بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

ادبيات تطبيقي نوعي پژوهش بين رشته اي است که به مطالعه رابطه ادبيات ملت هاي مختلف با هم و بررسي رابطه ادبيات با هنرها و علوم انساني مي پردازد. ادبيات تطبيقي در زادگاه خود فرانسه بخشي از تاريخ ادبيات محسوب مي شد و پژوهشگران فرانسوي بيشتر به دنبال سرچشمه هاي الهام و شواهد تاريخي اي بودند که مويد پيوندهاي ادبي ملت ها و بيانگر تاثيرپذيري آن ها از يکديگر باشد. از اين رو، توجه به مساله زيبايي شناسي آثار ادبي اهميت چنداني در مکتب فرانسوي ادبيات تطبيقي نداشت.
مکتب تطبيقي آمريکا که در نيمه دوم سده بيستم سر برکشيده بود، زيبايي شناسي و توجه به نقد و تحليل را در راس کار تطبيقگري نهاد. مکتب مزبور، ادبيات را پديده اي جهاني و در ارتباط با ساير شاخه هاي دانش انساني و هنرهاي زيبا مي داند. برخي از تطبيقگران معاصر آمريکا، ادبيات تطبيقي را با مطالعات فرهنگي در آميخته اند.
در اين مقاله، کوشش شده است تا به تعريف ادبيات تطبيقي از ديدگاه دو مکتب فرانسوي و آمريکايي و معرفي قلمرو پژوهش در اين رشته نوپا بپردازيم.

 نسخه قابل چاپ

تضمين مبحثي است که بعضي از علماي صرف و نحو در کتب خود به صورت استطرادي و در ضمن مبحث لزوم و تعدي فعل بدان پرداخته اند، ابن هشام انصاري در کتاب مغني، باب هشتم، تحت عنوان «اشراب» با اين عبارت: «قد يشرِبون لفظا معني لفظ فيعطونه حکمه و يسمي ذلک تضمينا» بدان پرداخته است و از آنجايي که ابن هشام نحوي است، از دريچه نحو به اين مطلب عنايت نموده است و از طرف ديگر، اين اصطلاح در علم بديع با رويکردي متفاوت با نحو، جايگاه مهمي را نيز به خود اختصاص داده است و علماي بلاغت نيز به صورت مبسوط به آن تحت عنوان (تضمين بياني) پرداخته اند.  در اين مقاله بر آن شديم که به جهت عدم فايده در تکرار تضمين بياني، گريزي به آن نداشته باشيم و در مقابل، ضرورت بررسي اين مطلب (تضمين نحوي) که سخت مي توان آن را در کتب نحوي يافت و به جهت اهميت آن، بيش از هر وقت ديگر ما را بر آن داشت که نگاهي به مساله تضمين در علم نحو همراه با نيم نگاهي به آن در زبان فارسي داشته باشيم تا چه باشد و چه در نظر آيد.  مساله اي که در تدريس صرف و نحو عربي در دانشگاه ها و همچنين در حوزه هاي علميه بدان پرداخته نمي شود، يا در صورت پرداخت سهم کمي را به خود اختصاص داده است که رويکرد عناوين آمده در کتاب ها و مقاله هاي چاپ شده تاکنون گواهي بر اين مدعا است.  

 نسخه قابل چاپ

شعر بدان جهت که جنبه هاي شخصي، احساسي و تجملي بر آن غالب است، به عنوان منبع و عامل در آمد، نمي تواند چندان موثر واقع شود. بدين جهت شاعر براي امرار معاش و حفظ هنر خويش، به صاحبان قدرت و ثروت روي مي آورد. تحريک احساسات ممدوح، که با بخشش وي نسبت مستقيم دارد، به جز از طريق غلو در اوصاف او و يا حتي اثبات و تاييد برخي خصال براي وي، که در او متصور نيست، ممکن نگردد و اين نه با اسلام، که با هر دين آسماني و جهان شمول و حتي سنتها، قوانين و مقررات بشري که بر پايه دوستي، صداقت و سازندگي بنا شده اند، هماهنگي و همخواني ندارد. نگارنده در اين مقاله کوشيده است تا ضمن اشاره به مدايح نبوي در صدر اسلام، آن زمان که ايمان چنان قلب هاي مومنان را فرا گرفته بود که جايي براي دروغ و تصاوير غير واقعي باقي ننهاده بود، مضامين آن ها را با مفاهيم مدحيه هاي رسول (ص) در دوره هاي بعد مقايسه اي کوتاه و مختصر نمايد، باشد که چراغي، هر چند کم فروغ، براي مداحان ديگر عصرها و نسل ها گردد، تا از دروغ، غلو و مبالغه بپرهيزند و راستي را سرلوحه هنر خويش سازند.

 نسخه قابل چاپ

اشعار مطايبه آميز بخش قابل توجهي از ادب فارسي و عربي را به خود اختصاص داده است. هجويه سرايي به عنوان يکي از گونه هاي ادبي، بارها مورد توجه شاعران پارسي گو و عربي سرا واقع شده و آثار قابل ملاحظه و احيانا خواندني اي در اين نوع به وجود آمده است. بين زندگي ابن رومي شاعر قرن سوم و انوري شاعر پارسي گوي قرن ششم شباهت هاي فراواني وجود داشته، از سوي ديگر، انوري در شمار شاعران بسيار دانشمند ايراني بوده که با شعر ابن رومي آشنايي داشته است. اين آشنايي موجبات بهره گيري وي رااز مضامين شعر ابن رومي فراهم ساخته و انوري بسياري از هجويات خود را تحت تاثير ابن رومي سروده است.
در اين مقاله مضامين مشترک «هجو» در شعر دو شاعر بررسي شده و شواهدي که دلالت بر تشابه اين مضمون در شعر دو شاعر مي کند، مورد تحليل قرار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

سفرنامه آيينه اي ا ست كه مي توان انعكاس تصوير زندگي اجتماعي، سياسي، اقتصادي، آداب و رسوم و باورها و اعتقادات، رفتار و كردار و فراز و نشيب هاي زندگي جوامع مختلف را در آن ديد، تصويري گويا و روشن و تا حدود زيادي خالي از غرض ورزي و ملاحظه.
از جمله اين سفرنامه ها، «سفرنامه ابن بطوطه» است كه سند گوياي بسياري از جوامع اسلامي و جوامع شرقي در قرن هشتم هجري است. اين جهانگرد پرشور مراكشي، ضمن سفر به سرزمين هاي مختلف، گزارشي جذاب، صادقانه و دقيق از چگونگي معيشت مردم، وضع شهرها، صنايع و توليدات، مدارس و خانقاه ها، راه و رسم دربارهاي مختلف، آداب و رسوم مذهبي مردم، عملكرد طبقات حاكم و... به دست مي دهد كه از ديدگاه ادبيات تطبيقي بسيار ارزشمند و حايز اهميت است، چرا كه در ادبيات تطبيقي، بررسي فرهنگ عامه (فولكلور) و تصوير آن از نگاه ديگران، يكي از محورهاي مهم شناخت ملت ها و مقايسه آنها با يكديگر است.
اين پژوهش به بررسي سفرنامه «ابن بطوطه» از ديدگاه ادبيات تطبيقي و بر اساس مكتب فرانسه مي پردازد، زيرا اين مكتب است كه به بررسي سفرنامه ها و تصوير يك كشور از ديدگاه ادبيات كشور ديگر اهتمام مي ورزد.

 نسخه قابل چاپ

عشق يكي از مضامين مهم شعري است و از آن جا كه از احساسات انسان سرچشمه مي گيرد، عامل پيوند ميان انسان هاست. نزار قباني و حميد مصدق نيز شاعراني هستند كه اين مضمون يكي از مضامين اصلي شعر آن ها به شمار مي رود، اما عشق در شعر هر دو آنان داراي ويژگي هاي خاصي است. مصدق هم از لحاظ مضمون و هم از لحاظ زبان شاعري كلاسيك است، اما نزار در اين دو حيطه نوگراتر است و زبان و مضمون عشق را با زندگي معاصر پيوند مي دهد. از سوي ديگر، «عشق به معشوق» و «عشق به مردم» در شعر مصدق به يک ميزان برجستگي دارند، درحالي که در شعر نزار «عشق به معشوق» برجسته تر است. همچنين، مصدق شاعر درد و غم عشق است، اما نزار قباني شاعر شادي هاي عشق است. بنابراين، باتوجه به معاصر بودن اين دو شاعر و اشتراک آن دو در مضمون عشق نياز به چنين بررسي اي احساس مي شود.

 نسخه قابل چاپ

تحولات ناگزير اجتماعي، عرصه هاي گوناگون اجتماع از جمله شعر و ادبيات را در بر مي گيرد. در آغاز قرن بيستم کشورهاي گوناگون دنيا به ويژه کشورهاي در حال توسعه نيازهاي جديدي را احساس مي کنند. اين نيازها در ادبيات منظوم و منثور نيز جلوه گر مي گردد. دو كشور ايران و سوريه بعد از جنگ جهاني دوم و تحولات آن داراي مشتركات سياسي و اجتماعي فراواني بودند. از اين رو دو شاعر، يكي در ايران و ديگري در سوريه از شعر به عنوان سلاحي براي بيان مسايل اجتماعي بهره بردند: شاملو و ماغوط. اين هر دو، بهترين قالـب شعري براي بيان مسايل اجتماعي را برگزيدند، يعني شعر سپيد يا قصيده النثر.
اشعار شاملو و ماغوط مملو از تصاوير اجتماعي است، حتي بيان احساسات در شعر اين دو شاعر بيش از آنكه مبتني بر عواطف شخصي باشد، برعواطف اجتماعي تكيه دارد. از ديدگاه ادبيات تطبيقي شعر اين دو شاعر از ناحيه نگرش فكري، گونه ادبي و سبك نگارش قابل بررسي است.
اين مقاله ضمن بررسي زمينه هاي مشترك اجتماعي اشعار اين دو شاعر، كه خاستگاه اصلي و عمده ادبيات تطبيقي است، به اين نتيجه مي رسد كه عناصر اجتماعي نظير آزادي، وطن، انسان، مبارزه با استبداد و ظلم ستيزي محور سروده هاي آنان قرار دارد.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر به بررسي ديدگاه محمد تقي بهار شاعر ايراني و معروف الرصافي شاعر عراقي در مورد وطن در اشعار آنها مي پردازد وبه روش كتابخانه اي نوشته شده كه در ابتدا از مطالب مورد نياز فيش برداري شده وپس از آن طبقه بندي وبه نگارش مقاله به صورت توصيفي، تحليلي اقدام شده است. با توجه به اين كه دو شاعر در يك زمان زندگي مي كرده اند وطن در اشعار آنها مفهوم جديدي به خود گرفته است وبه طور كلي، به چند بخش قابل تقسيم است. در مواردي ديدگاه دو شاعر به هم نزديك ودر مواردي نيز تفاوت دارد.

 نسخه قابل چاپ

ابن حوقل جغرافي دان بزرگ اسلامي در قرن چهارم هـ. ق سفر طولاني خود را در سرزمين هاي اسلامي آغاز کرد و نتيجه مشاهداتش را در کتاب «صورهالارض» به نگارش در آورد. بخش مهمي از اين کتاب به سفر وي در ايران اختصاص يافته است.
ابن حوقل بعد از ورود در هر شهر، پس از توصيف ويژگي هاي جغرافيايي آن شهر به جنبه هاي مختلف تاريخي، فرهنگي، هنري، آداب و رسوم و به طور کلي، آنچه از نگاه او مهم شمرده مي شده، پرداخته است. در اين گفتار که به شيوه سندکاوي فراهم شده، جنبه اي از هنر و فرهنگ ايران، در حوزه هنرهاي دستي و بافندگي از خلال سخنان ابن حوقل استخراج و پس از طبقه بندي به شيوه توصيفي، تحليلي ارايه شده است. نگاه نکته ياب ابن حوقل تصوير روشني از فرهنگ و هنر ايران و طراوت و نشاط زندگي را در ايران آن روزگار به تصوير کشيده است.

 نسخه قابل چاپ

يکي از موضوعات درخور پژوهش هاي تطبيقي، بررسي چهره يک کشور در ادبيات ديگر ملت هاست. تاثير شگفت انگيز تمدن ساساني در محيط ادبي دوره عباسي، چنان است که ديوان شاعران اين دوره را پر از اشارت هاي زباني و تاريخي به تمدن ايرانيان کرده است. نگاه شاعر متمدن عرب «بحتري» به مکان هاي جغرافيايي ساساني و شوق و اشتياق او به راز و رمزهاي آن، هر خواننده اي را شگفت زده مي کند. ديوان وي پر از نام شهرهاي ايراني است که غالبا با نوعي داوري جانبدارانه و احساسي نسبت به ايرانيان همراه است. با دقت، از خلال اثر فرهنگي بحتري مي توان راهي به دوران ساساني باز کرده و با شهرهاي باستاني ايران ساساني آشنا شد و نشانه ها و آثار آن را در دل اشعارش يافت. اين شاعر عرب، چهره بسياري از شهرهاي ايران را ترسيم و به نوعي نام آنها را در تاريخ ايران ماندگار کرده است. در ديوان وي بيش از سي و پنج شهر ايران ساساني به چشم مي خورد که اين مساله خود حاکي از عشق و علاقه شاعر متمدن عرب به اين مکان ها و تمدن ساکنان آن است.

 نسخه قابل چاپ

بررسي تطبيقي جهت گيري ها و ديدگاه هاي ناصر خسرو قبادياني و ابوالعلاي معري نسبت به دنيا، در حيطه ادبيات تطبيقي است. هر دو شاعر در يك دوره مي زيسته و از دو زبان و دو فرهنگ متفاوت بوده و به احتمال قوي بين آنها تاثير و تاثر بوده است. در اين مقاله پس از اشاره گذرا به زندگي اين دو شاعر، تشابهات و عوامل شكل دهي افكارشان ذكر مي شود. سپس به بررسي سيماي دنيا از نظر دو شاعر پرداخته شده و اين که مضامين مشترک در ديوان دو شاعر تحت تاثير چه عواملي بوده است. در ادامه به بيان نوع جهت گيري و واکنش اين دو شاعر در مواجهه با دنيا و مظاهر آن پرداخته مي شود. ذيل هر عنوان اشعاري مناسب از دو شاعر ذکر، تحليل، مقايسه و نتيجه گيري شده است.

 نسخه قابل چاپ

بخش قابل ملاحظه اي از متون ادب فارسي به يافته ها و آموزه هاي عرفاني اختصاص دارد. انديشه هاي عرفاني همچون فلسفه به دو بعد نظري و عملي تقسيم مي گردد و عرفان عملي فرايند سير و سلوک عارفانه با رهبري مراد، براي رسيدن به يک دگرديسي شخصيتي است. همسو با آن مشاوره نيز نوعي تعامل کلامي و فکري بين مشاور و مراجع و بازنمودن ابهام در انديشه وتصميم گيري و درنهايت رسيدن او به کمال فکري و شخصيتي است.
اگر چه ظاهرا «مراجع محوري»در فرايند مشاوره با «مراد محوري» در سلوک عارفانه نوعي ضديت وعدم تجانس دارد و ناهمسوييهاي ديگري نيز بين اين دو جريان هست؛ ولي همانندي هاي درخور تاملي براي ايجاد يک تعامل مدبرانه بين سير و سلوک عارفانه و مشاوره به چشم مي خورد که در اين صورت کارکرد زبان و ادبيات فارسي درعرصه مشاوره به ياري متون عرفاني روشن مي گردد.
اين نوشتار پژوهشي در باب بيان اين هماننديها، ناهمسوييها و جستجوي الگوي عملي مناسب مشاوره از ارتباط عاطفي و عقلاني صحيح بين مريد و مراد در عرفان عملي است .

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله سير تطور انديشه ولايت و مباحث مرتبط با آن را بر اساس امهات کتب نثر صوفيه نشان مي دهد؛ گرچه در برخي موارد از اشعار بزرگان عرصه عرفان نيز بهره مي گيرد. به سبب گستردگي فضاي کار، پايه تحقيق عمدتا بر آثار نثر بوده است؛ آن هم آثاري که در حوزه جغرافيايي دو مکتب عرفاني خراسان و  بغداد آن روزگار شکل گرفته اند و اگر در اين ميان از مکتب عرفاني ابن عربي، برخي شاگردان او و آثارشان، که مربوط به حوزه اندلس هستند، صحبت به ميان آمده به اين علت است که ابن عربي مهم ترين نظريه پرداز  عرفان اسلامي است؛ بويژه که محور و اساس همه انديشه ها و آثار او را مساله انسان و ولي کامل و ولايت او بر تمامي کائنات تشکيل مي دهد. از جهت زماني نيز مقاله پيدايش نخستين نظريات را در باب ولايت از قرن سوم هجري و اندکي پيش از آن را تا آغاز دوره معاصر يعني زمان مشروطيت به شکل مجمل بررسي مي کند.
 اين مقاله نشان مي دهد چگونه افکار و انديشه هاي افراد مختلف طي گذشت زمان بر شاخ و برگهاي اصل ولايت افزوده و روز به روز به اعتلاي اين انديشه ياري رسانده وآن را بارورتر کرده است؛ به علاوه ريشه و خـــاستگاه مــواردي چون انسان کامل، تعداد اوليا، طبقات آنها و... را نيز ـ تا حدي که مقدور و مستند بوده است ـ  تبيين مي کند.

 نسخه قابل چاپ

درونمايه اصلي سيرالعباد الي المعاد سنايي که سفري روحاني از دنياي ناسوت به جهان لاهوت است، درونمايه اي جهاني است که در ادبيات شرق و غرب خاستگاه هاي کهن الگويي عميقي دارد. در اين جستار، ضمن بررسي سير تحول اين مضمون در آثار مشابهي در ادبيات جهان به تحليل سيرالعباد سنايي و نمادهاي موجود در آن از ديدگاه نقد اسطوره اي  پرداخته شده است. پرسش اصلي اين بوده است که: مهم ترين شالوده کهن الگويي اين اثر چيست و در خوانش و بازآفريني سنايي از پيش نمونه احتمالي او، الگوهاي اساطيري موجود در ژرف ساخت کهن روايت، چگونه در خدمت تاويل عرفاني او از مفهوم سلوک معنوي عبد به سوي معاد قرار گرفته است و معناي انسان شناختي نشانه هاي رمزي به کار رفته در اين اثر چيست؟ براي رسيدن به پاسخ تحليلي اين پرسشها از روش نقد اسطوره اي (کهن الگويي) استفاده شده، ضمن استفاده از بررسي تطبيقي، حوزه مطالعات بر سيرالعباد متمرکز شده است.
مطابق اين تحقيق، در اين متن و نمونه هاي مشابه جهاني، مهم ترين رکن اساطيري، کهن الگوي «صعود» است. سير العباد، روايت نمادين «سفر» سالک است و از منظر نقد اساطيري، سير عارف به سوي خدا (سير الي اله)، سفري دروني از کثرت خودآگاه به سوي وحدت ناخودآگاه جمعي است، که در آن ادراک جزئي (آگاهي) جاي خود را به ادراک کلي (فرا آگاهي) مي دهد و در بازگشت از اين تجربه ناخودآگاهانه عرفاني، باز در کوي عقل و خودآگاهي متعالي و پالايش يافته (فرامن متکامل: خرد عرفاني) مقيم مي شود (سير الي الخلق). مدح پيامبر اکرم (ص) که به جاي مقدمه منظومه در انتهاي آن آمده است، نقش همين بازگشت را نمادينه مي کند.

 نسخه قابل چاپ

در نگاه نخست، به نظر مي رسد اسطوره و عرفان دو مقوله متفاوت در حيطه علوم انساني هستند؛ در حالي که با بررسي آن دو از منظري که در اين مقاله فرا روي خواننده باز مي شود، اين دو نه تنها جدا از هم نيستند بلکه مي توان گفت عرفان دنباله و تکمله اساطير خدايان است. اساسي ترين کارکرد مشترک اسطوره و عرفان، انگيزه نيرومند تقرب انسان به خدا يا خدايان است، انگيزه اي که اساطير با پايين آوردن خدايان به سطح زندگي زميني انسان و عرفان با بالا بردن انسان به سوي ملکوت خداوندي بدان دست يافته است. از اين رو کارکرد اساطير در برداشتن فاصله انسان و خدايانش کارکرد تنزلي است؛ اما کارکرد عرفان براي حصول به اين مقصود کارکرد صعودي است. آيينها و اديان اساطيري، مبلغان نزول خدايان به سوي انسان و پديد آمدن گروهي «خدايان انسان وار» است؛ در حالي که اديان و آيينهاي عرفاني تبيين کننده چگونگي صعود و معراج انسانهاي کامل به ملکوت خداوندي و در فرجام پيدايش گروهي« انسانهاي خداگونه» هستند.

 نسخه قابل چاپ