بانک مقالات جغرافیا

دولت ها همواره با دو نوع تهديد يا با دو مركز تهديد روبرو مي باشند: داخلي و خارجي. حكومت ها در برابر تهديدات داخلي، از نيروهاي سركوب، پليس، دادگاه هاي حقوقي و زندانها استفاده مي كنند و در رويارويي با تهديدات خارجي، از دستگاه ديپلماسي، تشكيلات جاسوسي و در نهايت از نيروهاي نظامي به عنوان سپر دفاعي بهره مي گيرند. واكنش بر ضد تهديدات خارجي در سطح دولت، ملي بوده كه به صورت متمركز و كنترل شده انجام مي پذيرد. در ابتداي قرن بيست و يكم و در آستانه هزاره سوم ميلادي، بايد بپذيريم كه منشاء بسياري از مسائل جهاني به تحولات استراتژيهاي نظامي وابسته و پيوسته است. ادبيات پايه اي سياسي - نظامي در كشور ما، بويژه در سطح محيط هاي پژوهشي، گاهي فقير و بيشتر ترجمه اي است. اصولا جغرافيدانان كشور ما، ميل و رغبت چنداني براي ورود به مفاهيم و موضوعات دفاعي ندارند، كه البته چرايي آن، خود مي تواند موضوع پژوهش مستقلي باشد. براين اساس و به عنوان راهكاري براي پر كردن خلا استراتژي دفاعي دولتها، مقاله حاضر كه در واقع بخش كوچكي از پژوهشي پايه اي تحت عنوان "روش شناخت مناطق استراتژيك" مي باشد، تنظيم گرديده است. كوشش محوري اين مقاله بر آن است كه قلمروهاي دفاعي دولتها را در محيط هاي بيروني در چارچوبي واقعي و ملموس كه منطبق با شرايط جمهوري اسلامي ايران باشد، طبقه بندي نمايد.

 نسخه قابل چاپ

با توجه به بالا بودن نرخ جرم و جنايت كشور در مقايسه با ساير كشورهاي جهان بويژه در شهر تهران - به عنوان مركز سياسي و بزرگترين شهر كشور - در اين مقاله سعي شده تا ضمن بررسي پراكندگي جغرافيايي جرايم و شناسايي مكانهاي جرم خيز در سطح شهر تهران، به ارزيابي شرايط مكاني شهر و حوزه هاي جرم دررفتار و فعاليتهاي غير قانوني بپردازد. در اين بررسي از روشهاي تحليل همبستگي و فرصت هاي جرم براساس نمونه گيري طبقه اي تصادفي استفاده شده است. نتايج تحقيق نشان مي دهد كه بين ارتكاب جرايم و ويژگيهاي محل وقوع جرم مثل تاريكي و خلوتي محيط ارتباط معناداري وجود دارد. به علاوه، تراكم جمعيت به عنوان عامل موثر در بروز جرم عمل مي كند. اين پديده در بخش مركزي شهر تهران سبب افزايش ميزان جرايم شده است.

 نسخه قابل چاپ

منطقه خليج فارس با دارا بودن حدود 66 درصد نفت خام و بيش از 35 درصد گاز طبيعي جهان به عنوان بزرگترين مخزن انرژي در دنيا طي سالهاي آينده اهميت جهاني خود را حفظ خواهد كرد. قسمتي از منابع انرژي نهفته در حوزه خليج فارس در بستر دريا قرار گرفته كه به علت عمق و پهناي كم، بستر خليج فارس به صورت فلات قاره يكپارچه مي باشد. تحديد مرزهاي دريايي باعث تقسيم برخي از ميادين نفت و گاز در مناطق فلات قاره گرديده است. ايران داراي بيشترين ميادين مشترك در خليج فارس مي باشد. عليرغم تاريخ نسبتا طولاني فعاليت شركت نفت فلات قاره در بهره برداري از منابع نفتي خليج فارس، به علت استخراج بيشتر نفت خام توسط كشورهاي همسايه طي سالهاي اخير، در حال حاضر مهاجرت نفت از بخشهاي ايراني ميادين مشترك در حال تبديل شدن به يك مشكل اساسي مي باشد. ضرورت حفظ منافع ملي از يك سو و احتمال كشف ميادين و منابع جديد از سوي ديگر، لزوم تحديد حدود فلات قاره ايران در خليج فارس با كشورهاي عراق، كويت و امارات متحده عربي و تجديد نظر در برنامه ها و سياستهاي وزارت نفت و شركت نفت فلات قاره را امري حتمي مي نمايد.

 نسخه قابل چاپ

نواحي روستايي شهرستان تربت حيدريه نياز به مطالعات عميق و جدي دارد تا براساس آن برنامه‌هايي متناسب با امكانات و توانمندي هاي بالقوه و بالفعل نقاط روستايي اين شهرستان تنظيم و اجرا گردد. اهداف مورد نظر اين مقاله شامل: سنجش سطح نسبي توسعه يافتگي، تعيين شكاف توسعه بين نقاط روستايي، بررسي روند تغييرات در سطح برخورداري از امكانات و بطور كلي فرآيند توسعه يافتگي در بين مناطق روستايي اين شهرستان است. به منظور تعيين سطح توسعه يافتگي روستايي، 58 شاخص در زمينه هاي مختلف اقتصادي و اجتماعي در سطح بخش و براي سه مقطع زماني 1365، 1375، 1379 و نيز تعداد 16 شاخص در سطح دهستان، براي مقاطع زماني 1375 و 1379 و همچنين تعداد 10 شاخص در سطح روستا براي سال 1379 انتخاب گرديدند و براي رفع اختلاف مقياس اين شاخص ها و محاسبه شاخص تركيبي، از روش تحليل مولفه هاي اصلي و به منظور بررسي روند تغييرات اين شاخص ها و تحليل نابرابري هاي توسعه روستايي، از روش ضريب تغييرات (C.V) استفاده شده است. نتايج بدست آمده از اين بررسي نشان مي دهد كه 74/24 درصد روستاها در گروه روستاهاي نسبتا توسعه يافته، 32/39 درصد در گروه روستاهاي در حال توسعه و 94/35 درصد در گروه روستاهاي محروم طبقه بندي شده اند. اين نتايج در قالب نقشه وضعيت توسعه اجتماعي - اقتصادي روستاهاي شهرستان تربت حيدريه تنظيم گرديده اند. همچنين يافته هاي تحقيق نشان مي دهد كه اگر چه شكاف و نابرابري بين مناطق روستايي شهرستان از نظر دسترسي به امكانات مختلف در طول دوره زماني 1379-1365 كاهش يافته است، اما نقاط روستايي اين شهرستان هنوز براي دستيابي به توسعه متوازن، يكپارچه و پايدار راه طولاني در پيش رو دارد.

 نسخه قابل چاپ

سرنوشت اكثر كشورهاي جهان به خصوص ايران در هر دوره از تاريخ به سرنوشت روستاها بستگي داشته است. با توجه به محوريت فعاليتهاي كشاورزي در روستاها و تامين مواد غذايي مصرفي توسط آنها، توجه به روستا و كشاورزي مي تواند در برنامه هاي توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي هر كشوري نقش بسيار اساسي به منظور خودكفايي و پيشرفت ايفا كند. پس از پيروزي انقلاب، شش برنامه توسعه در كشور طراحي شد. سه برنامه اول تحت شرايط بحراني بعد از انقلاب به تصويب نرسيد و در عمل به برنامه هاي مقطعي تبديل شد. از سه برنامه ديگر، دو برنامه تحت عنوان برنامه هاي توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي از اول سال 1368 تا پايان سال 1378 اجرا گرديد و برنامه سوم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي ايران كه از سال 1379 آ‎غاز شد، اكنون در حال اجرا مي باشد. دراين مقطع توسعه كشاورزي و عمران روستاها بويژه از برنامه دوم به بعد كه كشاورزي محور توسعه تلقي شد، مورد توجه جدي قرار گرفت. در اين مقاله جايگاه روستا بطور اعم و كشاورزي بطور اخص طي برنامه هاي عمراني بعد از انقلاب مورد توجه و بررسي قرار گرفته و نقاط ضعف و قوت آنها نيز عنوان خواهد شد.

 نسخه قابل چاپ

اگرچه تاريخ مسكون شدن ارتفاعات تالش هنوز مشخص نشده است، ولي نخستين گروه هاي انساني كه به اين ارتفاعات روي آورده اند، دامداراني بودند كه در جستجوي مراتع تازه و مناسب از غرب به اين ارتفاعات صعود كرده و از آنجا كه شرايط جغرافيايي به گونه اي بود كه دامداران نمي توانستند تا تمام مدت سال را در يك محدوده سپري كنند، بناي يك جامعه كوچ نشيني را پي ريزي كردند.
كوچ نشينان اسالم در غرب راه ارتباطي رشت - آستارا به ترتيب قشلاق، ميان بند و ييلاق تا گردنه الماس پراكنده شده اند. عواملي نظير نياز به ييلاق و ميان بند، سابقه سكونت گزيني در ارتفاعات، مراتع غني در ميان بند و ييلاق، تخصص در دامداري، شرايط طبيعي و نيز عادت در كوچ كشاورزان، بالاخص برنجكاران و دامداران در قالب نيمه كوچ نشين و ترانسهومانس بدون پرداختن به فعاليت هاي زراعي موثر بوده است.

 نسخه قابل چاپ

جهانگردي با توجه به منابع متنوع تاريخي، طبيعي و مردم شناختي آن، در ايران مي تواند در ايجاد توليد، درآمد و اشتغال اهميت زيادي داشته باشد. اما با اين وجود و گذشت بيش از يك دهه از توجه و تاكيد مجدد نسبت به آن هنوز نتوانسته است تا سهم مؤثر و قابل توجهي در اقتصاد ايران بيابد. عوامل درون زا و برون زاي چندي در توضيح اين امر قابل شناسايي هستند. در اين مقاله ناكارآمدي مديريت به عنوان يكي از دلايل اصلي اين عدم موفقيت مورد توجه و بررسي قرار گرفته است. اين ناكارآمدي كه طي يك دهه (1378-1368) استمرار داشته، سرانجام به ركود جهانگردي ايران و كاهش شديد رشد جهانگردان ورودي در سال 1379 انجاميد. آثار اين ناكارآمدي پس از وقايع 11 سپتامبر 2001 و بحران در جهانگردي بين المللي به صورت انفعال و ناتواني در مديريت بحران جلوه گر شد و جهانگردي ايران را با بحراني بي سابقه پس از پايان جنگ تحميلي روبرو ساخت.

 نسخه قابل چاپ

پايداري، واژه دهه آخر قرن بيستم است. اين واژه با تعريف توسعه پايدار توسط گزارش كميسيون جهاني محيط زيست و توسعه سازمان ملل (كميسون برونتلند) عموميت پيدا كرده است. تعريف گزارش برونتلند شامل سه لايه است: توسعه، برابري و مساوات، و حفاظت از محيط زيست. برابري و مساوات، لايه اي از توسعه پايدار است كه با تكيه بر اصل عدالت اجتماعي يا برابري درون نسلي، مفهوم پايداري را وارد پژوهش ها و تحليل ها در سطوح پايين تر از سازمان فضايي شهر ها يعني مناطق و حوزه هاي اجتماعي شهري مي كند. در اين مقاله براي ارزيابي و بررسي اصل برابري درون نسلي توسعه پايدار در سطوح پايين سازمان فضايي شهري، برخي مشخصه هاي اجتماعي، اقتصادي و زيستي (مسكن) مناطق و حوزه هاي سرشماري نفوس و مسكن سال 1375 شهر قم مورد مقايسه قرار گرفته اند. فرض اصلي تحقيق بر آن است كه در توسعه شهر قم و ايجاد مناطق و حوزه هاي جديد ، بر اساس شاخص هاي به دست آمده از داده هاي سرشماري، به واسطه تفاوت هاي مشهود در ميان شاخص ها، نابرابري و ناپايداري وجود دارد. در اين تحقيق براي قابل مقايسه نمودن شاخص هاي منتخب و رتبه بندي مناطق و حوزه ها، از روش شاخص ناموزوني "موريس" استفاده شده است. محدوده مناطق با استفاده از نقشه در مقياس يك پنجاه هزارم محدوده حوزه ها با استفاده از نقشه در مقياس يك دو هزارم و يك هفده هزارم شهر قم در محيط (ARC/INFO) به عنوان نقشه مبنا، رقومي شده و در نهايت با استفاده از نرم افزار (ARC view) ترسيم شده اند. محاسبات آماري نيز با استفاده از نرم افزار (SPSS) انجام شده است. نتايج مندرج در جداول و نقشه نهايي، حكايت از تفاوت هاي فضايي - مكاني شاخص هاي منتخب در مناطق و حوزه هاي شهر قم دارند.

 نسخه قابل چاپ

با گذشت بيش از نيم قرن و تجربه انبوهي از الگوهاي نظري و تجربي در كشورهاي در حال توسعه، بي ترديد صنعتي شدن به عنوان رويكرد غالب دهه هاي اخير از جايگاه ويژه اي برخوردار بوده است. در اين راستا ارتباط بين صنعتي شدن و توسعه روستايي از طريق ايجاد فرصت هاي شغلي و درآمدي تصريح شده است. صنعتي شدن روستاها در قالب ايجاد نواحي صنعتي به هدف دستيابي به توسعه پايدار روستايي در دهه اخير مورد توجه برنامه ريزان توسعه روستايي كشور بوده است. به منظور ارزيابي اثرات و پيامدهاي ايجاد نواحي صنعتي در مناطق روستايي، با مطالعه موردي ناحيه صنعتي لاسجرد در استان سمنان، شاغلين اين ناحيه مورد مطالعه و بررسي قرار گرفتند. نتايج تحقيق نشان مي دهند كه ايجاد فرصت هاي شغلي براي روستاييان موفقيت آميز نبوده، چرا كه 66.7 درصد شاغلين را ساكنين شهرها به خود اختصاص داده اند. همچنين يافته هاي تحقيق نشان مي دهند كه انگيزه مهاجرت در شاغلين كاهشي در بر نداشته است.

 نسخه قابل چاپ

برآورد رواناب حاصل از بارش هاي جوي، پايه و مبناي مطالعات بسياري از طرح هاي مختلف توسعه و بهره برداري از منابع آب را تشكيل مي دهد؛ بنابراين اندازه گيري و محاسبه آن به دليل تنگناهاي محيطي، همواره داراي مشكلات فراواني مي باشد. بررسي مؤلفه اغلب روش ها و مدل هاي هيدرولوژيكي نشان مي دهد كه به دليل عدم دقت و يا فقدان داده هاي آماري، در اثر تغييرپذيري الگوهاي بارش و ديگر مسائل محيطي، ضرايب آنها بعضاً داراي خطا مي باشد. امروزه با تركيب مدل ها و روش هاي تجربي در روش سيستم اطلاعات جغرافيايي (GIS) مي توان بسياري از ضرايب مجهول آنها را جهت محاسبه روناب به دست آورد. براي بررسي اين موضوع، حوضه آبخيز رودخانه كشكان به مساحت 9275.66 كيلومتر مربع واقع در استان لرستان (ناحيه جنوب غربي ايران) به عنوان مطالعه موردي انتخاب شده است و براي دستيابي به اهداف آن، نخست داده هاي بارندگي ساليانه به مدت 32 سال (1375-1343) استخراج شده و آنگاه جهت تحليل مكاني داده ها با الگوريتم هاي GIS مدل نقشه هاي همباران تهيه شده است. هدف از مطالعه آن، آزمون نتايج اين نقشه ها براي محاسبه بارندگي ناحيه اي و بارش موثر جهت به كارگيري در مدل هاي شبيه سازي بارش - رواناب مي باشد. بررسي نتايج اين مطالعه نشان مي دهد كه ضريب همبستگي ميان داده هاي محاسباتي و مشاهداتي (بارندگي - رواناب) ساليانه براي زيرحوضه هاي اين منطقه بين 97.5 تا 99.99 درصد مي باشد. از اين نظر الگوي نقشه هاي همباران با روش مذكور به عنوان مطمئن ترين شيوه جهت محاسبه بارندگي در مطالعات منابع آب توصيه مي گردد

 نسخه قابل چاپ

با توجه به انواع، علل و پيامدهاي روابط شهر و روستا در اطراف تهران، اين روابط را مي توان بيشتر بر اساس مدل حومه توجيه و تبيين كرد. بدين ترتيب كه نواحي روستايي شمال و جنوب تهران متناسب با ويژگي ها و امكانات خود، به عنوان عرصه اي تكميلي براي ايفاي نقش هاي شهر تهران درآمده و يا به عبارتي ديگر، اين شهر بخشي از كاركرد خود را به نواحي روستايي اطراف منتقل كرده است. به طور كلي، در نواحي كوهستاني شمال تهران عمدتاً كاركردهاي تفريحي - فراغتي رواج يافته كه شكل گيري و گسترش خانه هاي دوم از آثار آن مي باشد و برعكس، در نواحي روستايي جنوب تهران كاركردهاي متنوعي شامل سكونتي - خوابگاهي، صنعتي - كارگاهي و تاسيسات و تجهيزاتي گسترش يافته است. ايجاد و گسترش اين كاركردها در نواحي روستايي طي چند دهه گذشته حركتي خودجوش و در كليت آن، فاقد هرگونه اقدام برنامه ريزي شده بوده و به همين دليل آثار و پيامدهاي نامطلوبي در زمينه هاي مختلف بر جاي گذاشته است؛ به طوري كه كنترل و هدايت اين تحولات در راستاي توسعه پايدار و يكپارچه شهر و روستا در اين ناحيه ضروري مي باشد.

 نسخه قابل چاپ

تهيه نقشه هاي پراكندگي و ادغام آنها توسط روش هاي آمار فضايي و سيستم هاي اطلاعات جغرافيايي (GIS) در گرايش هاي مختلف جغرافيا نقش ويژه اي يافته است. لذا جغرافيدانان براي تهيه اين نقشه ها از روش هاي دورن يابي بهره مي برند. روش كريجينگ از جمله مدل هاي پرطرفدار در اين زمينه مي باشد. از آنجايي كه اين روش تفاوت هاي عمده اي با ساير روش ها دارد؛ بنابراين در اين مقاله مدل كريجينگ در درون يابي مورد بررسي و نقد قرار گرفته است.
از نتايج به دست آمده مشخص شد، با اينكه اين مدل از دقت بالايي برخوردار است، اما در اكثر تحليل هاي جغرافيايي نتايجي دور از واقعيت مي دهد؛ ضمن آنكه به ساختار فضايي نقاط نمونه برداري وابسته است و تحت تاثير دامنه تغييرات نمونه ها مي باشد. ويژگي هاي ديگر آن از جمله هموارسازي، جمع پذيري و مطلق بودن نيز محدوديت هايي را در تحليل هاي جغرافيايي ايجاد مي كند.

 نسخه قابل چاپ

پيش بيني تغييرات كلي و حتي جزيي الگوي رودخانه ها، از عمده ترين مباحث مربوط به ژئومرفولوژي رودخانه اي مي باشد. در همين راستا، تحقيقات متعددي توسط ژئومرفولوژيست ها صورت گرفته است. اين مقاله نيز تغييرات مرفولوژي كانال رودخانه تالار در محدوده جلگه ساحلي خزر را مورد بررسي قرار داده است. براي دستيابي به اين هدف، پس از بررسي مرفولوژي رودخانه به تجزيه و تحليل تغييرات الگوي رودخانه پرداخته شده است. بر اين اساس، ابتدا مسير مورد مطالعه از نظر شكل الگو تقسيم بندي و سپس تغييرات الگودر مقطع زماني 39 ساله با روش هاي تغييرات زماني و مكاني (معادلات رياضي)‌، روش گرافيكي و روش ميداني مورد بررسي قرار گرفته است و سعي شده تا با استفاده از اين روشها، تغييرات الگو و شكل هاي مختلف تغيير شكل و جابجايي مسير بستر رودخانه تعيين و پيش بيني گردد. براي نيل به اين هدف، از عكس هاي هوايي سال هاي 1334 و 1373 با يك فاصله زماني 39 ساله از نظر بررسي تغييرات مقطعي و نيز دده هاي هيدروليك جريان و پارامترهاي هندسي كانال براي تحليل استفاده شده است. نتايج اين بررسي نشان مي دهد كه رودخانه هنوز تعادل ديناميكي نهايي خود را به دست نياورده است و همچنان در حال تغيير و جابجايي و ايجاد پيچ و خم هاي جديد و توسعه در قسمت علياي جلگه مي باشد و در قسمت سفلي، يعني در محدوده داراي الگوي پيچانرودي نيز تغيراتي خيلي كند و بطئي دارد و همين امر موجب شده تا در فاصله زماني 39 ساله، اين تغييرات محسوس نباشد.

 نسخه قابل چاپ

يكي از مهمترين مواريث اقليمي دوران چهارم در ارتفاعات ايران، ژئومرفولوژي يخچالي و آثار يخچال هاي آن دوران به شمار مي رود. در اين ميان يخچال هاي علم كوه به عنوان مهمترين يخچال هاي منطقه با بيش از 14 زبانه كوچك و بزرگ كه آثار فعاليت و حيات در آنها به خوبي ديده مي شود، تنها باز مانده آن يخچال ها است. مطالعات پراكنده اي در يك قرن اخير از سوي محققين ايراني و خارجي بر روي اين يخچال ها صورت گرفته ولي با اين وجود تا امروز گزارش جامعي كه خصوصيات ژئومرفولوژيك و مرفوديناميك يخچال هاي مذكور را بيان و تفسير نمايد، تدوين نشده است. به ويژه آنكه حدود گسترش اين يخچال ها در منابع مختلف يكسان نيست و نظريه قاطعي در مورد حدود فعلي و حدود گسترش آنها در آخرين دوره يخچالي، وجود نداشته و اختلاف نظرها بسيار است. در راستاي اين هدف، در مقاله حاضر سعي بر آن است كه ضمن تفسير و تحليل اشكال مرفولوژي يخچالي در ارتفاعات علم كوه، حدود گسترش زبانه هاي يخچالي را در حال حاضر و در آخرين دوره يخجالي تعيين نمايد. روش تحقيق مبتني بر انجام كارهاي ميداني و مشاهدات مستقيم روي زمين بوده است. نتايج نشان مي دهند كه يخچال هاي علم كوه تحت تاثير افزايش دماي دوران حاضر، در حال تحليل و ذوب تدريجي است و هسته هاي يخي موجود، باقي مانده دوره هاي يخچالي گذشته است. تغذيه ناچيز يخچال ها از طريق ريزش بهمن ها در انتهاي سيركهاي يخچالي، براي تغذيه آنها كافي نيست، ليكن هنوز آثار و شواهد حيات، در حركت زبانه ها كاملاً مشهود است. 

 نسخه قابل چاپ

در حالي كه جهاني شدن و ابعاد مختلف آن، سيستم "وستفاليا"‌و حاكميت هاي سنتي ناشي از آن را به مبارزه فرا خوانده است؛ دولت - ملت ها تاكنون در برابر اين پديدار در حال گسترش، پناهگاه مستحكمي نيافته اند. در واقع شتاب و جهش جهاني شدن جديد، بزرگترين چالش را براي تداوم بقاي اين بازيگران قديمي فراهم ساخته است. اين در حالي است كه منطقه گرايي جديد نيز به موازات اين پديدار، در حال شكل گرفتن است. گروهي بر اين باورند كه منطقه گرايي را آلترناتيو يا حتي آنتي تزي در برابر جهاني شدن مي دانند. اين پژوهش ضمن بررسي اجمالي اين دو مفهوم، در صدد بر آمده است تا ارتباط اين دو فرآيند را مشخص نموده و به ويژه منطقه گرايي را در تعديل اثرات جهاني شدن بر سيستم "وستفالي" ‌روشن نمايد.

 نسخه قابل چاپ