بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

استعاره به عنوان مبحثي مهم و قابل اعتنا از ديرباز در حوزه هاي فلسفي و ادبيات مطرح بوده است و متفکران و اديبان از عهد درخشش تمدن يونان باستان تا امروز به آن پرداخته اند.
امروزه با پيشرفت و گسترش زبانشناسي، استعاره به عنوان فرايندي ذهني - زباني مورد توجه زبانشناسان بويژه زبانشناسان شناختي قرار گرفته است. از نظر اين زبانشناسان، استعاره به مثابه ابزاري براي تفکر، درک و شناخت مفاهيم انتزاعي است.
نگارنده در اين مقاله، ضمن طرح ديدگاه هاي نوين در اين حوزه با تاکيد بر نظريات زبانشناسان شناختي بويژه جرج ليکاف به شناسايي و معرفي استعاره در شعرهاي قيصر امين پور در آخرين دفتر شعر او «دستور زبان عشق» مي پردازد.
ليکاف با تاکيد بر نظريه معاصر، استعاره را در مفهومي متفاوت، يعني نگاشت بين قلمرو در نظام مفهومي به کار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

اثيرالدين اخسيکتي، شاعر پارسيگوي اواخر قرن ششم هجري و از شاعران ورزيده طبع و چيره زبان در ايجاد معاني و مضامين نو و از قصيده سرايان معروف زبان فارسي است که در اخسيکت از محال فرغانه ماورالنهر مي زيسته است. ديوان اين شاعر، تنها يک بار، آن هم در مرداد ماه 1377، توسط استاد رکن الدين همايونفرخ، تصحيح شده و به چاپ رسيده است. اين چاپ شامل مقدمه اي در شرح احوال شاعر، روش تصحيح و بازنويسي مطالب تذکره نويسان درباره اثير اخسيکتي است. با اينکه مصحح چند نسخه خطي را با يکديگر مقابله و مقايسه کرده و در تصحيح آن زحمات فراواني کشيده است به دليل تاخير نسخه هاي مقابله شده و نيز بدخوانيها و ناخوانيهاي متعدد مصحح از نسخه اساس و نيز حذف و جابه جايي مصاريع، بسياري از ابيات اين ديوان، همچنان مبهم و مشکوک باقي مانده است و بسياري از اشعار نيز کاستيهاي فراواني دارد. نگارنده با دسترسي به چند نسخه کهن از ديوان اين شاعر و مطابقه و مقايسه آن نسخ با نسخه چاپي، شمار فراواني از تحريفات، تصحيفات، اغلاط، ابهامات، تعقيدات و اختلالات وزني اين ديوان را تصحيح، و برخي از آن ابيات را در اين مقاله ارائه کرده است؛ کلماتي چون «مضا»، «وغا»، «غريم»، «اسل»، «نعيب» و «اوبار» که با تحريف و تبديل به صورت «قضا»، «دغا»، «عظيم»، «عسل»، «به عيب» و «ادبار» درآمده است.

 نسخه قابل چاپ

همزادي و تلازم ادبيات داستاني با تحولات جهان جديد و ويژگي روايي رمان و توانايي اين قالب داستاني معاصر در انعکاس موضوعات متنوع و بازتاب سلايق، روشها، سبکها و همچنين نمايش افکار و عقايد و گفتمانهاي رايج جامعه، موجب شد ساختار و عناصر روايي رمان، گسترده ترين زمينه براي ظهور و انعکاس اسطوره ها يا اشاره به آنها به حساب آيد. اين رويکرد رمان نويسان اسطوره محور در استفاده و انعکاس اسطوره ها به دليل توجه آنان به دلالتهاي معنايي و نمادين اسطوره هاي مورد نظر خود به رمان اسطوره اي، امکان تحليل بينا متني مي دهد.
بازآفريني اسطوره ها را در قالب روايت در دوره جديد، بايد يکي از عناصر شاخص در رهيافت ادبيات پسامدرن به شمار آورد. ازاين رو، اين مقاله در پي تحليل روايت شناسانه با رويکرد بينا متني «سالمرگي»، يکي از رمانهاي پست مدرنيستي ايران است که با محوريت دو بنمايه کليدي اسطوره اي يکي «تقابل مرگ و زندگي» در قالب روايتهاي اسطوره اي پسرکشي و ديگري «قرباني» با تاکيد بر مظلوميت قهرمانان شکل گرفته است. از آنجا که پردازش روايت اصلي داستان معطوف به جنگ تحميلي يا متاثر از آن است، «سالمرگي» جزء نخستين تجربه هاي پسامدرني رمان نويسان ايراني درباره جنگ قرار مي گيرد.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله بر اساس رويکرد نشانه – معنا شناختي تحليل گفتمان، فرضيه اساسي اين است که عناصر کلامي و تصويري متن جز در فضايي گفتماني نمي توانند با يکديگر تعامل معنادار ايجاد کنند. بنا به اين فرض مي توان گفت اين رابطه نوعي رابطه تنشي خواهد بود که عناصر و نيز کنشگران متن، جايگاه گفتماني «خود» را در مقابل «ديگري» و در فضاي جبر گفتماني و بينا ذهني باز خواهند يافت.
مهمترين دستاورد اين مقاله به کارگيري نظريه نظامهاي گفتماني لاندوفسکي در زمينه مطالعاتي جديد و ارايه طرحواره اي نشانه – معنا شناختي از نظام گفتماني تحت عنوان «نظام گفتماني مرامي» بود که فرايندهاي آن از درون متنها استخراج و روي محور تنشي ارايه شد. همچنين در بررسي جوانب متعدد رابطه ميان عناصر کلامي و تصويري، ملاحظه گرديد که در عبور از متن نوشتاري يا کلامي به تصوير، ما با اتفاقاتي نشانه - معنا شناختي به اين ترتيب رو به رو مي شويم: تغيير کارکرد روايي به نمادين و اسطوره اي و برعکس، تغيير کارکرد مرامي به روايي و برعکس، ادغام نظامهاي نشانه اي: کلام و تصوير، فرصت تجلي نمادين براي مدلولها و ارزش سازي از طريق رابطه تنشي، تکثر دالهاي هم شکل در نظامي هندسي، ايجاد فرصت خوانش چند جهتي يا چند سويه، تجلي لايه هاي زيرين در رو ساخت متن به طوري که مدلولها کارکردي صوري بيابند.

 نسخه قابل چاپ

پيشينه اهميت اعداد در پديده تقدسگرايي در انديشه انسانهاي جوامع ابتدايي ريشه دارد. بشر از دير باز به ويژگي سحرانگيز اعداد معتقد بوده و به همين دليل در طول قرون متمادي به برخي از اعداد تا حد تقدس اهميت داده است؛ اين پديده نه تنها در فرهنگ عامه جوامع بشري بلکه در زمينه هاي مختلف ادبيات آنها نيز مجال ظهور و بروز يافته است. ملل مختلف دنيا با توجه به اساطير اوليه تمدنهايشان به اعدادي خاص اهيمت داده و حتي آن را تقديس کرده اند. بدين ترتيب مکاتب مختلفي به وجود آمده است که هر کدام به نوعي بر اساس تقديس عددي خاص به تنظيم ايدئولوژي خود اقدام کرده اند و اين خود بمراتب مجرايي براي ورود برخي اعداد مهم و گاهي مقدس درون ادبيات شده است؛ در اين ميان شاهد انعکاس گسترده اعدادي خاص در حيطه ادبيات پارسي هستيم که بسامد آن به نسبت مقطع زماني و موقعيت جغرافيايي در نوسان است. اين مقاله تلاشي است براي بررسي پيشينه اهميت عدد «سه» و کاربرد آن در ديوان خاقاني.

 نسخه قابل چاپ

در نظريه زباني هاليدي يكي از عواملي كه سبب پيوند جمله هاي متن مي شود مقايسه است. اين عامل در كنار ارجاع شخصي و اشاره اي سه نوع ارجاع را در اين نظريه شكل مي دهد؛ زيرا از نظر هاليدي وقتي دو چيز با هم مقايسه مي شود در واقع به هم ارجاع مي دهد. ارجاع مقايسه اي، ارجاع غير مستقيمي به يكساني، تفاوت يا شباهت عوامل ارجاعي است. اين نوع ارجاع به دو بخش تقسيم مي شود: عام وخاص. ارجاع مقايسه اي عام به سه بخش يکساني، شباهت و تفاوت تقسيم مي شود. به دليل اهميت و بررسي دقيق تشبيه در زبان فارسي سعي شده است در حد امكان به نقاط مشترك اين مقوله در ادب فارسي و نظريه هاليدي اشاره شود. هاليدي ارجاع مقايسه اي خاص را نيز به شمارشي و وصفي تقسيم مي كند. اما نگارندگان به تبع مقايسه عام و امكانات تشبيه در زبان فارسي، نوع تشبيهي را نيز به آنها افزوده اند. در نظريه هاليدي انسجام علاوه بر ارجاع عوامل ديگري نيز دارد كه عبارت است از: 1) جايگزيني و حذف2 ) انسجام واژگاني 3) ربط. البته نگارندگان به دليل اينكه زبان ادبي را بررسي مي كنند، عامل انسجام دهنده توازن نحوي را نيز به اين فهرست اضافه کرده اند. به دليل گستردگي مطلب، نگارندگان اين مقاله تنها به بررسي يكي از اين عوامل، يعني ارجاع مقايسه اي، مي پردازند.

 نسخه قابل چاپ

يکي از نويسندگان سده ششم ه.ق، حبيش بن ابراهيم تفليسي است که آثار متعددي از وي به زبانهاي تازي و فارسي به جا مانده است. آثار حبيش، که از جمله مشهورترين آنها کامل التعبير است از حيث اشتمال بر واژه هاي فارسي، حائز کمال اهميت است.
در اين نوشتار ابتدا به معرفي مختصر کامل التعبير و بررسي سبک آن بر اساس نسخه خطي قابل اعتماد کتابخانه چلبي عبداله (مکتوب سال 772) پرداخته مي شود. بر اساس گفته حبيش در اين کتاب براي نخستين بار، يکي از آثار ناشناخته وي به نام «ثمارالمسائل» معرفي مي گردد. پس از آن، پاره اي از واژه ها يا ترکيبات نادر کامل التعبير مانند «افسرد»، «مشتن» و «ظاهره خواندن»، که در لغت نامه هاي فارسي مضبوط نيست و يا براي آنها شاهد و مثالي نقل نشده است، بررسي مي شود.

 نسخه قابل چاپ

شيوه مرسوم ساخت واژگان ترکيبي در زبان فارسي، ترکيب سازي از پايه واژه ها يا تکواژه هاي آزاد فعلي يا غير فعلي است. تمام مقوله هاي هفتگانه زبان فارسي ظرفيت ترکيب سازي فراواني دارند. درباره ترکيب سازي برخي از مقوله هاي زبان فارسي همانند فعل و اسم و صفت تاکنون مطالب فراواني نوشته شده؛ اما درباره ديگر مقوله ها تحقيقات کمتري صورت گرفته است. بررسي واژه هايي که از ترکيب ضمير، حرف، شبه جمله به دست آمده است ضمن برخورداري از اهميت تحقيق، امکان ترکيب سازي اين مقوله هاي زبان را نيز آشکار مي سازد. اين مقاله بر آن است که از ميان ضماير زبان فارسي به اهميت و ظرفيت ترکيب سازي ضماير اشاره در زبان فارسي بپردازد و با توصيف نمونه هايي از نثر فارسي امروز، نوع و نقش آنها را تبيين کند.

 نسخه قابل چاپ

نقد و بيان محاسن و معايب اختيار انسان از ديدگاه عرفاني مولوي موضوع اصلي اين مقاله است. با تحليل ابيات مربوط به اختيار انسان در مثنوي، ابعاد مختلف ديدگاه مولوي درباره اختيار روشن شده است. مولوي با عقيده اختيار انسان موافق است؛ اختياري که سبب هدايت و رستگاري انسان مي شود، اما اختياري را که سبب سرکشي و دور شدن از حقيقت گردد، نمي پذيرد. او با اينکه جبر عرفاني را نيز در مفهوم فناي اراده بنده و معيت با حق در کنار اختيار قبول مي کند، اختيار را لايق و برازنده مقام اولياي خدا و انسانهاي کامل مي داند؛ زيرا اختيار، انسان را اشرف مخلوقات ساخته است. او بعد از اثبات اختيار انسان به شکايت از اختيار مي پردازد؛ زيرا اختيار، عامل ابتلاي انسان شده، و عالم را به دو قطب خير و شر تقسيم نموده، و انسان را از بزم حضور خداوند دور نگه داشته است. از ديدگاه مولوي، امانتي که خداوند در روز الست به انسان داد، همان اختيار است.

 نسخه قابل چاپ

شادي يکي از ويژگيهاي هويت ايراني است و در ايران بعد از اسلام تا عصر حافظ در اشعار فردوسي، منوچهري، خيام، مولانا و حافظ بيشترين نمود را دارد. عيش و خوشدلي در غزليات حافظ به دو نوع ابژکتيو يا بيروني يا آفاقي و سوبژکتيو يا دروني يا انفسي تقسيم مي‌شود. خوشدلي بيروني بر عواملي مانند باغ و بهار، طرف جويبار و مي خوشگوار و ... بويژه بر سه عنصر مي، مطرب و معشوق زميني يا نمادين استوار، و نتيجه آن، احساس آرامش ناپديدار دروني است. خوشدلي دروني، محصول عواملي چون پيوند با امر قدسي و تبديل شدن حالت شادي به مقام است و براحساس حضور معشوق حقيقي در دل، اشراق و روشني ضمير تکيه دارد و موجب آرامش پايدار دروني مي شود. مباني عيشها و خوشدليهاي حافظ را مي‌توان به پنج دسته تقسيم کرد: 1. روانشناختي 2. فلسفي 3. ديني 4. سياسي – اجتماعي 5. عرفاني. اين مقاله به بررسي و تحليل هر يک از اين مباني پرداخته است.

 نسخه قابل چاپ

شخصيت عرفاني مولانا جلال الدين (672-604 ه .ق) آن چنان در ذهن و خاطر ارادتمندان و علاقه‌ مندانش جاي‌ گرفته كه عرصه را براي بررسي وجوه ديگر آن وجود جامع تنگ كرده است. واقعيت اين است كه مثنوي از جهات مختلف ديني، علمي، فلسفي، و حتي سياسي و اجتماعي قابل بررسي است. حكومت به عنوان يك مقوله ديني‌- سياسي از جمله موضوعاتي است كه در مثنوي مورد توجه قرار گرفته و مولانا در جاي‌ جاي اين كتاب شريف، ديدگاه هاي خود را درباره انواعِ حكومت، مشروعيت حكومت و ويژگيهاي حاكمان اظهار داشته و به تفصيل درباره حكومتهاي غيرمشروع يا حكومتهاي فرعوني و حكومتهاي مشروع يا حكومتهاي سليماني سخن گفته است. نويسنده اين مقاله سعي دارد با جمع ‌آوري ديدگاه هاي مولانا و تدوين آنها زمينه را براي دسترسي به نظر مولانا درباره حكومت فراهم آورد و مباني فكري و ويژگيهاي حكومت مطلوب او را برشمرد.

 نسخه قابل چاپ

اژدهاكشي از جمله مواردي است كه تني چند از پهلوانان نامي ايران از جمله رستم، بدان دست يازيده اند؛ چرا كه در گستره اساطير ايران، اژدها، نماد خشكسالي است و در واقع، كشتن اژدها نماد پيروزي ترسالي بر خشكسالي است. اما موردي كه در ايران با نماد خشكسالي بودن اژدها تناقض دارد، رستم دستان است. او اگر چه در خوان سوم، خود نيز به كشتن اژدها موفق مي شود، هم درفش او اژدها پيكر است و هم به نياي خود ضحاك (اژي دهاك اوستا) نيك مي بالد كه اين امر با اژدهاكشي او و نماد خشكسالي بودن اژدها در اساطير ايران تناقض دارد. نگارنده در اين جستار به اين نتيجه رسيده است كه درفش اژدها پيكر رستم و تقدس اژدها در ديدگاه او احتمالا تحت تاثير اساطير چين به ايران راه يافته است؛ از اين رو اژدهايي كه توتم رستم است و سخت آن را گرامي مي دارد برخلاف اساطير ايران، نماد باران و طراوت و ترسالي است.

 نسخه قابل چاپ

تقسيم بندي انواع براي بسياري از مباحث ادبي لازم است. نگارش تاريخ ادبي با رويکردها و روشهاي نوين، بدون مشخص کردن انواع اصلي ممکن نيست؛ چنانکه در بسياري از شاخه هاي نقد ادبي و تحليل محتوا نيز موضوعيت دارد. موضوع اصلي مقاله دقيقا در همين نقطه شکل مي گيرد: طراحي الگويي براي طبقه بندي انواع ادبي فارسي در دوره کلاسيک. مجموعه آثار در دو شاخه شعر و نثر جاي گرفته است. «شاخه شعر» کلاسيک فارسي را مي توان در سه نوع اصلي طبقه بندي کرد: حماسي، غنايي و تعليمي - القايي. هر سه نوع در مقاله باز تعريف، و زير شاخه هاي هر کدام نيز بر اساس مصاديق ادبيات فارسي تعيين و تعريف شده است. «شاخه نوشتارهاي منثور» فارسي شامل آثار ادبي، شبه ادبي و غير ادبي مي شود. آنچه براي ما موضوعيت دارد، نوشتارهاي ادبي و شبه ادبي است. در مقاله پس از تعريف هر کدام از اينها،‌ نوشتارهاي ادبي در قالب دو نوع («روايت مدار»‌ و «نوشتارهاي ادبي غير روايي») گنجانده شده است. تعريف و تعيين مصداقهاي هر کدام از اينها به همراه مجموعه زيرشاخه هاي آنها در دوره‌ کلاسيک، بخش ديگري از مطالب مقاله را تشکيل مي دهد.

 نسخه قابل چاپ

با توجه به اينکه ارتباط خاطرات در لايه هاي پيش گفتاري ذهن با تداعي برقرار مي شود، يکي از شيوه هايي که در نمايش ذهنيات شخصيتها مورد استفاده نويسندگان قرار مي گيرد، استفاده از تداعي است تا به وسيله آن بتوانند بين جهان عيني و جهان ذهني شخصيتها ارتباط برقرار، و سيلان مداوم ذهن از خاطره و ذهنيتي به خاطره و ذهنيتي ديگر و از تصويري به تصوير ديگر را ترسيم و توجيه کنند. مساله اساسي اين مقاله بررسي تداعي و ويژگيهاي آن در لايه هاي پيش گفتاري ذهن و کيفيت آن در داستانهاي جريان سيال ذهن و تطابق آن با ساز و کارهاي ذهن است. به اين منظور ابتدا تداعي و قوانين حاکم بر آن بيان، و اهميت تداعي در روايت اين گونه رمانها و تفاوت آن با «بازيابي» تبيين شده است. در ادامه، نحوه ارايه ذهنيات در شيوه هاي مختلف روايت با ذکر نمونه هايي از اين رمانها مورد بررسي قرار گرفته است. نتايج اين بررسي در رمانهاي موفق جريان سيال ذهن نشان مي دهد که در ميان شيوه هاي مختلف روايت، شيوه تک گويي دروني بيش از ساير شيوه ها تداعيها را در خود شکل مي دهد و با تداعيهاي فراوان گسترش مي يابد. علاوه بر اين، استفاده از بازيابي خاطرات و ذهنيات در تک گويي دروني به دليل تناقض با ماهيت لايه هاي پيش گفتاري ذهن، ضعف شيوه به شمار مي ‌رود.

 نسخه قابل چاپ

خسرو و شيرين نظامي، بي شک، يکي از شاهکارهاي غنايي ادب ايران و جهان است. چنين اثر ژرفي در کنار التذاذ هنري حاصل از آن، توانايي آن را دارد که همواره مورد باز انديشي و تامل قرار گيرد تا بدين وسيله بتوان با ژرف انديشي و غور در ساختمان صوري، محتواي دروني، بلاغت حاکم بر بافت آن و ساير توانشهاي ساختاري نهفته در آن، موارد ارزشمندي را يافت. از آنجا که صورت و ساخت شعر به ترتيب در دو محور افقي و عمودي به طور همزمان گسترش مي يابد در بررسي کمال شعري هر اثر بايد بتوان با اتکا به اصولي صورت و ساخت اثر را به طور مستقل و جدا مورد بررسي قرار داد. به همين دليل، محور کلي اين مقاله بررسي امکانات ساختاري و صوري نهفته در خسرو و شيرين نظامي است. بخش اول، تلاشي است در بررسي آن دسته از امکانات ساختاري که در محور عمودي شعر، خود را نشان مي دهد. بخش دوم، امکانات صوري را در چهار محور جدا مورد بررسي قرار مي دهد. درک اين دو دسته از تواناييها يقينا بيانگر اهميت‌ چنين منظومه اي و اهميت ‌باز انديشي در آن است.

 نسخه قابل چاپ