بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

نظريه خاموشي و کتمان سر از جمله جنبه هاي متعالي تفکرات صوفيه است. انديشمندان صوفي درباره اهميت اين نکته مهم و اساسي، ديدگاههاي گوناگوني عرضه داشته اند که البته هر يک در جاي خود قابل تامل است. اما با اندکي دقت و امعان نظر مي توان دريافت که هيچ يک از آنها به اندازه مولانا زيبايي و ارزش اين مساله را بيان نداشته اند. در اعتقادات عرفا، مساله کتمان سر و خاموشي از نکات بنيادي و اساسي بوده که به دلايل مختلف يک سالک بايد بدان پايبند باشد، زيرا آنان معتقدند: «من عرف الله کل لسانه». اصولا مولانا، خود از شيفتگان خاموشي و سکوت به شمار مي رفته تا به حدي که در بسياري از اشعار خود در محل تخلص شاعرانه از الفاظ و ترکيبات و تعبيراتي که بار مفهوم خاموشي را در خود نهفته دارند، استفاده مي کرده است.
يکي از دلايلي که وجوب سکوت را الزام مي نموده، فاش ننمودن اسرار در ميان مجمع اغيار و عوام است، زيرا اگر افراد کم ظرفيت و کج فهم از اسرار و رازها بويي مي بردند، احتمال وقوع پيامدهاي ناگواري براي گويندگان آن وجود داشت، بدين منظور يا ناگزير بودند که اسرار خود را از مردم عامي بپوشانند و يا اينکه براي خود زباني مرموز و آکنده از کنايه برگزينند. به اعتقاد مولانا پرمفهومترين بيانها و زيباترين عبارتها را بايد در اعماق خاموشي جست و اصولا خاموشي سرشار از مفاهيم و عبارات شيرين و جانفزاست. گفتار به منزله حجاب و مانعيست که از صعود آدمي به سوي حقيقت خودداري مي نمايد. هر چند که يادآوري اين نکته نيز ضروريست که اگر سخن در جايگاه مناسب خويش استعمال شود، بسيار سودمند و ارزشمند خواهد بود. در نهايت بايد گفت که نوآوريها و ابتکارات مولانا در باب نظريه «سکوت و خاموشي» شامل هر دو عرصه انديشه و زبان مي باشد.

 نسخه قابل چاپ

در نوشته هاي تحقيقي، مستندسازي جايگاه ويژه هاي دارد و توجه بدان به مقاله يا کتاب غناي علمي مي بخشد. از سويي امانت داري در استنادات و طرز استفاده از منابع، از ضروريات تحقيق به شمار مي آيد و نويسندگان و محققان از گذشته هاي دور به اين امر عنايت داشته اند و غفلت از اين مساله از سوي نويسندگان در مجامع علمي و ميان اهل ادب نکوهيده است.
کتاب تاريخ زبان و فرهنگ عربي از جمله کتابهايي است که از اين منظر جاي تامل دارد.
اين مقاله ضمن بررسي اصل موضوع مستندسازي و امانت داري در تحقيق، به بررسي کتاب تاريخ زبان و فرهنگ عربي، از اين زاويه پرداخته است.

 نسخه قابل چاپ

نزديک هفتاد سال پيش، فروغي رساله گفتار در روش دکارت را ترجمه و «براي مزيد فايده مقدمه اي بر آن افزود و سير حکمت در اروپا را از عهد باستان تا زمان دکارت به اختصار باز نمود». اين کتاب کوچک دکارت، معرفت شناسي را که قبلا هم مطرح بود براي بيش از سيصد سال به صورت مساله محوري و اصلي فلسفه درآورد و خود دکارت را به حق پدر فلسفه جديد نمود. فروغي در پايان ترجمه خود مي نويسد: «از احتياط ها و التماس ها که [دکارت] مي کند مي توان استنباط کرد که احوال مردم آن زمان چگونه بوده و کسي که مي خواسته است با استقلال فکر سخن گويد چه مشکلات در پيش داشته است».
شک فلسفي در مقابل جزم انديشي و تعصب و تحجر فکري است و بدين اعتبار، جوهر فلسفه است و بدون آن فلسفه مي ميرد. وقتي گاليله گفت زمين به دور خورشيد مي گردد، پاپ و دستگاه تفتيش عقايد او گاليله را محاکمه و مرتد اعلام نمودند و به مدت سيصد و چهل و هفت سال حکم ارتداد را پس نگرفتند... 

 نسخه قابل چاپ

دولت عراق در 17 سپتامبر 1980 (31 شهريور 1359) عهدنامه مرزي و حسن همجواري 1975 بين ايران و عراق را به طور يکجانبه لغو کرد و تجاوز خود را به خاک ايران آغاز نمود. اما تجزيه خوزستان و الحاق آن به عراق که مورد نظر دولت عراق بود همانند آرزوي ساير رهبران عراق هرگز نتوانست صورت تحقق به خود بگيرد. هدف اين مقاله بررسي نقش نفت در اين تهاجم مي باشد که با توجه به ارزش افزاينده آن مورد مطالعه قرار گرفته است. به طوري که استان خوزستان به علت دارا بودن ذخاير نفتي فراوان همواره مورد نظر دولتهاي حاکم در عراق و حاميان استعماري آن بوده است.

 نسخه قابل چاپ

تاريخ ايران در نيمه دوم قرن نوزده و آغاز قرن بيست، گستره نقش آفريني و فرمانروايي دودمان قاجار بود. گسترش حوزه اقتدار امپراتوريهاي خارجي، فروش امتيازهاي بازرگاني، انبوه وامهاي خارجي، اختناق سياسي، فقر اجتماعي، ناآرامي فزاينده همه گير، ضعف نظارت مرکزي بر ايالات و ولايات، تباهي ساختار تشکيلاتي و فساد قانون شکني حکومت، سيماي مصيبت بار حيات تاريخي کشور در اين دوره است. از ديگر سو، ايران در اين دوره با اقتصاد جهاني پيوندي نزديک يافت. پيوند با ساختار بازرگاني و مالي بين المللي، رشد حجم بازرگاني و سرانجام کسري تراز بازرگاني ايران، گذر از کشاورزي سنتي به کشاورزي صنعتي، تباهي صنايع دستي و آغاز بهره وري از صنايع نوين باختر زمين، سقوط جهاني بهاي نقره و تاثير مصيبت بار آن بر اقتصاد کشور، رشد جمعيت و دگرگونيهاي پديد آمده در ساختار اجتماعي، روزگار فرمانروايي قاجاريه را به گونه دوره گذار به ساختار رشد و انباشت سرمايه هاي کلان در آورد....

 نسخه قابل چاپ

فرآيند توسعه مشروط بر مشارکت زنان در کليه امور توصيف مي شود و در اين رابطه سهم بالقوه زنان روستايي و کشاورز که درصد قابل توجهي از جمعيت زنان جهان را تشکيل مي دهند، اکثر ناديده گرفته مي شود (معروفي پروين 1368 و 1369)
در اين گزارش، از ديدگاه روانشناسي اجتماعي شرايط رواني – رفتاري گروهي از دختران و زنان باسواد روستايي که مي توانند، در صورت ادامه حضور در محيط هاي روستايي، به فرآيند توسعه در زمينه کشاورزي و ديگر امور روستايي سرعت بخشند، مورد بحث و بررسي قرار مي گيرد. بدين منظور پاسخ هاي نمونه هاي زنان باسواد روستايي (نمونه هايي از دانش آموزان دختر دوره چهار ساله دبيرستان و سال سوم راهنمايي روستايي و همچنين نمونه هايي از معلمين روستايي) که به منظور شناسايي موانع پيشرفت زنان روستايي به مشارکت دعوت شده و پرسشنامه هايي را تکميل کردند، مورد بحث و بررسي قرار مي گيرد...

 نسخه قابل چاپ

تخصص امتيازي است بسيار پر ارزش که رسيدن به آن همراه است با تلاش و رضايت الگوهاي توسعه علمي، الگوهاي مديريتي، الگوهاي توسعه مدني همه در سايه تخصص خلق و ابداع مي شود، جوامع براي دستيابي به تخصص و پرورش نخبگان متخصص بهايي گزاف پرداخت مي کنند يا سعي در جذب آنها دارند. در امر تعليم و تربيت از ابتداي کودکي کودکان تيزهوش و سرآمد را تحت تعليمات متناسب با استعداد آنها قرار مي دهند و کوشش مي شود که به بهترين وجه استعدادها براي رسيدن به تخصص در بزرگسالي هدايت شود. جايگاهي که امروز متخصصان در بالاترين درجات قدرت و تصميم گيري و هدايت جامعه ها و تعيين سرنوشت بشريت دارند پژوهشگران متعددي را براي برسي ماهيت تخصص و چگونگي دستيابي به آن برانگيخته است.
بررسي در مورد تخصص، ويژگيهاي متخصص، چگونگي رشد تخصص بخصوص از سالهاي 1980 به بعد مورد توجه بسياري از پژوهشگران قرار گرفت و پژوهشگراني مانند:
Berliner 1982, Benner 1984, Genter 1988, Glaser 1986, Dreyfuset Dreyfus1980
و بسياري ديگر در اين باره به بررسي پرداختند و در بررسي هاي خود نه تنها سعي کردند به توصيف ويژگيهاي تخصص دست يابند بلکه راهبردهاي رشد تخصص، چگونگي عملکرد متخصص و راهبردهاي حل مسئله را نيز مورد توجه قرار داده اند. در اين مقاله سعي مي شود با بهره گيري از بررسي هاي انجام شده و مقاله Hrimeche استاد آموزش بزرگسالان و روانشناسي تربيتي دانشگاه مونترال تخصص در سه قسمت مورد بحث قرار گيرد: مفهوم تخصص – رشد تخصص – دانش فراشناخت و خود تنظيمي و نقش آن در رشد تخصص...

ماهيت مکانهاي پرتجمع عموما اقتضا مي کند که افراد زيادي از مشاغل متحرک و پراکنده و سازمان نيافته مانند انواع دستفروشيها و بيکارها و پرسه زنها در آن مکان ها گرد هم آيند. در اين شرايط از نظر اجتماعي، امنيت، ثبات و موازين اخلاقي مورد تهاجم واقع شده و مامن مناسبي براي بروز انواع آسيبها و خلافکاريهاي اجتماعي پديد مي آيد.
در ميدان آزادي که نمونه چنين فضايي است، وجود انواع خلافکاريها و آسيبهاي اجتماعي ماهيت فضايي آن را که مي توانست به واسطه وجود برج و مجموعه فرهنگي آزادي يک فضاي فرهنگي و نمادين باشد دچار اختلال نموده و در پي آن، فضاي بوجود آمده خود عامل موثر در رشد و تقويت رفتارهاي نابهنجار اجتماعي شده است. مهمترين نابهنجاريها و آسيبهاي اجتماعي موجود در ميدان به دليل حضور مداوم جمعيت ناپايداري است که به واسطه اصلي ترين نقش ميدان يعني نقش ترافيکي از آن گذر مي کنند. عبور حجم بالاي جمعيت ناپايدار در طول شبانه روز بدون ايجاد ارتباط موثر و سازنده امکان مناسبي را براي مخفي شدن و بروز رفتارهاي نابهنجار پديد آورده است. انواع دستفروشيهاي سازمان نايافته و ناپايدار و گاه مشکوک، جيب بري و کيف زني، خريد و فروش و مصرف مواد مخدر، ولگردي، بيکاري، تکدي و فحشا، مواردي از آسيبهاي اجتماعي ميدان و محدوده پيرامون آن هستند که در فضاهاي غيرشفاف و کور ميدان امکان بروز و ظهور مي يابند. اين آسيبنهاي اجتماعي البته جداي از موارد ديگر ناهنجاري هاي اجتماعي همچون سروصدا و فرياد و رفتارهاي خشن، ناشادابي و کدورت و کسالت، تنه زدن و تنه خوردن، آلودگي و ميکروب و زباله، بي اعتنايي به محيط زيست و به کار بردن الفاظ رکيک و درگيريهاست که در جاي جاي ميدان به سادگي قابل مشاهده هستند...

 نسخه قابل چاپ

اين پژوهش با استفاده از طرح برگشتي ABAB تاثير روش «اداره شرايط تقويت» (C.M) را به عنوان متغير مستقل، در افزايش صحبتهاي غيرهذياني (يا منطقي به عنوان متغير وابسته، در يک زن بيمار 24 ساله مبتلا به اسکيزوفرني پارانوييد که در بيمارستان روزبه بستري بود، مورد ارزيابي قرار داد. انتخاب آزمودني بر اساس تشخيص روانپزشک، معيارهاي تشخيصي DSM-IV، مشاهده و مصاحبه ها، و آزمونهاي روانشناختي بود. متغير کنترل، ثابت نگهداشتن مقدار داروهاي تجويز شده در طول دوره اجراي اين پژوهش بود. در خلال هر يک از مراحل چهارگانه و در مرحله پيگيري، صحبتهاي غيرهذياني بيمار به طور محرمانه به وسيله کرونومتر اندازه گيري و سپس نمودار آن رسم شد. نتايج نشان مي دهد موقعي که «اداره شرايط تقويت» به کار گرفته شود مقدار صحبتهاي منطقي بيمار افزايش مي يابد. يک يافته مهم ديگر اين بود که اگر چه اين روش تاثيري بر نظام هذياني بيمار ندارد، اما روابط اجتماعي او را در جلسات انفرادي درمان و محيط بيمارستان بهبود مي بخشد.

 نسخه قابل چاپ

انگشت ششم را نه مي توان بريد و نه مي توان از آن کار کشيد. زبان و ادب فارسي در اين مرز و بوم به همين سرنوشت دچار شده است؛ از يک طرف زبان ملي است و عامل انتقال مفاهيم بلند عرفاني و اسلامي و انساني به سراسر جهان به همين دليل هم فرهنگستانش را داديم و هم شوراي گسترشش را و... و از يک سو دست و پايش را بسته ايم و پرو بالش را شکسته و با اين همه از آن انتظار داريم پرواز کند!
در ذهن و زبان خانواده هاي ايراني فارسي و ادب فارسي چنان که بايد جايي ندارد، البته بر من خرده مگيريد که در خانه هر ايراني در کنار قرآن و مفاتيح، شاهنامه و گلستان و ديوان حافظ هست که در پاسخ خواهيد شنيد؛ اولا که نيست و ثانيا اگر هم باشد زينت افزاي طاقچه و کتابخانه است. «بيا تا کژ نشينيم راست گوئيم» در کدام خانه ايراني شاهنامه خواني و گلستان خواني و حافظ خواني امري معمول و مقبول است؟ شاهنامه اي که اگر سراينده اش سر از خاک برمي آورد و داوطلب تدريس در يکي از دانشگاههاي فخيمه ايران مي گشت، قطعا دست رد بر سينه اش مي زدند و گلستاني که نويسنده اش اگر تعهد اخلاقي مي سپرد شايد به عنوان مربي پايه يک راهي به دارالعلم هاي ما مي يافت و اصلا مگر برنامه هاي معهود و مرسوم تلويزيوني و سرگرميهاي دروغين ديگر وقتي براي فراغ و مطالعه باقي گذاشته است که بتوان دقايقي از آن را به زبان و ادب فارسي اختصاص داد؟...

 نسخه قابل چاپ

تصويرهايي که در ترانه ها و دو بيتي ها مخصوصا در دو بيتي هاي جنوب شکل پذيرفته اند دگرگوني بسيار با تصاوير انواع ديگر شعر دارند ترانه پرداز و ترانه خوان جنوبي با تمام دردها و غصه هايي که در دل دارد هيچگاه اين دردها را آشکار و صريح بيان نداشته بلکه در به تصويرکشي اين دردها، به سمبل گرايي و نمادسازي پرداخته است.
در شعر و شروه جنوب ايران هيچگاه شکايت براي نان يا تعلقات مادي ديده نشده است اين مساله در دو عامل ريشه مي يابد نخست اينکه سراينده و خواننده اين ترانه ها از مناعت طبع و علو همت بسيار برخوردار است بطوريکه در کمال نياز و احتياج و در عين درماندگي دست طلب پيش هيچکس دراز نمي کند و ارزش هنر و گوهر وجود خود را به معياري برتر از زر مي سنجد اما در مقابل هنر خود چشم داشتي به داشتن زر ندارد، ديگر اينکه نمي خواهد مشکلات و فقر خود را بيان کند تا با بيان آنها حس ترحم ديگران را برانگيزد و چنانکه گفته شد با تمام نارسايي و فقري که روزگاري دراز چهره اين ديار را دگرگون ساخته است، در ترانه ها و دو بيتي ها و در زبان شروه پردازان هيچگاه نشانه اي از اظهار اين ناتواني هاي مادي ديده نشده است بلکه اين نارسائيها را در چهره روزگار که به نظر سراينده معتقدترين عامل دربدري و پريشاني است احساس مي کنيم شاعر در اين مرحله از بيوفايي يار مي نالد و از جفاي روزگار، از عهدشکني معشوق و از گريزپايي دلدار، اما معشوق و دلدار با بهترين سمبل ها و تصويرها در شعر نشسته است آيا مي توانيم اين يار جفاکار و اين دلدار دل آزار را نمادي براي روزگار بناميم و اين همه بيوفايي و عاشق کشي و سختگيري را متوجه دنيا بنماييم، بعيد نيست که چنين باشد و اگر اين مساله مورد قبول ما واقع شود بايد نکته ديگري به دو نکته قبلي يعني مناعت طبع و عدم دل آزاري مردم توسط شاعر و شروه خوان اضافه کنيم و آن اينکه در آن روزگاران نيز شاعر و سراينده از حضور آزادي بيان محروم بوده و آنچنان که بايد نمي توانسته سخنان خود را آشکارا بيان نمايد بنابراين تمام جفاها و ستم ها و بيدادگريها را يا به عهده روزگار و يا به گردن يار مي انداخته است و مسلم است که در اين ميانه نه روزگار مقصر بوده و نه ياري در کار بوده است زيرا اولا روزگار و جهان به شکوه و شکايت و درد و رنج هيچ کس وقعي نمي گذارد و طبيعت چنانکه در سرشت او است مطابق هر فصل چهره عوض مي کند و کاري به کار هيچکس ندارد...

 نسخه قابل چاپ

الف - فرهنگ نويسي در ايران؛
ظاهرا قديمي ترين فرهنگهايي که به زبان هاي ايراني تاليف شده مربوط به دوره ساسانيان است که از اين دوره دو فرهنگ به جا مانده است.
1-       فرهنگ پهلويک، که معادل فارسي ميانه هزوراش ها در آن آمده است.
2-       فرهنگ اوئيم – ايوک، که فرهنگ اوستايي به فارسي ميانه است.
البته سغدي زبانان مانوي در سغد نيز براي پهلوي اشکاني و فارسي ميانه ترفاني فرهنگ هايي نوشته اند که از آنها آثاري قطعه قطعه در ميان نوشته هاي کشف شده از ترفان به دست آمده است.
اما فرهنگ نويسي براي فارسي دري ظاهرا از قرن پنجم ه، آغاز گرديده است، و تذکره نويسان از دو فرهنگ که در اين قرن تاليف شده، نام برده اند، يکي «رساله» ابوحفص سغدي، و ديگري «تفاسير في لغه الفرس» تاليف شرف الزمان قطران بن منصور ارموي شاعر معروف قرن پنجم، که هيچيک از اين کتاب ها به دست ما نرسيده است.
قديميترين کتابي که در اين زمينه در دست است، «فرهنگ اسدي» يا «لغت فرس اسدي» تاليف اسدي طوسي شاعر معروف است...

 نسخه قابل چاپ

شايد دکتر جانسن تشخيص درست تري داده بود آنگاه که گفت: «کمدي در تعريف نمي گنجد.»
در پايان «رساله مهماني» افلاطون، از سقراط بحثي منقول است بدين منوال که: فن نوشتن کمدي عين فن تحرير تراژدي است. گر چه افلاطون در جمهوريت، سخن سقراط را اشراف منشانه مي شمارد و کمدي را امري کم ارزش و براي نمايشنامه مسخره مي داند، اما کلاسيسم به انحا مختلف از اين تعريف ناخرسند است. حال آن که در فن شعر ارسطو (بخشهاي چهارم و پنجم) تعريف کمدي چنين آمده است:
«با توجه به اينکه تراژدي دست به نمايش شخصيت نجيب در عملي شريف مي زند، کمدي نيز نمايشي است از اعمال وضيع.»
کمدي، اول بار مختص پرخاش (دشنام) با چيزي که مسخره آميز باشد بوده است. مسخره آميز از نظر ارسطو چنين است:
گونه هايي از کراهت، يعني اشتباه يا بدنمايي، که اندوه يا آزاري به ديگران نمي رساند. همچنين همو اضافه مي کند: کمدي نظير تراژدي، از بديهه سازيها نشات گرفته است. در واقع تراژدي از ديتي رامپ و کمدي از آوازهاي فاليک مشتق شده است...

 نسخه قابل چاپ

محمدبن سليمان بغدادي ملقب به فضولي شاعر و نويسنده قرن دهم هجري بود. او آثارش را به سه زبان فارسي، ترکي و عربي نوشت. حياتش در عصري بحراني و سرزميني که مورد مناقشه ايران و عثماني بود سپري شد. از اين رو بيش از دو سوم عمرش در تابعيت ايران و کمتر از يک سوم آن در ذيل سلطه عثماني گذشت. زمان چيرگي عثماني بر عراق عرب سال 941 هجري يعني سال حمله سلطان سليمان عثماني به بغداد و انتزاع آنجا از حوزه نفوذ مستقيم ايران است. فضولي در قصيده انيس القلب که به سلطان سليمان عثماني تقديم کرده است، محل زيست خود – بغداد – را جزئي از ايران مي داند:
انيس القلب کردم نام اين محبوب و مي خواهم
                                                                                                که هر ساعت دهم در بزم اهل فهم جولانش
به دست پاکبازان امانت پيشه بسپارم
                                                                                                فرستم سوي دارالعدل روم از ملک ايرانش
تذکره نويسان و پژوهشگران در مذهب فضولي اختلاف نظر دارند. برخي او را شيعه افراطي، برخي شيعه معتدل اثني عشري، برخي سني حنفي، و برخي اهل طريقت – بکتاشي يا حروفي – مي دانند.
اين اختلاف نظر از عدم صراحت فضولي در بيان مذهبش منشا مي گيرد. در هيچ يک از آثار فضولي ذکري از مذهب او نيست. بويژه در کتاب مطلع الاعتقاد في معرفه المبدا و المعاد که در موضوع کلام است و بنا بر قاعده بايد طي آن نويسنده به بيان مذهب و باورهاي مذهبي خود پرداخته و به دفاع از آن برخاسته باشد، هيچ ذکري به مذهب او نشده است. نويسنده اين سطور سعي کرده است با تحقيق در آثار فضولي افکار مذهبي او را باز شناساند...

 نسخه قابل چاپ

معرفي و نقد منابع
آنچه مورخين قديم به فارسي يا عربي درباره تاريخ ايران پيش از اسلام آورده اند، مبتني بر يک ماخذ مهم يعني «خداي نامه» است که تاريخي است نيمه رسمي به زبان پهلوي که در اواخر سلطنت ساسانيان – احتمالا در زمان يزدگرد سوم – نگاشته شده است. از ميان ترجمه هاي عربي آن – معروف تر از همه – ترجمه ابن مقفع است. مولف با مولفين خداي نامه پهلوي از سالنامه هاي سلطنتي ساساني با ماخذ ديگري که مبتني بر سالنامه هاي مزبور بوده، استفاده کرده اند. در خداي نامه جريان وقايع از ديدگاه پادشاهان و بزرگان و روحانيان زردتشتي دنبال شده است. همين ديدگاه مستقيما به نوشته هاي مورخين اسلامي – جر در برخي موارد معدود – از منابع و ماخذ خود ياد کرده اند، ولي مشخص است که نوشته هاي خود را از ترجمه عربي خداي نامه نقل کرده اند و شايد براي تکميل مطالب خود از ترجمه مزدک نامگ و کتب ديگر استفاده کرده باشند...

 نسخه قابل چاپ