ضرب‌المثل‌های آذربایجانی

ص

• صبر ایله حالوا پیشر ای قورا سندن.
  • «گر صبر کنی زغوره حلوا سازم».

• صوبحانه نی یولداشئن ایله یئه ، ناهاری اوزون تک یئه، وشامی دشمنین ایله یئه.
  • «صبحانه را با دوستت بخور، ناهار را تنها بخور ، و شام را با دشمنت بخور».

ض

• ضررین قاباغئن هر واخت توتسان منفعت دیر.
  • «جلوی ضرر را هر وقت بگیری منفعت است ».

ط

• طعنه لی سوزدن ایتی قئلئنج یاخشئدئر.
  • «شمشیر تیز از حرف با طعنه بهتر است».

ظ

• ظولمون آخیری اولماز.
  • «ظلم عاقبت ندارد».

• ظولم ایله آباد اولان عدل ایله ویران اولار.
  • «آنچه که با ظلم آباد شود با عدل ویران میشود».

ع

• عاغئل عاغئلدان اؤتکم اولار.
  • «عقل از عقل نافذ می شود(همفکری و مشورت)».

• عجله ایشینه شیطان قارئشار.
  • «عجله کار شیطان است».

• عذاب ملاکه سی دیر.
  • «فرشته ی عذاب است».

• عوض عوض اولدو قاری.
  • «این به اون در».

• عوضین بدل آددا اوغلو وار.
  • «عوض عوض داره گله نداره».

غ

• غوربت جنت اولسادا، یئنه وطن یاخشئ دئر.
  • «یوسف که به مصر پادشاهی میکرد می گفت بی شاهی کنعان خوشتر».

ق

• قادئنئن یالاغی سمنی قویار ، کیشنین یالاغی باققال دوکانی آچار.
  • «زن شکمو سمنو می پزد ، مرد شکمو دکان بقالی می زند».

• قادئن وار ائو یاپار قادئن وار ائو ییخار.
  • «زنی هست که خانه را آباد میکند، زنی هم هست که خانه خراب میکند».

• قارا قارغانئندا بالاسی اوزونه خوشدور.
  • «بچه کلاغ سیاه هم برای مادرش خوشگل است».

• قارداشلار ساواشدئلار ابله لر ایناندئلار.
  • «برادرها باهم دعوا کردند،ابلهان هم باور کردند».

• قارغادان قناری اولماز.
  • «کلاغ فقط یک کلاغ است و نمی توان آنرا به جای قناری جا زد( نمی توان ذات و جوهره افراد را تغییر داد)».

• قارقئشئن ایکی باشی اولار.
  • «نفرین دو سر دارد».

• قازان قازانا دئیر، گوتون قارا دئر(قازان قازانا دئییر دیبین قارا دئر، قازان قازانا دئییر اوزون قارا ، گودوش گودو شا دئییر اوزون قارا اولسون).
  • «دیگ به دیگ میگه رویت سیاه است ( کسی که عیب دارد عیب دیگری را می گیرد،در مورد افراد خلافکار گفته می شود که به خلاف وبزه دیگران اعتراض دارند)».

• قاقا اولمایان یئرده ایدیه قاقا د ئیر لر.
  • « »

• قانی قانیله یومازلار.
  • «خون را با خون نمی شویند».

• قلم،قئلئنجدان ایتی دیر.
  • «قلم،از شمشیر تیزتر است».

• قورخان باش سالیم قالار.
  • «سری که بترسد سالم میماند».

• قورخان گوزه چوپ دوشه ر(قورویان گوزه چوپ دوشه ر).
  • «موش توی کاسه آدم وسواسی میافتد».

• قورخموش آداما قویون باشی جوت گورونر(گوز گوردوغوندان قورخار،ایلان چالمئش آلا چاتی دان قورخار).
  • «مار گزیده از ریسمان سیاه و سفید میترسد».

• قورد آرتسا،پاخئل دا آرتار(پاخئل آرتماز).
  • «اگر گرگ پیشرفت کند، بخیل هم پیشرفت میکند(بخیل پیشرفت نمیکند)».

• قورد بالاسی ، قورد اولار(قورد انی یی (بالاسی) یئنه قورد اولور).
  • «عاقبت گرگ زاده گرگ شود گرچه با آدمی بزرگ شود».

• قورددان قورتولدوغ، قولیبیابانیه توش گلدیک.
  • «از شر گرگ خلاص شدیم، گرفتار غول بیابونی شدیم ( از چاله به چاه افتادیم)».

• قورد دومانلئغی سئوه ر.
  • «گرگ از پراکندگی، بلبشویی و مه آلودی خوشش می آید تا از فرصت بوجود آمده بتواند به اهداف پلیدش دست یابد».

• قوردون سلامی طمع سیز اولماز.
  • «سلام گرگ بی طمع نیست».

• قورو قورو قوربانئن اولوم.
  • « تعارف کم کن و بر مبلغ افزای».

• قوناغ ائو ییه سی نین دوه سی دیر.
  • «مهمان شتر صاحبخانه است ».

• قوناغ قوناغی سئومه ز ، ائو ییه سی هئچ بیرین.
  • «مهمون، مهمونو نمیتونه ببینه صاحب‌خونه هردو را».

• قونشو آشی دادلی اولار(قونشو قادئنی آدامئن گوزونه قئز گلیر،تویوغو دا غاز گلیر).
  • «مرغ همسایه غازه(زن همسایه به چشم آدم ، دختر می آید و مرغش هم غاز)».

• قویو قازان اوزون درینده گوره ر.
  • «چاه کن همیشه خودش را در ته چاه می بیند،چاه کن همیشه ته چاه است(چاه مکن بهر کسی اول خودت دوم کسی)».

• قویون اولمایان یئرده کچی یه حاج عبدالکریم آقا دئیرله.
  • «جایی که گوسفند نباشه به بز حاج عبدالکریم آقا میگن(تو شهر کورا یه چشم پادشاهه)».

• قئز ائوینده تویدور اوغلان ائوینده خبر یوخدور.
  • «در خانه عروس جشن عروسی برقرار است در خانه داماد خبری نیست».

• قئز بادام دئر ، بالاسی بادام ایچی(منیم بالام بادام دئر ، بالاسی بادامئن ایچی).
  • «دختر مانند بادام است فرزندش مغز بادام(فرزند من بادام است ، بچه اش مغز بادام)».

• قئزئم سنه دئییرم گلینیم سن اشید.
  • «دخترم به تو میگم، عروسم تو بشنو(به در میگم دیوار بشنوه)».

• قئش چئخار اوزو قارالئق کوموره قالار.
  • «بالاخره زمستان هم می گذرد و روسیاهی به زغال می ماند».

• قیصاص قیامته قالماز.
  • «مجازات گناه به قیامت نمی ماند».

ک

• کار ائشیدمز، یاراشدئرارـ کور گؤرمه ز ، قوراشدئرار .
  • «کر نمی شنود و جفت وجور می کند ، کور نمی بیند و سرهم می کند».

• کاسیب(کسبه چی)مرد اولار.
  • «کاسب جوانمرد میشود».

• کاسئبی دَوَه اوستوندَه بووَه سانجار(کاسئبی، دوه اوستونده ایلان وورار).
  • «آدم بی چیز (آس و پاس) رو (در حالیکه) روی شتر (سوار است)، رتیل می گزد(آدم فقیر(بدبخت) اگر روی شتر هم باشد مار آن را نیش میزند)».

• کچی جان هاییندا، قصاب پیی آختارئر.
  • «بز از جانش می ترسد، قصاب دنبال دنبه می گردد».

• کچی نین اجلی گلنده باشین چوبانین چوماغینا سورتر.
  • «وقتی عمر بز به سر آمد، خودش را به چماق چوپان می مالد».

• کچی نین قطوری سر چشمه دن سو ایچر.
  • «بز گر از سر چشمه آب می خورد».

• کدخدانی گور، کندی چاپ .
  • «اگر در جایی خواستی به هدف و مقصود خود دست یابی دل صاحب ورئیس آنجا را بدست آور و سپس هر کاری خواستی بکن».

• کفنین جیبی یوخدور.
  • «کفن جیب ندارد».

• کله سویودور.
  • «کشکه».

• کورا گئجه گوندوز بیردیر(کورا نه گئجه نه گوندوز).
  • «کور را شب و روز یکسان است(برای کور شب و روز فرقی نداره)».

• کورآللاهدان نه ایستر ، ایکی گوز بیری ایری بیری دوز.
  • «کوراز خدا چی میخواد دوتا چشم یکی کج یک سالم».

• کور توتدوغون بوراخماز.
  • «کور چیزی رو که بگیره ول نمی کنه(آدم کور در کارها لجوج و سختگیر است)».

• کور قوشون روزوسون الله وئره ر.
  • «روزی پرنده ی کور را خدا میدهد».

• کور کورا دئیر زیت گوزونه.
  • «کور به کور میگوید بگوزم به چشت(دیگ به دیگ می گوید روت سیاه)».

• کوزَه تزه لئغدا(تزه اولاندا)سویو سوُیوق ساخلار(تزه کوزه سرین سو).
  • «کوزه فقط وقتی نو است ، آب را خنک نگاه می‌دارد( کنایه از اینکه : هر چیز ، تازه‌اش خوب است)».

• کوزه چی سئنئق قابدان سوایچر.
  • «کوزه گر از کوزه شکسته آب می خورد».

• کوزَه ، سو یوْلوندا سئنار.
  • «کوزه ، سرانجام در راهِ آوردن آب ، خواهد شکست».

• کیتاب ،بیلیک منبعی دیر.
  • «کتاب منبع دانش است».

• کئچمه نامرد کؤرپوسوندن قوی آپارسئن سل سنی***یاتما تولکو دالداسئندا قوی یسین اصلان سنی.
  • «از پلی که نامرد درست کرده عبور نکن بزار سیل تو رو با خودش ببره و به روباه تکیه نکن ، همین بهتر که شیر تورو بخوره».

• کیچیکدن خطا، بویوکدن عطا.
  • «کوچکتر خطا می کند و بزرگتر بواسطه بزرگی می بخشد».

• کیشی توپوردویون یالاماز(کیشی ده سؤز بیر اولار،کیشی سوزونون اوستونده دورار).
  • «مرد تفش را لیس نمیزند،قول مردان جان دارد(حرف مرد یکی است،مرد سر حرفی که زده میایستد)».

• کیشی قئزی اولمایاسان ،کیشی قادئنی اولاسان.
  • «دختر جوانمرد بودن مهم نیست،مهم این است که زن جوانمرد باشی».

• کیم اوز قاتئغئنا(آیرانئنا)تورش دئیر؟(هئچ کیم اوز خمیرینه تورش دئمز).
  • «هیچکس به ماست(دوغ)خودش ترش نمی‌گه».

گ

• گل یاپیشما گؤجؤن چاتمایان داشا* گؤتؤره بیلمزسن زورا دؤشرسن.عاشیق علعسگر
  • « »

• گلین اوینایا بیلمیر ،دئییر اوتاق ایری دیر.
  • «عروس نمی تواند برقصد ، می‌گوید زمین کج است(وقتی زمین سفت است ، گاو از چشم گاو می بیند)».

• گلین گلیب اوجاغ اوستونه.
  • « »

• گمینین ایشینی گمیچی بیله ر(چوره یی وئر چورکچیه بیر چورک ده اوسته وئر).
  • «کار را به کاردان بسپار(کار را به کاردان سپردن و چند برابر اجرت دادن بهتر است تا به دست افراد ناشی بدهند)».

• گورول آما یاغما.
  • «رعد و برق بزن ولی نبار».

• گولد ه ن تیکان اولار تیکاندان گول.
  • «از گل خار میشود و از خار گل(گاهی اوقات فرزند خانواده ی خوب ،آدم بدی میشود و فرزند خانواده ی بد آدم خوبی میشود)».

• گول،گوللر آچئلسئن.
  • «بخند،تا گلها باز شوند(بخند تا دنیا به روت بخنده)».

• گولمه قونشونا ، گلر باشئنا.
  • «به همسایه نخند ، سر خودت هم میاد».

• گونشی پالچیقلا سووار ماق اولار می؟
  • «اندود توان چشمه ی خورشید به گل»؟

• گئجه اودونا گئدن چوخ اولار.
  • «قصه شب دراز است(شب دراز است و قلندر بیدار)».

• گئجه شهره گئدن چوخ اولار ، قیشدا بوستان اکن.
  • «شب کسی که میگوید به شهر می‌روم زیاد است ، زمستان کسی که می‌گوید جالیز خواهم کاشت».

• گئدر بوستان قئراسی ، قالار اوزون قارا سی.
  • «خربزه نارس و هندوانه بوستان تمام میشود و فقط روسیاهی میماند».

• گئدیب حاماما ،اولوب شاماما(گئده جه یم حاماما،چئخام اولام شاماما).
  • «یعنی نتیجه استحمام و آرایش این است که انسان تمیز و معطّرگردد».

• گی یه ن ایله یی یه نین کین الله وئره ر(یئیجین ایله گئیجینینکین آلله یتیره ر).
  • « »

ل

• لاری خوروز بانلاماز، بانلاسا واخت آنلاماز.
  • «اشاره به آدم وقت نشناس می باشد».

• لالئن دیلین ننه سی بیله ر.
  • «زبان لال را مادرش میفهمد(آشنا داند صدای آشنا)».

• لای لای بیلیرسن نیه یاتمیرسان؟
  • «لالایی بلدی چرا نمی خوابی»؟

• لپه نی دئمه دویونو ده، دونه نی دئمه بویونو ده.
  • «لپه را نگو برنجو بگو،دیروزو نگو امروزو بگو(داشتم داشتم حساب نیست دارم دارم حساب است)».

م

• ماتئ میخاناسئ دئر(فاطی میخاناسی دیر،حسن سوخدو دییرمانئ دئر).
  • «میخانه ماتی(فاطی)است(شهر هرت است)».

• مال گئدر بیریانا ایمان گئدر مین یانا.
  • «در مورد افرادی که تحقیق نکرده به دیگران تهمت و افترا می بندند بکار می رود».

• محبت قئیچی سی هر شیی کسه ر.
  • «قیچی محبت همه چیز را میبرد».

• مرند اولوسو کیمین اوزانئر(مرند اولوسو دور).
  • «مانند مرده های مرند دراز میشود».

• مغرورلوق ائیله یب اوستادام دئمه***وقت اولار بیریئرده دارا دؤشرسن.عاشیق علعسگر
  • «احساس غرور نکن و خود را بزرگ مبین زمانی می رسد که کم می آوری».

• ملا اولدو مکتب داغیلدی.
  • «ملا مرد مکتب هم تعطیل شد».

• من دئییرم فدم دمه، سن دئییرسن دامدان داما.
  • «من می گویم آسمان تو می گویی ریسمان».

• موسی مئسئب دئر.
  • «موسی کز کرده(کنایه از کسی که کار اشتباهی کرده و ساکت و خجل گوشه یی نشسته)».

• مئخی میسمارا دونده رن الله دئر.
  • «هر چیزی در ید پروردگار است».

• مئردار اسکی اود دوتماز(مال پوخون ائلدئرئم وورماز).
  • «بادمجان بم آفت ندارد».

• میرزا قلمدان دی.
  • «میرزا قلمدان است».

• میوه‌نین یاخشی سئن مشه ده چاققال یه یر.
  • «میوه خوب را درجنگل، شغال میخورد(سیب سرخ برای دست چلاق خوبه)».

ن

• ناشی زورنانی یوغون باشئندان چالار.
  • «آدم ناشی، سرنا را ازسر گشادش میزند».

• ناهاردان معلومدور شاما نه وار.
  • «سالی که نکوست از بهارش پیداست».

• نفسی ایستی یئرده ن چئخئر.
  • «نفسش از جای گرم در میاد».

• نوخود فالی آچماق.
  • «فال نخود باز کردن(چیزی را لفت دادن، در انجام کاری دودل بودن)».

• نه فایدا بیز قالمئشئق بویاندا کورپو قالئپ اویاندا.
  • «چه فایده ما ماندیم این طرف و پل آن طرف( خرما بر نخیل ودست ما کوتاه)».

• نیت هارا منزیل اورا.
  • «نیت به هر کجا باشد ،منزل و مقصد همانجاست».

و

• وارلیقدا دوست اولما یوخلوقدا کنار***ایگیتم دیینده بو عادت اولماز.
  • « »

• واری اولان تاخار یوخو اولان باخار.
  • «کسی که داره استفاده می کنه کسی که نداره نگاه می کنه (دارندگی و برازندگی)».

• وئر ال ساخلار.
  • «دست بخشنده نگهدار صاحبش و کسانی که مورد دعای آن فرد هستند میباشد».

ه

• هاردا آشدی ، اوردا باشدی.
  • «هر جا آش هست، آنجا سر است».

• هامئسی بیر بئزین قئراغئدئلار.
  • «سروته یه کرباسن».

• هر اوخویان ملانصرالدین اولماز.
  • «هر گردی گردو نیست».

• هر زادئن تزه سی، دوستون کوهنه سی.
  • «هر چیز تازه اش خوب است دوست کهنه اش».

• هر کس ساغ اولسون اوزونه.
  • «هر کس باید به خود متکی باشد و از دیگران انتظار کمک نداشته باشد».

• هر گوزلده بیر عایئب اولار.
  • «هر گلی عیب و علتی دارد( گل بی خار خداست)».

• هر نه اکیرسن، اونودا بیچیر سن.
  • «هرچه بکاری همان را درو میکنی(هرچه بکاری تو، همان بدروی)».

• هرنه سالار سان آشئنا ، اودا چئخار قاشئقئنا.
  • «هرچه کنی بخود کنی – گر همه نیک و بد یا کنی».

• همشه شعبان بیر دفعه ده رمضان.
  • «همیشه شعبان یکبار هم رمضان».

• هئچ ده ن یئی دیر.
  • «از هیچی بهتره (کاچی به از هیچی)».

• هئچ گول تیکان سئز اولماز.
  • «هیچ گلی بی خار نیست».

ی

• یا حسن کئچل یا کئچل حسن.
  • «چه علی خواجه چه خواجه علی».

• یاخشئ دوست یامان گونده بللنر.
  • «دوست خوب در زمان سختی معلوم میشود(دوست آنست که گیرد دست دوست***در پریشانحالی و درماندگی)».

• ﯾﺎﺧﺸﯽ قئزدان ﯾﺎﺧﺸﯽ ﺩﺍ ﮔﻠﯿﻦ ﺍﻭﻻﺭ.
  • «دختر خوب عروس خوبی هم میشود».

• یاخئنداکی علف ، اوزاغداکی آرپادان یاخشئدئر(اوزاق یئرین آرپاسئندان ، یاخئن یئرین سامانی یاخشئ دئر).
  • «سیلی نقد به از حلوای نسیه».

• یاشدا یانئر قورونون اودونا(قورونون اودونا ،یاش دا یانار).
  • «تر هم به آتش خشک می سوزد.(تر و خشک با هم می سوزد)».

• یاغئشدان قورتولوب دولویا دوشدوک.
  • «از چاه درآمده توی چاله افتادیم».

• یالانچئنئن حافیظه سی اولماز.
  • «دروغگو حافظه ندارد».

• یامان گونون عمرو آز اولار(قارا گونون عمرو آز اولار،قارا گجه نین آغ گونودوزواولار).
  • «عمر روز سخت کم است،یعنی روزگار پستی و بلندی داشته و تلخی و شادی آن به هم پیوسته اند(پایان شب سیاه سپید است)».

• یانسئن چیراغی، گلسین ایشئغی.
  • «چراغش روشن باشد، نورش بیاید».

• یای وار ، قئش وار، چوخ ایش وار.
  • «تابستان هست ،زمستان هست ، کار زیاد است(این مثل در مورد شخص عجول بکار می رود بدین مضمون که فردا تابستان و زمستان خواهد آمد و کار زیادی در پیش است و تا رسیدن به نتیجه وقت زیادی لازم است)».

• یوقورت توکولسه یئری قالار ، آیران توکولسه نه یی قالار؟
  • «اگر ماست بریزد جایش میماند،اگر دوغ بریزد چه چیزی از آن میماند؟»

• یومورتاسی ترسه دوشوب.
  • «کلافه است».

• یهر گاه آتئن بئلینده گزه ر،گاه یییه سی نین(همشه سو بئله گتمز).
  • «گهی زین به پشت و گهی پشت به زین(همیشه در روی یک پاشنه نمی چرخد)».

• یئتیمه وای وای دیه ن چوخ اولار - چوره ک وئره ن اولماز.
  • «به حال یتیم وای وای گویان زیادند ولی کسی یک لقمه نان نمی دهد(وقتی از یک کاری یا شخصی طرفداری الکی و ظاهری می کنند ولی در موقع نیاز هیچکدام پا پیش نمی گذارند این مثل کاربرد دارد)».

• یئدیلر ایچدیلر مطلبه یئتیشدیلر.
  • «قصه ما به سر رسید کلاغه به خونه اش نرسید».

• یئر برک اولاندا،اوکوز اوکوزدن گوره ر.
  • «وقتی زمین سفت است، گاو فکر میکند تقصیر گاو دیگر است(وقتی زمین سفت است ، گاو از چشم گاو می بیند- عروس نمی توانست برقصد ، می‌گفت زمین کج است)».

• یئرین قولاغی وار.
  • «دیوار موش دارد ، موش هم گوش دارد».

• یئرینه ایشه مک بس ده ییل، شیرین چای دا ایسته ییر.
  • «».

• ییرمی دورد مین پیغمبره یالوارینجا بیر دانا آللاها یالوار.
  • «به جای اینکه به بیست و چهار هزار پیامبر التماس کنی دست به دامن یه خدا شو».

• یئکه باشئن یکه بلاسی اولار(قویونو اولان، قورددان قورخماز).
  • «هر چه سر بزرگتر ، درد سر بیشتر(هر که بامش بیش برفش بیشتر)».