چاله ميقان از حوضه مسيله شده است. بررسي شواهد موجود از جمله مرفولوژي مخروط افكنه هاي قديمي و جديد، موقعيت، جهات و جهش گسل ها، رسوب شناسي چاله ميقان و همچنين بررسي اختلاف ارتفاع موجود بين سطوح مخروط افكنه اي قديمي و خط تقسيم بين حوضه هاي ميقان و چاله مسيله از مهمترين شواهدي هستند كه فرضيه فوق را اثبات مي كنند.

 نسخه قابل چاپ

واژه باد در ذهن شنونده غالبا تداعي كننده چشم اندازهاي عام در مناطق خشك و بياباني است. گرچه چنين ذهنيتي بخش مهمي از فرآورده هاي مرفيك عملكرد باد تلقي مي شود؛ ولي نمي توان آن را همه صور فرايند باد در چنين حوزه اي دانست.
امواج آب دريا كه بعضا خود معلول آزاد شدن انرژي باد در سطوح آب هاي راكد است، بخش مهمي از چشم اندازهاي رفت و روب و فرم هاي تراكمي ماسه ها را در محيط هاي مجاور ساحلي بوجود مي آورد. اين محيط ها از نظر اقليمي داراي رطوبت نسبي بالائي نسبت به مناطق خشك و بياباني هستند و همين امر نقش مهمي در كنترل ميزان جابجائي و تثبيت ماسه ها دارد. محيط هاي ساحلي تنها محيط هاي متضاد با شرايط محيط بياباني و خشك كه قلمرو اصلي فعاليت باد بشمار مي آيد، قلمداد نشده و مناطق يخچالي و مجاور يخچالي نيز مي تواند صحنه عملكرد باد محسوب گردد. پديده "لس ها" از جمله ره آورد هاي علمكرد باد در چنين مناطقي است.
اين مقاله كه نتيجه و حاصل بخشي از تحقيقات مربوط به رساله دكتري ژئومرفولوژي ساحلي در منطقه بندرعباس است، ضمن پرداختن به نحوه عملكرد امواج و رابطه آن با فعاليت باد، با تمسك به تحليل هاي آماري سعي بر آن دارد تا ارتباط مكاني فرم زائي هاي ناشي از باد و الگوهاي فرميك آن را با مكانسم امواج دريا در نوار ساحلي منطقه بيان دارد.
از جمله نتايج شاخص بدست آمده در اين پژوهش عبارت است از:
-صحت اصل اول ژيلوستروم در مورد عملكرد باد براي دانه هاي كمتر از 150ميكرون
-تاثير پذيري بيشتر چهره پردازي پديده هاي مرفيك ساحلي از حاكميت بادهائي با فركانس كم و شدت زياد، به جاي عملكردبادهاي غالب و معمول در منطقه.

 نسخه قابل چاپ

شهر اراك عليرغم آنكه در گذشته نه چندان دور جزو شهرهاي سالم و سرسبز ايران محسوب مي شده، امروزه يكي از شهرهاي آلوده است. اين شهر در دهه چهل به عنوان يكي از قطبهاي صنعتي كشور انتخاب شده و در طي دوره صنعتي شدن و تاكنون، مهاجرين بسياري را پذيرا شده است. اين مساله هم بر روند آلودگي هاي گوناگون زيست محيطي شهر در دهه هاي اخير تاثير گذار بوده است. اگر چه آلودگي هاي صنعتي، كه مهمترين عامل در تشديد روز افزون آلودگي زيست محيطي شهر بوده كه متاسفانه كمتر به آن توجه شده، عملكرد برخي از عوامل فرهنگي و اجتماعي نيز در اين پديده ايفاي نقش كرده اند. بدين معني كه به دنبال مهاجرت گسترده از هر سو به شهر اراك اراضي كشاورزي به واحدهاي مسكوني تبديل گرديده و فضاي سبز شهري و برون شهري كاهش يافته، كه متاسفانه اقدامات قابل توجهي براي رفع اين معضل هم صورت نگرفته است. مزيد بر ساكنين مهاجر روستائي ضمن اينكه شيوه زندگي شهرنشيني را تجربه مي نمايند، شهرگرايي نيز همچنان تداوم دارد، اين نورسيده ها به فضاي شهري، كه در مرحله تجربه شهرنشيني و تداوم مهاجرت هستند بدون لحاظ نمودن حفظ محيط زيست در زندگي خود در نابساماني هاي محيطي نيز تاثير گذار بوده ضمن آنكه اقدامات مديريت شهري هم در حد مطلوب عمل ننموده است.
با اين مقدمه مي توان بيان كرد كه در واقع، مهاجرتهاي بي رويه، اراك را به شهري تنها براي محل كار- نه محل زندگي- مبدل ساخته است. در اين بررسي، ضمن توجه به عوامل فرهنگي و اجتماعي تاثير گذار در آلودگي هاي محيطي شهر اراك بر نگرش هاي ساكنين به محيط مسكوني نيز عنايت گرديده است.

 نسخه قابل چاپ

سؤالهاي اصلي مورد پژوهش در مقاله اين است كه: روند تاريخي توسعه فضايي ـ كالبدي شهر يزد چگونه بوده است؟ ساخت اكولوژي شهر يزد امرزوه از چه الگويي تبعيت مي كند؟ مسائل فوق با اين فرض مورد پژوهش قرار گرفته كه توسعه فضايي ـ كالبدي شهر يزد از ابتداي پيدايش هسته اوليه شهر در دوره هاي تاريخي قبل از اسلام و بعد از اسلام تا دوره حكومت پهلوي رشد آرام، موزون و متعادل داشته، اما از دهه 1340 به بعد شهر رشد فضايي ـ كالبدي شتابان و ناموزون پيدا كرده و در نتيجه آثار و پيامدهاي نامطلوب كالبدي، اقتصادي و اجتماعي به دنبال آورده است. همچنين اين فرايند توسعه فضايي ـ كالبدي ناموزون شهر، ساخت اكولوژي شهري را دچار عدم تعادل و توزان كرده و الگوي ساخت اكولوژي متحدالمركز متداخل شهر به ساخت قطاعي ناپيوسته و نامتعادل تبديل گرديده است. هدف اصلي مقاله بررسي تيين آثار و نتايج فرايند توسعه ناموزون فضايي ـ كالبدي شهر يزد و اثرات آن بر ساخت اكولوژي شهر است. براي دستيابي به اين هدف از روشهاي تحقيق تاريخي، توصيفي و تحليلي بهره گرفته شده است. اطلاعات بدست آمده نشانگر آن است كه در چند دهه اخير بين رشد جمعيت و مساحت شهر اختلاف بسيار قابل توجهي رخ داده، به طوري كه رشد جمعيت شهر طي سالهاي 1335 تا 1345 حدود 3.9 درصد و رشد مساحت شهر 1.2 درصد بوده اما اين ميزانها طي سالهاي 1365 تا 1370 به حدود 2.7درصد رشد جمعيت و 16.2 درصد رشد مساحت تغيير يافته است. به عبارت ديگر، جمعيت شهر يزد از سال 1335 تا 1380 حدود 6 برابر شده، اما مساحت شهر به بيش از 16 برابر افزايش يافته است. همچنين الگوي ساخت اكولوژي متحدالمركز شهر به ساخت قطاعي نامتعادل و چند هسته اي گسسته تبديل شده است.

 نسخه قابل چاپ

خليج فارس خاستگاه ثروت كشورهاي پيرامون خود و عرصه قدرت كشورهاي صنعتي جهان است. كشورهاي بزرگ و پيشرفته صنعتي با نيازي كه به نفت براي توليد انرژي دارند، هر يك به گونه اي در خليج فارس نقش آفرينند و براي رسيدن به اهداف اقتصادي خود، سياستهاي ويژه اي را دنبال مي كنند.
باز شدن پاي ژاپن به عنوان كشوري صنعتي كه سابقه روابط استعماري با اين منطقه نداشته و چين به عنوان كشوري كه تازه صنعتي شدن را تجربه مي كند؛ موقعيت مناسبي براي كشورهاي منطقه در جهت جذب سرمايه گذاريهاي اين كشورها به وجود آورده است. هدف از اين مقاله ارائه تصويري شفاف از موقعيت خليج فارس در استراتژي اقتصادي كشورهاي چين و ژاپن است. با تجزيه و تحليل اطلاعات حاصل از اسناد و مدارك مربوط به روابط كشورهاي منطقه با دو كشور چين و ژاپن، اين نتيجه حاصل شد كه هر دو كشور در جهت بالا بردن ضريب امنيتي منطقه سياستهايي را در خليج فارس بر مبناي جلوگيري از تشنج و حفظ ثبات منطقه به منظور تداوم جريان نفت دنبال مي كنند. نويسندگان، طي اين مقاله با برشماري اين سياستها موقعيت خليج فارس را در استراتژي اقتصادي چين و ژاپن روشن مي سازند.

 نسخه قابل چاپ

سامانه كم فشار سوداني يكي از عناصر سازنده گردش عمومي جو در شمال آفريقا مي باشد كه در بيشتر ايام سال بر روي غرب اتيوپي و كشور سودان تشكيل مي شود. با عميق شدن ناوه شمال آفريقا در دوره سرد سال، اين سامانه حالت ترموديناميكي پيدا كرده و با حركت رو به شرق، اين ناوه بر روي ايران گسترش مي يابد و سبب ايجاد بارندگي مي شود. نحوه آرايش سامانه هاي سيبري، واچرخند شمال آفريقا و شبه جزيره عربستان و ناوه شمال آفريقا و كم فشار سودان در ترازهاي زيرين و مياني جو، چهار الگوي كلي را براي تقويت و توسعه كم فشار سودان برروي ايران فراهم مي كند.

 نسخه قابل چاپ

در اين تحقيق آمار (بارندگي، درجه حرارت، دبي، سرعت باد، و …) حوضه آبريز رودخانه طالقان مورد بررسي قرار گرفته است. با استفاده از دماي ماهان (حداكثر، حداقل و ميانگين) و منحني هيپسومتريك حوضه، پتانسيل سطوح تحت ريزش برف و همچنين خط پيشروي و پسروي آن در ماههاي متفاوت مشخص، سپس شاخص برفگيري حوضه در ماهها و براي ارتفاعات مختلف تعيين شده است. اين مطالعات ضريب برفي حوضه را حدود 56 درصد به دست داده است. به عبارت ديگر، 56 درصد از كل ريزشهاي جوي سالانه در اين حوضه به صورت برف ميباشد. با استفاده از آمار برف ايستگاه هاي برف سنجي، ضرايبي براي هر كدام از ايستگاه هاي معين شده تا با اعمال آنها بتوان حجم ذخيره برفي حوضه را برآورد كرد. در پي آن، مكانيسم ذوب برف به روش بيلان انرژي بررسي و در نهايت با استفاده از روش همبستگي چند متغيره، دبي رودخانه در ماه هاي فروردين، ارديبهشت و خرداد برآورد گرديده است.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله عوامل وحدت ملي در ايران را با توجه به عناصر جغرافياي فرهنگي تحليل و بررسي مي كند. كشور ايران در شمالشرق خاورميانه قرار گرفته و نزديك به 70 ميليون نفر جمعيت دارد. دين اسلام يكي از عوامل تحكيم وحدت در كشور مي باشد. زبان فارسي كه زبان غالب ايرانيان است، به عنوان زبان رسمي و از ديگر عوامل وحدت كشور است. اكتشاف نفت از سال 1908 ميلادي در ايران به عنوان يك عامل اقتصادي استحكام ملي مؤثر بوده، اما عناصري مانند موانع جغرافيايي نظير كوه ها، كويرها و آب و هواي مختلف باعث عدم تجانس در كشور شده است. قوميت هاي مختلف، ايلات و عشاير، و خرده فرهنگهاي متعدد نيز در ايران فراوانند. اين اقوام كه به طور سنتي به صورت ايل سازمان يافته اند به ايلات و سنتهاي خود بيش از وحدت ملي پايبند هستند. هدف از تحقيق آن است كه عوامل وحدت ملي و موانع تحكيم آن در كشور مورد بررسي قرار گيرد و فوايد و مضرات آن براي دولت مردان و مردم روشن گردد تا در جهت همبستگي ملي گام برداشته شود. در اين مطالعه منابع آرشيوي و تاريخي براي تحليل موضوع مورد مداقه قرار گرفته است. نتيجه تحقيق بيانگر آن است كه عوامل فرهنگي (مذهب، زبان، موسيقي)، اقتصادي (نفت)، سياسي (سياست دولت، سرزمين مشترك) و اجتماعي (شيوه زندگي، امكانات رفاهي) از جمله موارد تقويت و يا تضعيف همبستگي ملي به شمار مي آيند.

 نسخه قابل چاپ

در سالهاي اخير شاخصهاي خدماتي و فرهنگي استان قزوين اعم از مناطق شهري و روستايي، از رشد قابل توجهي برخوردار شده، به طوري كه اين رشد در فاصله زماني سالهاي 1365 تا 1377 از گستردگي بيشتري برخوردار شده است. همچنين اين دوره شاهد حضور وسيع امكانات زيربنايي و به خصوص پوشش برق سراسري در كليه مناطق روستايي بالاي بيست خانوار و در راستاي آن، حضور گسترده كالاهاي فرهنگي اعم از راديو، تلويزيون، ويدئو، مطبوعات، كتاب، … در مناطق روستايي استان است. همچنين ارائه ساير خدمات زيربنايي از جمله راههاي روستايي مناسب، امكان استفاده جمعيت روستايي از تأسيسات و امكانات فرهنگي در مناطق شهري را فراهم آورده است. بدين ترتيب دوره ده سال اخير را ميتوان دوره خروج مراكز روستايي استان از انزواي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي يا دوره گذار تلقي نمود. معذالك عليرغم گسترش خدمات زيربنايي طي اين دوره، بيش از 60 درصد روستاهاي استان از نرخ رشد منفي برخوردار بوده و جمعيت روستايي از 60 درصد به كمتر از 40 درصد رسيده است. اگر چه در شكل گيري مهاجرت روستاييان عوامل متعدد اقتصادي و اجتماعي مؤثرند، لكن به نظر ميرسد كه توزيع جغرافيايي محصولات فرهنگي در مناطق روستايي در ايجاد انگيزه براي مهاجرت و به ويژه در ميان جوانان روستايي تاثيرگذار بوده است. يافته هاي تحقيق نشان ميدهد كه بين استفاده از انواع محصولات فرهنگي و مهاجرت جوانان روستايي، رابطه معناداري وجود دارد؛ به طوري كه كالاهاي فرهنگي الكترونيكي داراي بيشترين تأثير و كالاهاي فرهنگي مكتوب از كمترين اثر در مهاجرت برخوردار بوده اند.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله به بررسي تحولات و جغرافيايي منطقه كاشان از سالهاي 1335 تا 1375 مي پردازد. روند اين تحولات نشان ميدهد كه جمعيت شهر كاشان پيوسته در حال افزايش بوده و جمعيت مناطق روستايي در حال كاهش و برخي روستاها خالي از سكنه شده اند. به طوري كه در دهه 1375-1365 جمعيت روستايي اين شهرستان داراي رشد منفي 3.2 درصد بوده است. در حالي كه متوسط رشد نقاط روستايي كل كشور2 درصد بوده است. اين تغيير و تحولات جمعيتي بازتابهاي جغرافيايي در منطقه به جاي گذاشته كه مهمترين آن، گسترش فضايي شهر كاشان مي باشد.

 نسخه قابل چاپ

روستا و كشاروزي ميتواند نقش مهمي در توسعه ملي ايفا كند و از اينرو در برنامه ريزيهاي كلان بايد مورد توجه بيشتر قرار گيرد؛ ولي در پنج برنامه عمراني قبل از انقلاب اسلامي، بخش كشاورزي در مقايسه با بخش صنعت از اهميت كمتري برخوردار بوده است. هر چند در برنامه عمراني اول و دوم و با توجه به تخصيص اعتبارات، كشاورزي به عنوان الگوي توسعه انتخاب شده، ولي به دليل عدم اتخاذ خط مشي و اقدامات صحيح، هدفهاي مورد نظر در جهت توسعه كشاورزي تحقق نيافته است. از برنامه عمراني سوم تا پنجم، الگوي توسعه صنعتي با استراتژي جايگزيني واردات همراه با حمايت از صنايع داخلي بوده و اجراي نادرست اصلاحات ارضي و ديگر عوامل، موجب شده تا نقش كشاورزي به لحاظ دستيابي به اهداف اقتصادي ـ اجتماعي توسعه، كاهش يابند؛ به طوري كه برنامه هاي ملي در فصل كشاورزي به هيچ يك از اهداف كمي كه در برنامه پيش بيني شده بود، نرسيد و مادامي كه اهداف كمي تحقق نيابد، مسلماً اهداف كيفي هم تحقق نخواهد يافت. اين مقاله به بررسي جايگاه روستا و كشاورزي در برنامه هاي عمراني قبل از انقلاب پرداخته و سهم اختصاص يافته به اين بخش را با ساير بخش ها مورد بررسي قرار داده است.

 نسخه قابل چاپ

خشكسالي از جمله ناهنجاريهاي اقليمي است كه بروز آن سبب تاثيرات زيادي در زندگي انسان و ديگر جانداران ميگردد و معمولا به سه نوع اقليمي، هيدرولوژيك است. به منظور بررسي شدت خشكسالي و ارتباط بين خشكساليهاي اقليمي و هيدرولوژيك، از داده هاي بارش و آبهاي زيرزميني دشت قزوين استفاده شده است. شدت و تداوم خشكسالي ها با بكارگيري روشهاي متداول محاسبه و بررسي شده و بر اساس نتايج بدست آمده ارتباط آبهاي زيرزميني و خشكسالي هاي اقليمي ارزيابي گرديده است. نتايج حاصله نشان مي دهد كه تعداد ناهنجاريهاي منفي بارش طي دوره بيش از تعداد ناهنجاريهاي مثبت بوده و تاثير فعاليتهاي انساني در ناهنجاريهاي منفي آبهاي زير زميني بسيار چشمگير است. خشكسالي در آبهاي زيرزميني با دو الي سه ماه تاخير نسبت به خشكساليهاي اقليمي بروز مي كند و به طور متوسط طي دوره مطالعاتي در هر سال 25 سانتيمتر سطح آب زيرزميني افت داشته است.

 نسخه قابل چاپ